XALQ OGZAKI IJODI
Hurmatli oquvchi! Siz xalqimizning eng ulug dostoni "Alpomish"dan olingan parcha hilan tanishasiz. Bu dostonni ozbekning buyuk baxshisi Fozil Yoldosh ogli aytgan. "Alpomish" dostonining boshqa baxshilar tomonidan ay- tilgan qirqdan ortiq nusxasini olimlar yozib olishgan. Lekin ular ichida voqealar- ning qiziqarliligi, ifodaning tasirchanligi, tasvirning izchilligiga kora, Fozil Yoldosh ogli aytgan nusxa diqqatga sazovordir.
Fozil shoir 1872- yilda hozirgi Jizzax viloyatining Baxmal tumani Loyqa qishlogida tugilgan. Yetimlikda osgan bolajak shoir choponlik qilgan vaqtlari- da dombira jorligida terma va dostonlar aytishga qiziqqan. Yigitlik choglarida davrining taniqli baxshisi Yoldosh shoirdan doston aytish sirlarini organgan. Ulkan iste'dodi tufayli ozbek xalq dostonchiligini yangi bosqichga kotargan.
Fozil Yoldosh qirqdan oshiq xalq dostonlarini tola yod bilgan va betakror talanti bilan aytgan dostonlarining baduy jihatdan mukammal bolishiga erish- gan. "Alpomish" dostoni nafaqat uning ijodida, balki ozbek xalq dostonchiligida alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki "... xalqimizning qadimiy va shonli tarixi tuganmas bir doston bolsa, "Alpomish" ana shu dostonning shoh bayti, desak, togri boladi. Bu mumtoz asarda tarix tofonlaridan, hayot-momot sinovlaridan 0111011 chiqib, ozligini doimo saqlagan el-yurtimizning bagrikenglik, matonat, oli- janoblik, vafo va sadoqat kabi ezgu fazilatlari oz ifodasini topgan" . Darhaqiqat, bu asar xalqimizning manaviy olamini korsatuvchi kozgudir. 1999- yilda ushbu doston yaratilganining ming yilligi mamlakatimizda keng nishonlangan.
"Alpomish" dostonida ozbek xalqining azal-azaldan imon-e'tiqod, or-nomus va yurt birligi yolida ozini ayamasligi yorqin aks ettirilgan. Siz dostonni oqish davomida oziga unashtirilgan qizning qalmoqlar orasida talash, yurtdoshlarining begonalarga xor bolmasligi uchun jonini tikkan buyuk qahramon Alpomish, imon keltirgani va dost tutingani uchun Hakimbekning yonida ozining insofsiz yaqin- lariga qarshi kurashgan Qorajon, insoniy fazilatlari bilan kopchilik erkaklardan baland tura oladigan Oybarchin va Qaldirgoch timsollari millatimizga xos baland sifatlarni aks ettirganligini korasiz.
Aziz oquvchi! Agar siz ozbek degan xalqni yuksaltirgan, uni dunyoga tanit- gan axloqiy xususiyatlar nimalar ekanligini tuymoqchi, bobolaringizni olamga mashhur etgan ma'naviy fazilatlarning ildizi qayerdanligini bilmoqchi, ajdodlar- ning or-nomus, sozga egalik, bagrikenglik va kechirimlilik singari jihatlaridan ornak olmoqchi bolsangiz, dostonni diqqat bilan oqib chiqib tushunishga harakat qiling. Bobolarimizning shonli otmishiga qiladigan safaringiz xayrli bolsin!
"ALPOMISH" DOSTONI
Burungi otgan zamonda, on olti urug qongirot elida Dobonbiy degan otdi. Dobonbiydan Alpinbiy degan ogil farzand paydo boldi. Alpinbiydan tagi ikki ogil paydo boldi: kattakanining otini Boybori qoydi, kichkinasining otini Boysari qoydi. Boybori bilan Boysari  ikkovi katta boldi. Boysari boy edi, Boybori shoy edi. Bu ikkovi ham farzandsiz boldi.
Ana endi on olti urug qongirot elida bir chuprontoy boldi. Xaloyiqlarni, elatiyalarni  toyga xabar qildi. Shu toyga barcha xaloyiqlar yigildi. Biylar ham toyga keldi. Toydagi kattalar ilgarigiday izzat qilib, qadimgiday otini ushlamadi. Biylar: "Mazmuni, bu odamlar bizning kelganimizdan bexabar qoldi",  deb otini ozlari boglab, marakai majlisga kelib otira berdi.
Biylarning konglini xushlamadi, otini ushlamadi, ostiga libos tashlamadi. Osh tortdi  suzgan tovoqni choshlamadi, osh tortganda oshning ketini-betini tortdi. Bu qilgan xizmatni biylar korib, ilgari izzat korib yurgan odamlar aytdi: "Bizlar on olti urug qongirotning boyi ham shoyi bolsak, bizlar kelsak, otimizni ushlar edinglar, konglimizni xushlar edinglar, bu da'fa bizdan nima otdi, bizni bunday behurmat qildinglar?"
Bu sozni eshitib, on olti urug qongirot elida paygabetdan turib, bir chapanitob boyvachchasi aytdi: "Ey, Boybori bilan Boysari! Bu toy ogillining oglidan qaytadi, qizlining qizidan qaytadi, sening nimangdan qaytadi?! ozing olsang, molingga har merosxor chiqadi ogziga odam kirib ketadi".
Biylar bulardan bu gapni eshitib, xafa boldi. Xafa bolib, sakson tillani chupronga tashlab, turib ketdi. Borib, chechib mindi bedov otti. Ikkovi uyga yetti. Ikkovi qildi maslahatti. Bu soz ikkoviga juda botib ketdi. Boybori turib aytdi: "Boysari uka, qariganda bizning molimiz besohibga chiqdi. Endi bizlar bir farzand taraddi qilmaymizmi?" Boysari turib aytdi: "Tortib olib bolmasa, sotib olib bolmasa, xudo bermasa, qayoqdan qilamiz taraddi?!" Boybori aytdi: "Shu yerdan Shohimardon pirning ravzasi uch kunchalik yol kelar ekan, har kim borib tunar ekan: davlat talab davlat tilar ekan, farzand talab farzand tilar ekan, oxirat talab imon tilar ekan, qirq kun tunagan kishi murodiga yetib qaytar ekan. Biz ham borsak, nazru niyozimizni bersak, Shohimardon pirning ravzasini tunlab, biz ham bir farzand tilab korsak".
Shunda bu gap boylarning ikkoviga ham maqul tushib, bir-biriga: "Rost ay- tasan",  deb, nazru niyozni olib, biylar ikkovi Shohimardon pirning ravzasiga2 qarab jonamoqchi bolib, mindi bedov otdi, uch kun tinmay yol tortdi. Uch kun yol yurib, Shohimardon pirning ravzasiga yetdi. Olib borgan nazru niyozini shayxlarga berib, biylar ravzani tunab yotdi. Oradan bir kam qirq kun otdi.
Bir kam qirq kun deganda, ravzadan ovoz keldi: "Ey, Boyboriman, Boysari, sen bir kam qirq kundan beri tunab yotibsan. Xudoning yaratgan sheri men bolsam, bir kam qirq kundan beri bir oyogim bilan turib, sizlar uchun oraga tushib, Xudodan farzand tilayman. Yaratgan farzand bermayman dedi". Biylar bu ovozni eshitib: "Bizlar bir kam qirq kundan beri kelib, sizni tunab yotsak, xudoning yaratgan sheri siz bolsangiz. Bizlar uchun oraga tushib, biror farzand tilab olib bermasangiz, bizga pirligingiz yolgon, xudoga sherligingiz yolgon. Bor unday bolsa, biz ham dunyoning bahridan otdik", deb, tappa tushib, ravzada turbatning ostida yotdi. Qirq kun ortadan aniq otdi, boz ravzadan ovoz keldi: "Boybori, senga Xudoyim bir ogil, bir qiz berdi. Yolgiz emas, egiz berdi. Boysari, senga xudoyim bir qiz berdi. Egiz emas, yolgiz berdi. Bundan borsang, farzandlarni korsang, xaloyiqlarni yigsang, toy-tomoshalar bersang, toyda qa- landar bolib borib, bolalaringning otini ozim qoyib kelaman".
...Oydan oy, kundan kun otib, toqqiz oy, toqqiz kun, toqqiz soat oradan otib qoldi. Boybichalarning oy-kuni yaqin etdi. Biylar ikkovi aytdi: "Bizlar ham bir shohlik shavkatini qilsak, ovga chiqib ketsak, farzandlar yer yuziga tushsa, suyunchi deb, bir nechalar oldimizga yolga chiqib, bizlardan tilla tanga in'0111 olsa",  deb bu oylarni oylab, biylar ovga jonab ketdi.
Boybichalarga shunda tolgoq vaqti yaqin yetdi. Ne kampirlar kelib, tul- kini inlatgan toziday bolib, boybichalarni angnib, ortaga olib turibdi. Biylar shu vaqtda ovdan qaytdi. Bu yoqdan farzandlar yer yuziga tushdi. Bir nechalar biylarning oldiga chiqib, suyunchi oldi. Biylar ziyoda vaqti xush bolib, maz- giliga kelib, joy olib, vaqti xushligidan har tarafga xabar yuborib, toy-tomo- shalar qilmoqchi bolib, choglanib, sozlanib, on olti urug qongirot elining katta-kichik biylarini, oqsoqol, arboblarini yigdirib: toy qilamiz, deb maslahat qildi. on olti urug qongirot elining odamlari, eshitgan xaloyiqlar gurros-gur- ros bolib kelaverdi. Shunda katta-kichiklar kelib, biylar ogzidan toy qilamiz, deganini eshitib, toyning asboblarini tuzab, qancha soqim mollarni soyib, osh- palovlarni damlab, fuqaro, beva-bechoralar toyib, shul alpozda on olti urug qongirotning bor odami toyni qilib, hammalari jam bolib, qirq kecha-yu qirq kunduz toy qilib yotdi. ...Toy tarqaydigan kun boldi. Bir vaqt, shunda biylar qarasa, uzoqdan bir qalandar korinib kelaverdi. Xaloyiqlar ham kordi: tarzi gul yuzli, shirin sozli, bir siyosatli kishi qalandar bolib kelayotir. ozga kishilarga u qalandarning holi-ahvoli ma'lum emas. Ravzadagi sozlagan ovozni eshitgani sababli: "Shohimardon pirim shul kishi bolmasa",  deb, biylar ornidan turib, oldiga peshvoz chiqib, salom berib, ziyorat qilib, majlisxonaga boshlab olib keldi. Shunda farzandlarning uchovini ham olib kelib, Shohimardon pirning etagiga soldi. Shohimardon pir Boyborining oglini otini Hakimbek qoydi. ong kiftiga besh qolini urdi. Besh qolini orni dog bolib, besh panjaning orni bilinib qoldi.
Qizining otini Qaldirgochoyim qoydi. Boysarining qizini otini Oybarchin qoydi. Ana shunda Shohimardon pir Hakimbekka Oybarchinni atashtirib, beshikker- ti qilib: "Bu ikkovi er-xotin bolsin, Hakimbek bilan hech bir kishi barobar bololmasin. Omin, Ollohu akbar",  deb, fotihani betiga tortdi. Shohimardon pir turib, jonab ketdi, odamlarning kozidan goyib bolib ketdi. Ana shuytib, biy- larning toylari ham tarqab ketdi.
Shunda bolalar kundan kun otib, oydan oy otib, birdan ikkiga kirib, ik- kidan uchga kirib, ularning tili chiqib, elga enib, tili chiqqandan keyin, elga engandan keyin tutib, uchchovini ham maktabga qoydi. Ular maktabda oqib yurib, yetti yoshga kirdi. Burro savodi chiqib, xat oqib, yozadigan mulla boldi. Shunda Boyboribiy: "Endi oglim savodi chiqib, mulla boldi. oglimga endi shohlik, sipohlik ilmini orgatayin",  deb mulladan chiqarib oldi. Boysari ham Boyboriga taassub qildi. Bul ham Oybarchin qizini maktabdan chiqarib oldi. "Chiqarib olib, qizimga Kokqamish kolida qoy sogdirib, chorvadorlik ilmini orgatayin, qoy sogmoqqa usta bolsin",  dedi.
Shunda Hakimbek yetti yoshga kirgan. Alpinbiy bobosidan qolgan on tort botmon birichdan bolgan parli yoyi bor edi. Ana shunda yetti yashar bola Hakimbek shul on tort botmon yoyni qoliga ushlab, kotarib tortdi, tortib qoyib yubordi. Yoyning oqi yashinday bolib ketdi. Asqar togning katta choqqilarini yulib otdi, ovozasi olamga ketdi. Shunda barcha xaloyiqlar yigilib kelib aytdi: "Dunyodan bir kam toqson alp otdi. Alplarning boshligi Rustami Doston edi, oxiri bu Alpomish alp bolsin. Toqson alpning biri bolib, sanaga otdi",  dedi. Oxiri Alpomishbek alp bolib, toqson alpning biri bolib, sanaga otib, alplik otini kotardi, yetti yoshida Alpomish ot qoyildi.
Bir kun Hakimbek kitob oqib otirib, baxildan, saxiydan gap chiqib qoldi. Boyboribiy shunda ogli Alpomishdan: "Kishi nimadan baxil boladi, nimadan saxiy boladi?" deb soradi. Shunda ogli turib aytdi: "Yaqti-bevaqt birovni- kiga mehmon kelsa, otini ushlab, joy bor bolsa, konglini xushlab jonatsa, bul ham saxiy; agar joy bor turib, joy yoq, deb qondirmay jonatsa, bul odam baxil. Vaqti-bevaqt bir kishi mozorotning qabatidan otsa, chap oyogini uzangidan chiqarib, mozordagi odamlarning haqqiga duo oqib otsa, bul ham saxiylik; agar har kim mozordan otganda, chap oyogini uzangidan chiqarmay, mozorotning haqqiga duo qilmay otsa, bul ham baxil. Kishining moli zakotga yetsa, zakot bersa, bul ham saxiy ekan. Agar zakot bermasa, bul ham baxil ekan".
Bul sozni Boyboribiy Hakimbekdan eshitib, fikr qilib: "Men on olti urug qongirot elining ham boyi bolsam, ham shoyi bolsam, men kimga zakot bera- man. Mening davlatimda yolgiz inim Boysari baxillikka chiqib ketmasin",  deb, oz konglida: "Boysaribiy ukam menga zakot berishi kerak ekan",  deb oyladi. oylab: "Boysariga boringlar, Boysari oz rozichiligi bilan bir chichqoq uloqni zakot deb menga bersin. Zakot orniga otarda, Boysari baxil bolib, baxil- likka chiqib ketmasin",  deb on tort mahramni buyurdi.
Boysaribiy on ming uyli qongirot eli bilan kochib borib, Kokqamish kolida eliboylik qilib, mollarini semirtirib, yaylovda joylab yotib edi. on ming uyli qongirot elining boyvachchalari bilan yigilib, bir yerga jam bolib, baxmal otovni tikib, shu otovning ichida hamma boyvachchalar bilan qimiz ichib, shagal mast bolib, oz kayf-safosi bilan otirib edi. Ana shunda otining boyniga tilla qotos taqil- gan on tort mahram Boyboridan Boysarini sorab borib qoldi. Shundagi boyvach- chalar bularning kelganini bilib, eshikka chiqib, mahramlarning otini ushlab qoldi. Mahramlarni ichkariga olib kirdi. Boysari bulardan yol bolsin, qilib savol soradi. Mahramlar savolga javob berib aytdi: "Biz akangdan kelgan zakotchi bolamiz, bu- gun bizlar sening molingni zakot qilamiz. "Zakot qilinglar, bersa, zakotini olib ke- linglar", deb yuborgan",  dedi.
Bu sozlarni mahramlardan eshitib, Boysari kongliga ogir olib, aytdi: "Ey, bizning molimiz shu vaqtgacha zakot bolmagan, endi akamiz ogilli ki- shi bolib, darrov bizning molimizni zakot qiladigan bolibdi-da". Zakot degan gapni eshitib, bu gap botib ketib, oldidagi ozining odamlariga buyurdi: "Ushla, bachchagarlarni!"  dedi. U yettovining quloq-burnini kesib, ozlariga yegizib, otiga chappa mingizib, otning ustiga tortib boylab, "Mana buni zakot deb ay- tadi",  deb qongirot tarafiga haydab yubordi.
Shunchalik ishni qilsa ham, Boysaribiyga zakot degan gap nihoyatda otib ketgan ekan: "Endi biz oz yurtimizda sigindi bolib, oz akamizga zakot berib yuradigan bolsak, bu elda bizning turgiligimiz qolmadi",  deb, on ming uyli qongirot eliga qarab: "Endigi maslahat nima boldi?"  deb turgan ekan:
Oh urganda oqar kozdan selob yosh, 
Maslahat ber, on ming uyli qarindosh, 
Qongirot eldan molga zakot kelibdi, 
Maslahat ber, on ming uyli qarindosh! 
Qursin, Hakimbegi mulla bolibdi, 
Bezakot mollarni harom bilibdi, 
Qongirot eldan molga zakot kelibdi, 
Maslahat ber, on ming uyli qarindosh.

Dardli qul dardimni kimga yoraman, 
Ayriliq otiga bagri poraman, 
Mina elda sigindi bop turaman, 
Oz akama qanday zakot beraman?! 
Maslahat ber, on ming uyli qarindosh! 
Mina elda men ham bekman, toraman,
oz akama qanday zakot beraman?! 
Oz akama ozim zakot berguncha, 
Qalmoq borib juz ya   berib yuraman...
Ana shunda Boysaribiy bu sozlarni aytdi. Shu turgan xaloyiqlardan hech bir sazo chiqmadi. Shu majlisda bir Yortiboy oqsoqol degan bor edi. Majlisli kun bolsa, tordan joy tegmay, piyoladan choy tegmay, bosaganing oldida ko- vishga joy bermay, kovish bilan aralashib, it yiqilish bolib, poyga betda yotar edi. Torda otirgan kattaman deb yurganlarning hech qaysisidan gap, sazo chiqmagandan keyin, poyga betdan Yortiboy ornidan turib, maslahat shulda,  deb Boysarining soziga javob berib, Boysariga qarab, bir soz deb turibdi:
Maslahat bermaymiz Boysaribiyga, 
Osilmaymiz Boyborining doriga, 
Biring  aka, biring  uka, Boysari, 
Maslahatni, shohim, ozing bilasan. ...
Biz bilmaymiz Boyborining ishini, 
Maslahatga yigib shuncha kishini, 
Kim maslahat bersa, kesar boshini. 
Maslahat bermaymiz Boysaribiyga, 
Osilmaymiz Boyborining doriga.
Boysaribiy Yortiboydan bu sozni eshitib, tagi ozi bu turgan odamlarga qarab, bir soz dedi:
Quloq soling Boysarining tiliga, 
Kochib ketay menam Kashal eliga. 
Davlat qonsa bir chibinning boshiga, 
Semurg qushlar salom berar qoshiga, 
Quloq soling Boysari nolishiga, 
Qalmoq borib qonsam Chilbir dashiga. 
Kalma shahodat musulmonning tiliga, 
Azamat bosh berar dinning yoliga, 
Turarim yoq Boysun-Qongirot eliga. 
Oz elim deb yana bunda turgancha, 
Oz akama ozim zakot bergancha, 
Oz akamdan bunday xorlik korgancha, 
Qalmoq borib juz'ya bersam bolmaymi? 
Zakot degan gapni akam chiqarib, 
Mening toza ulsizligim bildirdi.
Boysaridan bu sozni Yortiboy eshitib, Yortiboy ham Boysaribiyga qarab bir soz dedi:
Dam shu damdir ozga damni dam dema, 
Boshing eson, davlatingni kam dema, 
Sen ketar bolsang Qalmoq yurtiga, 
Bul elatni qolar deb ham gam yema. 
Qayga kochsang, bizlar birga boramiz, 
Bolalarni jahongashta qilamiz...
Yortiboy oqsoqolning aytgan gapi on ming uyli qongirot eli katta-kichigi- ning bariga maqul tushdi. Hammasi: "Boysari kochsa, bizlar ham kochib ke- tayik, Boysari olik yerda  olik, tirik bolsa  tirik; endi Boysin-Qongirot yurtini Boyboriga boshatib berayik, Boysin-Qongirot yurtini bir ozi joylab olsin",  dedi.
On olti urug qongirot elidan on ming uyli ekin ekmoqni bilmaydigan eli- boylar ayrilib, Boysariga qoshildi. Bular hammasi boy  qoyli, tuyali. Molining soni yoq edi. Bularning ichidan moli yoq degan kambagalining qirq ming tuyasi bor, qoyining sonini, adadini ozlari ham bilmas edi. Bir qora, ikki qora, on qora deb, sanagani shul edi. Yilqi, mollarini bir uyur falon toqayda yuribdi, ikki uyur falon toqayda yuribdi, der edi. Sonini sanamoqni hech qaysisi bilmas edi. Bular qishdan yozga ekin ekmay, mol boylik qilar edi. Shuning bilan ovqatlarini otkazar edi. Boysariboyning yilqisining soni shul edi: toqson toqay yilqisi bor edi. Toqson toqay degani  yilqisi har yerlarda: toqaylarda, toglarning darasi- da, toqayli yerlarda yoylab yurar edi. Toqaylarda yilqisi yoyilib yurgani uchun Boysariboyning toqson toqay yilqisi bor, der edi. Lekin yilqisining, molining sonini hech bilmas edi.
..."Boysari kochsa, biz ham kochamiz",  deb hammasi choponlariga, yilqichilariga, tuyalariga hamma dahmardalariga kochamiz deb, odam buyurdi. "Bu Boysin yaylovidan, bu toqaylardan qoylaringni, tuyalaringni, yilqilaringni  hammasini haydanglar. Qalmoq yurtiga, Kashal eliga qarab yol boshlab yura bersin",  deb xabar yubordi.
Hammasi Boysin-qongirot elini tashlab, Qalmoq yurtiga jonab ketmoqchi bolib, dobirlashib, uylarni buzib, tuyalarga ortib, ayollari ham oz yuk-yobini bogib, bogcha-boylarini choglab, tuyalarga ortib, topolon bolib, shovqin- galagul bolib qoldi. on ming uyli qongirot talotop bolib Kashal eliga, Qalmoq yurtiga qarab, "Ha!"  deb, kocha berdi. Hammasi birdan kochib, on ming uyli el Boyboridan araz urib, ...Boysari bilan birga kochib jonay berdi. Ayollarga ham yaxshi otlarni olib kelib tortdi. Bu ayollar ham otlarni minib, choglanib, jonamoqchi bolib, Barchinoyga, enasiga qarab turdi.
Ana shunda enasi Barchinoyni ham jonatmoqchi bolib, Barchinoy uchun toriq yorga otni tabladan  olib kelib, ustiga mayin, toza, muloyim baxmal parquv- lardan solib, tilla yuganlarni boshiga solib, juda choqlab, otning jilovidan ushlab olib keldi. Ana shunda enasining bul otni yetaklab olib kelganini korib, Barchinoy shunday qarasa, on ming uyli Qongirot elining hammasi kochib talotop bolib, shovqin qilib, jonab ketib borayotibdi.
...on ming uyli Boysin-qongirot elining jonashini Fozil shoir Yoldosh ogli shunday tasvirlaydi:
Chechanlar eplaydi gapning epini, 
Shul zamonda oltmish norni choktirib, 
Orta berdi Barchin suluv sepini. 
Qongirot elning shundaychaqa kopi bor, 
Boysarining ikki jildam topi bor, 
Har kochkanda top boshatib jonadi. 
Qatorga tirkalgan lok2 bilan norcha3, 
Ustiga yuklangan qirmizi parcha. 
Kamlikni kormagan satta boybachcha, 
Yo'1-yolakay uloq chopib boradi. 
Oshiqning fahmidir qorongu kecha, 
Yiglasam, holima yiglar bir necha, 
Xafa bolib borar Barchin oyimcha, 
Jafo tortib borayotir bir necha. 
Gam bilan sargayib guldayin diydor, 
Korgani yoq qanday edi qalmoqlar, 
Orasida toqson dovon togi bor, 
Bellardan4 oshadi ul zamon boylar. 
Qaba falak boshga soldi zulm deb, 
Eliboylar5 bundan kochib boradi, 
Qoldi endi oynab osgan elim deb. 
Ayriliq otiga bagrini doglab, 
Borayotir qalmoq elni soroqlab. ...
Necha bir joylarga talonlar tushdi, 
Molning oldi Qalmoq yurtga etishdi. 
Toqson togdan keti uzilmay mol oshdi, 
Molning oldi Chilbir cholga etishdi. 
Adadini kishi bilmas bu molning, 
Kokqamishdan keti uzilmay boradi...
Savol va topshiriqlar
Aka-uka biylarning toyda izza qilinishi sababini izohlang.
2.	Ularning holatini anglatishga harakat qiling.
3.	Bolalarga ot qoyilishi, ular taqdiri belgilanayotgani, keyinchalik kattalarn ing bu taqdirni ozgartmoqchi bolganligi va buning oqibati haqida doston matni asosida sozlang.
4.	Zakot voqeasi tasviri asosida Boybori va Boysari munosabatlarini baholang. Bu aka ukalarning xarakteri va ichki dunyosini qanday baholaysiz? Boysarining zakotni notogri tushunishi sababini izohlang.
Yortiboy obrazi tasviriga e'tibor bering. U sizda qanday taassurot qoldirdi? Doston tasviriga tayanib, eliboy qongirotlarning boyligi haqidagi tasavvur ingizni aniqlashtirib oling.
oz yurtidan Qalmoqqa kochib borayotgan Barchin, umuman, eliboylarning
kayfiyati, kechinmalariga diqqat qiling.
* * *
Qongirot elidan kochgan on ming uyli boysunliklar qalmoq shohi Toychixon yurtiga boradilar. U yerda Kokaldish, Kokaman, Kokqashqa, Boyqashqa, Toyqashqa, Qoshquloq va Qorajon ismli yetti nomdor alp bolib, ular Toychixonning tayanchi edilar. Ular oz yurtlaridagi boshqa eng baquvvat yigitlar bilan birikib, toqson alp bolib, toqayda bir-birlari bilan kurashib yotardilar. Bu yetti alpning onasi buzgunchilik va janjalkashligi bilan tanilgan Surxayl degan kampir edi. Gozal Barchinoyning ta'rifini eshitgan toqson alpning hammasi uni olmoqchi boladi. Ular Boysariga kelib, "Qizingni birimizga berasanmi, barimizga berasanmi?" deya tah- did qiladilar. Oybarchin otasini bu holatdan qutqarib, alplarga ozi javob aytishini bildiradi va ulardan olti oyga muhlat soraydi. " Mendan umi- di bolsa, Alpomish kelsin, bolmasa, javobimni bersin!" deya xat yozib, Qongirotga chopar yuboradi.
Yorini qutqarish uchun yaqinlari bilan xoshlashib, yurtidan chiqqan Alpomishga Shohimardon pir va qirq chiltonlar hamisha homiylik qiladi. Chiltonlar qalmoqqa borishning birinchi kechasida charchab uxlab yotlgan Alpomishning ruhini Barchinniki bilan uchrashtiradilar. Alpomish, Qorajon va Barchinga tushlari vositasida kelajak taqdirlari bildiriladi.
Qorajon bilan tanishib, dostlashgan Alpomish unikida mehmon boladi va dostini Oybarchin huzuriga xabarchi hamda sovchi qilib jonatadi.
Qorajon turib aytdi: "Qani, Barchin, Alpomish bolsa  keldi, alplar- ning muhlati bolsa  bitib qoldi. Sen nima javob aytasan?". Barchin aytdi: "Alpomish kelsa, kepti-da. Alpomish kepti deb, men Alpomishning etagidan ush- lab keta berayinmi? Bul alplar ham umid bilan olti oyga muhlat bergan. Har kim maydonga ot soladi, otini ozdirgan odam oladi. Har kimning oz kongli ozida qoladi. Mening tort shartim bor. Shul tort shartimni qilgan kishiga tegaman. Xohi Alpomish qilib olsin, xohi qalmoqlarning biri qilib olsin. Shul sozimni xon toramga aytib bor",  deb bir soz aytib turgan ekan:
Ot chopsa, gumburlar togning darasi,
 Botirni ingratar nayza yarasi. 
Kelgan bolsa qongirot elning torasi, 
Qirq kunlik yol Boboxonning orasi. 
Boboxon togidan poyga qilaman, 
Kozdan yoshni munchoq-munchoq tizdirsa, 
Qoshqanotning quyrugini sozdirsa, 
Boboxondan poyga qilib ozdirsa, 
Oti ildam boybachchaga tegaman. 
Mendayin oyimning holin bilganga, 
Osha  yurtdan mehnat tortib kelganga, 
Dushmanlarga qora kunni solganga, 
Yoy tortishsa, yoyi sinmay qolganga, 
Men tegaman shul yoyandoz polvonga. 
Ganim korsa, qiyomat kun solganga, 
Osha yurtdan izlab halak bolganga, 
Ming qadimdan2 tanga pulni urganga, 
Men tegaman shul qiragay merganga. 
Sabash bolsa, bul shibanib chiqqanga, 
Kurash qilib toqson alpni yiqqanga, 
Men tegaman nor bilakli polvonga. 
Zog ham bolsa, qona bersin gulshanga. 
Bab-barobar qildim yaxshi-yomonga, 
Men tegaman tort shartimni qilganga.
Bu sozlarni Barchindan eshitib... Qorajon otlanib borayotib edi. Bir kam toqson alp kelayotib edi, Qorajonning oldidan chiqib qoldi. Toqson alpning zori Kokaldosh turib aytdi: "ozbakning qizining muhlati bitdi. Uchradingmi, nima javob aytdi?". "ozbakning qiziga uchrab kelayotirman. ozbakning qizining ayt- gan sozi shul boldi: "Poyga qilaman, otini ozdirganga tegaman. Kurashda alp- larning barini yiqqanga tegaman. Yoy tortishsa, yoyi sinmay qolganga tegaman. Ming qadamdan tanga pulni urganga tegaman",  dedi.
Bul sozni eshitib, Kokaldosh aytdi: "ozbakning qizining kongli menda. Poyga bolsa, ozib kelmoq Kokdonanning tani. Kurash bolsa, toqson alpning barini qoymasdan yiqmoq faqirning tani. Yoy tortishganda ham mening yoyim sinmay qoladi. Ming qadimdan tanga pulni ursin depti, besh yuz qadimdan tan- ga pulni uraman. Ming qadimga borgan song, choglab qoyib yuboraman, bu yogini mujmaltob qilib olaman. Sen bu ostingdagi olachani qayoqdan olding?"  dedi.
	Qongirotdan Alpomish dostimiz kelgan ekan, bul shuning oti.
	Shul yurtdan shul otni minib, xotin olib ketaman deb, ahmoq bolib yuribdimi?
Kosa sinchi degan sinchisi bor edi, sinchisiga aytdi: "Tushib, ozbakning oti- ni kor qani". Tushib, Boychiborni kordi, qarichlab kordi: sagrisining ustidan qulogining ortasigachayin toqson olti qarich chiqdi, ayil tortuvi oltmish uch qarich chiqdi. Sagrisini silab, burnidan naycha qoyib, durbin bilan qarab kordikim, qoltigida tort yarim gaz qanoti taklam-buklam bolib yotir.
	Qanday ekan ozbakning oti?  dedi.
	ozbakning oti anday ekan. ozbakning qiziga burilmay qoyagoy", 
dedi.
Bu sozni eshitib, Kokaldosh alpning achchigi kelib: "Mendan biror vaqtda sen jodirim  bolib, ozbakni ilgaridan ham korib, ozbakka yoliqib, siyosatga otimni tarif qil deb, senga uch-tort tanga bergan ekan-da, choqdan biron narsa olib ta'rif qilding",  deb achchigi kelib, sinchining ikki kozini oyib olib qoydi. "Hamma vaqt ozbakning oti mening otimdan ozganda, kozingning xunini bera- man. Yuringlar, Alpomishning ustiga boramiz",  dedi.
Alpomish chodirda otirib edi, shunday qaradi: har qalmoqlar kelayapti kal- lasi kapaday, tanasi tepaday, butlari selanglab otning ostiga aymashib ketgan. Alpomish otirgan yerida siyosat bilan qaradi. Bir kam toqson alp otdan tappa- tappa tashlab, qol qovushtirib, ta'zim qildi. Aqli shoshib, dabgiridan2 adashib qoldi. Kokaldosh alp Kokdonanning ustida bir ozi qoldi.
...Qalmoqning yurtidan Barchinning poygasiga tort yuz toqson toqqiz ot boldi. Boychibor bilan toppa-togri besh yuz boldi. Poygachilar har kuniga ot sovutib, yolgon poyga qoyib keladi. Boychibor otlarning changini ham kormay qoladi. "oyinda ozgan, chinda ozadi",  degan gap bor. Hazil poygada otning changini kormay qoladi. Chin poyga bolgandan song qanday keladi?"  deb qalmoqlar bogonogi kor bolgan sinchiga izza beradi.
...Hamma poygachilar jam bolib, Alpomishning tanidan Qorajon poygaga bormoqchin boldi. ...Poygachilar yol yurdi. ...Zil togida bir aydahar boridi:
Aydaharga alp Qorajon doridi. 
Bunda yotgan aydaharni koradi, 
Ot tizginin munda tortib turadi. 
Aydahar ham Qorajonni koradi, 
Qorajonga ajdar salom beradi. 
(Shoir sozi shunday yolgon bolami? 
Aydahar odamga salom berami?) 
Ostida mingani Boychibor edi, 
Minganlarga qutbi zamon  yor edi, 
Jilovida chiltan, pirlar bor edi, 
Pirga salom bergan aydahar edi... 
...Ostidagi Chibor otin oynatib, 
Qorajon chiqdi Zil togining ustiga. 
...Qalmoqdan ilgari ketib boradi. 
Korinmaydi qalmoqlarning qorasi, 
Yaqin qoldi Boboxonning orasi.
Boboxon toqqa yetib, Qorajon otga dam berib yotdi. 
...Qalmoqlarning oldi hafta-on kun deganda Boboxon togiga yetdi. Keyini chuvalib, hali ham kela- yapti...
Kokaldosh boshliq qalmoqlar Boychiborning ildamligi va poygada yuti- shi aniqligini bilib, nomardlik yoliga kiradilar. Kimsasiz togda Qorajonni boglab tashlab, otning tuyogiga mix qoqishadi.
...Bari qalmoq bu ortaga oladi, 
Qorajon yolgiz-da nima qiladi? 
Bu qalmoqlar koplik qilib turadi, 
Qalmoq bari xasta konglin xushladi, 
Qorajonning bilagidan ushladi. 
oldirmoqqa kozi qiymay turadi. 
Necha sozni bu qalmoqlar oyladi, 
Qorajonni kulala  qip boyladi. 
Harchand chirpinib kordi Qorajon nomdor, 
Qalmoq kop-da, bololmadi barobar. 
Xazon bolsa, bogda gullar solar deb, 
Ajal yetsa, paymonasi tolar deb, 
Boshalsa, bir kuni ozi borar deb, 
Shumgut3 boldi bu juvarmak olar deb,
 Bosh bolib Kokaldosh boylab tashladi.
...Boylovli qolgandir Qorajon nomdor, 
Boychiborni ortaga oldi qalmoqlar. 
Har tarafdan unga arqon soladi, 
Boychiborni endi yiqib oladi. 
Boychiborni shunday tortib boyladi, 
Oyogidan orab, kerib tayladi. 
Ahmoq qalmoq otga zulm qiladi, 
Tuyogiga gulmixlarni uradi, 
Urgan gulmix yalpoq tizga keladi. 
Chinqirib kishnaydi boylovli Chibor, 
Siyosatman zarb korsatdi qalmoqlar.
Qorajon bilan Boychiborni shunday qilib boylab tashladi: "...boshalsa, bir kunlari boragoyar, ajali yetsa, olagoyar, ishqip, bizdan keyin qolsa bopti",  deb, poygachilar jam bolib, qator turib, poygani qoyib, jonab ketdi. Boboxon togida yolgiz qolib, Boychibor bilan Qorajon ikkovi boylovli yotib, avliyolarni shafe keltirib, bu sozni aytib yotir:
...Oblo, sendan boshqa yoqdir murabbiy. 
...Karimsan, samadsan, rasuling barhaq, 
Rahm aylab yor bolgin nochor qullara. 
...Bu sozlarni aytib yiglar Qorajon 
Boychiborman munda qolib, bul zamon. 
Armonman boylangan Boychibor edi, 
Bek Alpomish oz yurtida qol bergan 
Rajabxoja degan piri bor edi. 
Falak titrar Qorajon nolishiga, 
Banda konar Tangri qilgan ishiga. 
Boboxonda yiglab edi Qorajon, 
Rajabxoja piri yetdi qoshiga. 
Karomatman kelib xabar oladi, 
Qorajonning qolin chechib qoyadi. 
Qorajonni pir tarbiyat qiladi, 
Qorajonbek bul ornidan turadi. 
Kim chechganin ozi bilmay qoladi...
Qorajon turib, otning oyogini yechdi. Ot ornidan turdi. Eshonning ruhu- nati otning sagrisini siladi, qalmoqlarning solgan sovuni jiyirilib yerga tushdi. ...Qorajon otning ustiga mindi. Ot oyogini bosolmay turdi. ...Eshonnig ruhunati Qorajonga korinmaydi, otning toshida turib, Qorajonga bir sozni aytdi: 
Dam shu damdir, ozga damni dam dema, Boshing eson davlatingni kam dema, Jabr qilgin menday hayvon joniga, Qamchi urgin gosht kotargan soniga, Yetkizarman Boysin-qongirot xoniga, Qoldim deb, Qorajon, sira gam yema. Qorajonbek, eshit aytgan sozimdi, Egarqoshdan ushlab yumgin kozingdi, Endi bilsang, mendan xizmat lozimdi... Boychibor boradi suvday arqirab, Tuyogida tort sixi bor yarqirab. ...Koz yubortib, shunday cholga qaradi, Badbaxt cholda poygachilar boradi. Kunning ozi peshin vaqti bolganda, Poygachining qorasini oladi. ...Haqning yashiniday Chibor boradi, Qalmoqlardan tosat-tosat qoladi, Besh yuz otning biri bolib boradi. ozgan otni sanar Qorajon nomdor, Qoqib-burkib borayotir qalmoqlar. ...Necha otdan Chibor otib boradi, otgan otni sanab ketib boradi, Otlarning hisobin Qorajon oladi. Alp Qorajon otga qamchi uradi, Bir kecha-bir kunduz chopib boradi. Shunday bolib borayotir Boychibor, Tort yuz oltmish otdan ozdi jonivor. ...Shunday bolib alp Qorajon boradi, ozganin jamlab sanab koradi. Kunning ozi ayni chashka boladi, Poygachidan tort ot kam kep qoladi. ...Jonni sotib Chibor ketib boradi, Qorajonbek shunday boylab qaradi, Mildiragan bir qorani koradi, Olis yoldan otni qichab boradi. Taqimida besh yuz botmon kaltagi, Qayqayib boradi badbaxt Kokaldosh. Alp Kokaldosh shunday burilib qaradi, "Chu!" deydi Donanga qamchi uradi, Yashinday bop oqib ketib boradi. 
"Qani endi yetib ol!"  deb boradi. Shopirib irgiydi nazari Chibor, "Chu!" deb qamchi urdi Qorajon qaysar, Quvib u Donanga yetdi Boychibor. Shamolday guvullab yetib boradi, Kokdonanning sagrisidan oladi, Keyin qarab siltab otib yubordi. Ancha yolga borib tushdi Kokdonan, Qirq ming qadam otib ketdi Boychibor. Yana ham ozini ongardi Donan, Chiborning keynidan yetdi ul zamon. Qarsillatib dumgazadan oladi, Ustida Qorajon bilmay qoladi. Keyin qarab siltab otib yubordi, Ancha yolga borib tushdi Boychibor, on ming qadam otib ketdi bu tulpor. ozini ongarib Chibor keladi, Kokaldosh ilgari ketib boradi. Poyganing mazgili yaqin qoladi, Yashinday bop Chibor yetib keladi. Alp Kokaldosh juda hadik oladi, "Chu!" deydi, Donanga qamchi choladi, Ikki tulpor yol talashib boradi. ...Ikkovi barobar yolda boradi, Bir-birini musht tashlashib uradi. Biri-biroviga mushti tekkanda, Tog choqqisi qulaganday boladi. Qorajon qaytmaydi, navbat oladi. Goh yerlarda qamchilashib, savashib, Kop xarxasha qilar aqili shoshib. Bedov otlar borar yolda talashib, Borayotir bir-biriman tishlashib...
Savol va topshiriqlar
1.	"Oyharchinning Alpomishdan sovchi va xabarchi bolib kelgan Qorajonga ber gan javobini qayta oqing. Bu sozlari vositasida uning yana qanday manaviy fazilatlari namoyon bolayotgani togrisida fikr yuriting. 2. Barchinoyning: "Shul sozimni aytib borgin toramga, Zog' ham bolsa, qona bersin gulshanga. Bab-barobar qildim yaxshi-yomonga",  degan sozlari zamiridagi manoni aniqlashga urining.
2.	"Yigilib qalmoqlar zorlik qiladi, oldirmoqqa kozi qiymay turadi. Necha sozni bu qalmoqlar oyladi, Qorajonni kulaband qip boyladi" tasvirida qalmoqlar ho latini izohlang.
3.	Matndan Alpomishning jismoniy va ruhiy qudrati namayon bolgan orinni toping va sharhlang.
4.	Asardagi qalmoqlar tasvirlangan lavhalarga diqqat qilang, ularning jismoniy imkoniyatlari va ma'naviy olamiga baho bering.

* * *
"Bularning kelar muddatidan otdi",  deh Alpomish bir baland tepaning ustiga chiqib, durbinini olib, shunday yolga qaradi. Kordi ikki ot yolda yol talashib kelyapti. Birini durbini bilan tanidi: Kokdonan. Boychibor toriqday bop korindi. Tuyogidagi mixlar ozor bergan, oppoq kopikka botgan, tuyogidan chiqqan tozon bilan toriqday bop qotgan. Boychiborni tanimay: "Ham otim- dan, ham yurtimdan ayrildim",  deb behush bolib yiqildi. Barchin kelib, Alpomishning holini korib, yiqilganini korib, boshini tizzasiga olib... Barchin ham durbin olib qarab, kelayotgan otlarga qarab, bir soz aytib turgan ekan:
Qurruyo-qur hayt-a, toramning oti, 
Oq toshim  yayloving, sochim shibirtki. Kuyganimdan gapni gapga ulayin, 
To olgancha sayising bop yurayin. 
Egam rahm aylasin qonli yoshima, 
Sabab bolib qoshgin tengu toshima. 
Qurru yo-qur hayt-a, toramning oti! 
"Qur hayt!" degan Barchinoyning dovushi Boychiborning qulogiga boradi. 
Suvluq tishlab ozin otdi Boychibor, 
Kalta qantarib tashlagandi qalmoqlar, 
Tizgini uzilib ketdi muqarrar, 
Ustidagi alp Qorajon bexabar,
Kokdonandan otdi endi jonivor. 
...Alp Kokaldosh otga qamchi uradi: 
"Bul ozbakning oti ozib boradi, 
Bul Qorajon bir baloni qiladi, 
Ukam menga dushman bolib boradi". 
Qulochlab qamchi urar Donan otiga... 
Boychibor guvullab ketib boradi...
Xonning Chibor oti poyganing oldini olib, shashti bilan kelib, baxmal otovni yetti marta aylanib, otning tizginini ushlab Qorajon toxtatdi. Barchinning kaniz- lari yigilib yetdi. Qorajonni otning ustidan olib, gilamning ustiga solib, bardor-bar- dor qilib kotarib, baxmal uyga kirgizib ketdi. Qizlar otni yelpib sovutib turibdi, opkep yakka mixga boyladi, teri qotdi. Barchin kep otni kordi, kozlarini ipak romol bilan surtdi, changi, terini ushatdi. Oyogidagi mixlar ozor berib, xonning Chibor oti tappa tushib yotdi. Tuyogidagi mixlarni korib, Barchin bir soz deb turibdi:
Mening uchun hayvon azob koribdi, 
Shu mix bilan Boboxondan kelibdi, 
Polatni eritar qizlarning dami. Barchinoyim korib, oylab turadi, 
Urgan mixi yalpoq tizga boradi. 
Chorsisini tuyoqqa yozib soladi, Gulmixlarni tishlab sugurib oladi...
Bu sozni aytib, otga mehribonliklar qilib, banot torvaga yemni ilib, kochib borgan qongirotlar jam bolib, yigilib, poyga ketgan qalmoqlar ham kelib, bir kam toqson alp gurullashib turib, "Alplar bilan ozbakning polvoni yoy totishar emish",  deb ovoza bolib, hamma tomoshamonlar yigilib, shunda Oyna koliga, Chilbir choliga tomoshamon tolib, yoyandozlik qilmoqchi bolib, bu yoy tortishmoqdagi sozi:
...Olis yolga nishonani quradi, Nishonani urgan odam oladi. Qalmoq alplar bari qator boladi, Men urarman deydi, kongil qiladi, Shiqirlatib endi yoyni tortadi. Yoyning oqi bul guvullab ketadi, Biri pastdan, biri baland ketadi. Bir xilining oqi yetmay yotadi, Achchiqlanib, yoyni buklab tortadi, Ushlagan parli yoy sinib ketadi. Ikkam toqson alpi tortib otadi, Kokaldoshga endi navbat yetadi. Yoyiga Kokaldosh oqni soladi, Nishonaga qarab togri qiladi. "Bor urdim",  deb, endi yoyni tortadi, Qolda yoyi chortta sinib ketadi. Endi navbat Alpomishga yetadi. Parli yoyni shunday qolga oladi, Korgan qalmoq bari hayron qoladi. "Rabbim!"- deydi, endi yoyni tortadi, Nishonaga oqi togri ketadi.
Nishonani urgan shunday toradi, Bekning yoyi endi 0111011 qoladi. Ming qadim yerni qadamlab koradi, Tanga puldan bul nishona qiladi, Yoyni qoyib, miltiq otmoq boladi. Kop deb qalmoqlarga navbat beradi. Qalmoqlar nechovi miltiq otadi, Saksonman toqsonga oqi yetadi, Qaysi otsa, yolda qolib ketadi. Alp Kokaldosh shunday kozlab koradi, Besh yuz qadim yerga oqi boradi. Kokaldoshning konglidagi bolmadi. Alpomishga tagin navbat keladi. Bek Alpomish xasta konglin xushladi, Anjom, miltigini qolga ushladi, Qarab nishonani otib tashladi. Korib, bul qalmoqlar hayron qoladi...
Uch shart otdi. Kurash taraddisini qip yotibdi. on ming uyli qongirot odami, qancha qalmoqning odami yigilib, Chilbir choliga, Oyna koliga tomo- shamon tolib, qor tortib otirdi. ...Kokaldosh bosh bir kam toqson alp bir taraf- dan qator bolib otirdi. Alpomish bilan Qorajon bir tarafdan otirdi. Qalmoqlar aytdi: "ozimizdan chiqib, Qorajon ham balo boldi. Mudom ozbakning yonini oldi". Bu yoqdan Qoshquloq degan alp maydonga kirdi.
...Qorajonning bir akasi boladi, Taraf bop Qoshquloq polvon jonadi. Shomurti shoxalab har yoqqa ketgan, Ichida chichqonlar bolalab yotgan. Izdan tushgan pishak oltoyda yetgan, Munday qalmoq qolin bulgab keladi. Qorajonbek xasta konglin xushladi, Juppay qilib yoqasidan ushladi, Dustaman qip uni qoqib tashladi. Qoshquloqning endi aqili shoshdi, Qumni qopib, endi yerga yopishdi. Yana ham bir qalmoq kirdi maydonga: Odam tushmas  buning aytgan tiliga, Besh yuz quloch arqon yetmas beliga.
Duchor boldi Qorajonning qoliga, Ushlagandan otdi Chilbir choliga. Kotarilib tagi qalmoq kiradi, Qorajonbek ozi yolgiz turadi, Bunga duchor bolgan qalmoq oladi. Bul qalmoqdir qalmoqlarning ravishi, Oh ursa, olamni buzar dovushi. Toqson molning terisidan kavushi, Siyosatman kelib maydonga turdi. Qorajon tavakkal Tangriga qildi, Bu qalmoqqa endi yaqinlab qoldi. Kurashmoq hadisin shunday biladi, Alp Qorajon yotibotar qiladi. Ang  edi ul, shorli bilmay qoladi, Boshidan oshirib yerga uradi. Tushib yerga pora-pora boladi. Achchiglanib, tagi qalmoq keladi, Qorajonning ishin bari koradi. Qorajonga pirlar quwat beradi, "Xudo!" deydi, bul maydonda turadi. ...Qorajonbek ozi tanho turibdi, Nashavand qalmoqlar alpi koribdi, Nashasini xop qondirib olibdi, Kayfin choqlab, bul maydonga kelibdi. Qorajonga talab qilib turibdi, Nashavand ta'rifi shunday bolibdi: Tort yuz toqson quloch qolda hassasi, Sarhovuzdan katta ekan kosasi. Shuning bilan on sakkizta nashasi, Toqson qari bozdan bolgan kistasi, Shunday qalmoq aylanadi maydonda. Bir-biriga qolin bulgab boradi, Nashavand bolsa ham bir zor balodi, Ikkovi ham kop olishib turadi, Misli yerlar shudgorday bop qoladi, Nashavand-da bogimi boshab boradi. Bu qalmoqdir juda nomdor, xuvari, Yo'q edi boyqishning hadis-hunari. Kop olishib, kam-kam ketdi madori, 
Koring endi, Qorajonday shunqori, Qalmoq bilmay qoldi, bolmay xabari, Alp Qorajon kokka otib yubordi. Balki bulutka ul boyqish yetishdi... ...Gurullashib, qolgani kotarilishdi, Qorajonbek yolgiz qiladi ishdi. Ikkam toqson alpni nobud qiladi, Bul alplardan bir Kokaldosh qoladi. Alp Kokaldosh yolgiz ozi qolibdi, Qorajon bariga golib kelibdi, Kun nomozgar, endi kech bop qolibdi, Kurashga ul zamon javob bolibdi.
Shunda ketgan tomoshamon bari yigilib: "Kechagidan ham bugun qiziq bolar, alplarning zori olishar",  deb turdi. Kecha qanday bolsa, bugun ham shunday bop otirdi. Qorajonga Alpomish turib aytdi: "Bugun tushmaysanmi maydonga, bugun talab qilmay turibsan?" "Bugun ham tush desang, tusha- man. Tushgan bilan bundan 0111011 topmayman, lekin bu haddili zor. Bunga tushsam, ikki boshdan olaman",  deb turibdi. Alpomish chechinib: "Xayr, unday bolsa",  deb maydonga talab qila berdi. Kokaldosh alp turib aytdi: "ozbak! Sen bunday boyni yogonlik qilma, garibi goriston bolib olma. Hali ham qoygin. Halak bop kelgan yolingdan qolma..." Bu sozni eshitib, Alpomish Kokaldoshga qarab bir soz deb turgan ekan:
Har kim oz eliga bekmi, torami, 
Ozi olmay, kishi yorin berami? 
Buncha sozni lof urmagin, sen qalmoq, 
Kel endi, maydonda turgin, ey ahmoq. ...Bogbon bolsam, qizil gulni terayin, 
Har na qismat yozilganin korayin. 
Kelgin, qalmoq, birga maydon qilayin, 
Nasib etsa, sening doding berayin. 
Sening bilan maydon qilib korayin, 
Zorlik qilsang, taqdirga tan berayin, 
Kotarilma, bir olishib korayin! 
Olishsang, sinaysan ozing holingni... 
Bu sozni Alpomish aytib turadi, 
Achchiqlanib, bul Kokaldosh turadi. 
Chechinib, shu zamon belini buvip, 
Minorday bop bul maydonga kiradi.
...Ikkovi kep belma-bel bop oladi, Belma-bel olishsa, ayrit boladi, 
Zor deganing ma'lum bolib qoladi. Shunday boldi anga Haqning farmoni, 
Kop boladi gamli qulning armoni. Harchandki chirpindi Boysinning xoni, Yiqmoqqa kelmadi bekning darmoni. 
Zor ekan Kokaldosh juda bema'ni. 
Zor qilib, ingranib shundayin shunqor, Kokaldosh ham boldi xonga barobar, Shudgordayin bolib qoldi bu yerlar, 
Juda ham olishdi bu ikki qaysar. 
Ikkovi qaytmasdan maydon qiladi, 
Jon bozori kop olishib turadi.
On ming uyli qongirotning qizlari bilan, Barchin kanizlari bilan tomosha qilib, bularning olishganini korib, Hakimbekka qarab bir soz deb turgan ekan:
Koklamda ochilar boglarning guli, Gulni korsa, mast bop sayrar bulbuli, Narmoda bolibsiz, biybobom uli. Yiqmasangiz bizga bering navbatti, Juda keldi Barchin yorning gayrati, Ushlagandan kokka otmay ne bopti? Yiqmasangiz, toram, navbat tilayin, Erkak libosini ozim kiyayin. Bor kuchimni bilagima jiyayin, Bul qalmoqni pora-pora qilayin. ...Qizlar sizni narmoda deb aytadi, Qizlarning aytgani menga botadi. Mardlar olishmaydi siltab otadi, Maydon bolsa, ish korsatib ketadi, Bosh odamning ishi keyin ketadi. Bu sozlarni aytdi gul yuzli dilbar. Ikki polvon bolib turdi barobar. Kop sozlarni Barchin suluv aytadi, Sozi Alpomishga botib ketadi. otdayin tutashib shunqor ketadi, Gayrati gayratga bekning yetadi. Yor soziman sherdil bolib ketadi, Chirpab Kokaldoshni kokka otadi,
Ancha yer havoga chiqib ketadi. Xaloyiqlar kokka boqib qaradi, Olchi-chikka bolib, shunday aylanib, Alp Kokaldosh bul osmondan keladi, Kallasiman kelib yerga uradi, Shunday qilib Kokaldosh ham oladi. ...Haqdan kelgan ishga boyin iydirdi, on ming uyli elatini jiydirdi. Xabar berdi shunda otlar choptirib, Namoyishga oq otovlar yoptirib. Barchinoyga toy qilmoqchi boladi. Chilbir cholda toyni boshlab qoladi. ...Qirq kundankay toylar oxir boladi, Bir nechalar uyga qarab jonadi.
...Baxmal otovda chimildiq tutib, kuyov navkarlari bilan kuyovni kirgizmoqchi bolib, bir necha xotinlar "kampir oldi" bolib, olganiga bir nima olib, "it irillar" degan rasmini qilib, bunda ham bir nima berib, har zamon salom solib, uydan ichkari kirib, chimildiqqa otirib, oldiga dasturxon solib, ...kuyov navkarlarga toppi, romol, sarpoylar berib, kuyov navkarlar chiqib ketdi. Barchinni bekning... qoshiga olib kirib, xotinlar rasmini qilib, "chach siypatar", "qol ushlatar"ini qilib, bir necha yangalar har qaysisi oz mazgiliga ketdi.
...Shunday bop bul orada qirq kun otdi. Qirq kungacha maslahat qip yotdi. Qirq kundan keyin maslahatni bir yerga qoyib, Boysari qoldi. on ming uyli qongirot Barchin bilan ketmoqchi boldi. ...on ming uyli qongirot bari kochib, yolga kirib, Boysari qaytib uyiga kelib, yolgiz qolib, kallasi guvullab, muso- firligi asar qilib qoldi...
Savol va topshiriqlar
Kokaldoshni yiqitolmayotgan Alpomish holati va uning ahvolidan iztirobga tushgan Oybarchin tuygulari ifodasi haqida fikrlang.
Barchinoyning Alpomishga qarata aytgan achchiq sozlari alpga bu qadar qattiq tasir qilganligi sababini izohlang.
Otlar va odamlar tasviridagi oxshashlik va farqlarga e'tibor qiling. Qaysi tasvirda baxshilar koproq mahorat korsatishgan?
Qahramonlar boshidan otgan shuncha qiziqarli va xavfli sarguzashtlarning asl sababi nimada deb oylaysiz?
Sizningcha, "Alpomish" dostoni muhabbat haqidami, yurtsevarlik togri sidami, oshiqlik sha'ni haqidami, yoki yigit ori togrisidami? Dostondan ozingizga maqul kelgan parchani yod oling.
Nazariy ma'lumot
XALQ DOSTONLARI VA ULARNING TURLARI
Xalq ogzaki ijodi baduy adabiyotning eng qadimgi shaklidir. Negaki, odam- lar baduy asarlarni dastlab ogzaki shaklda yaratishgan va ular ogizdan ogizga kochib yurgan. Bu asarlar qattiq tasir kuchiga ega bolganliklari uchun ham xalqning baduy xotirasi tufayli davrlar osha avlodlarga yetib kelgan. Kim tomoni- dan yaratilgani noma'lum bolgani uchun ham bunday asarlarga xalq ogzaki ijodi namunalari deyiladi.
Ozbek folklorida xalq dostonlari alohida orin tutadi. Olimlar XIX asr oxiridan XX asrning ikkinchi yarmiga qadar ozbek baxshilari tomonidan kuy- langan yuz ellikka yaqin doston borligini aniqlashgan va variantlari bilan qoshib hisoblaganda, ulardan tort yuztacha asar yozib olingan. Folklorchi olimlar- ning aytishlaricha, birgina "Gorogli" turkumidagi dostonlar yuzdan oshadi, "Alpomish"ning esa qirqdan ortiq yozib olingan varianti bor.
"Doston" forscha soz bolib, qissa, hikoya, sarguzasht, ta'rif ma'nolarini bildiradi. Adabiy atama sifatida ham folklorning, ham yozma adabiyotning muay- yan janrini anglatadi. Xalq ogzaki ilodiga mansub asarlarni yozma dostonlardan farqlash uchun ular xalq dostonlari deb yuritiladi. Favqulodda xususiyatlarga ega qahramonlarning boshidan otgan qaltis voqealar she'r va nasriy yolda aralash tas- virlangan yirik hajmli, muallifi noma'lum epik asarlar xalq dostonlari deyiladi.
Xalq dostonlari olimlarimiz tomonidan quyidagi turlarga ajratilgan: 1. Qahramonlik dostonlari. 2. Jangnoma dostonlar. 3. Romantik dostonlar. 4. Tarixiy dostonlar. 5. Kitobiy dostonlar.
Yozma dostonlar aniq muallif tomonidan she'riy yolda yozilib, biror per- sonaj kechirgan hodisalar shoirning tuygulari bilan uygunlikda tasvirlanadi. Bu xil asarlar adabiyotshunoslikda "poema" deb ham yuritiladi.
She'r bilan nasrning aralash kelishi xalq dostonlarining muhim belgisidir. Dostonlardagi she'rlar, asosan, on bir boginli bolib, barmoq vaznida aytilgan boladi. Qahramonlarning oy-mulohazalari, nisbatan tinch ruhiy holati tasviri, ozaro sozlashuvlari on bir boginli she'r bilan ifodalanadi. Bazan dostonlarda tasvir talabiga kora yetti, sakkiz boginli she'riy ifodalar ham uchraydi. Otlar chopishi, jang manzaralari, personajlarning tezkor harakatlari aks etgan orinlar yetti-sakkiz boginli sherlar bilan ifodalanadi. Siz 7- sinfda oqigan "Ravshan" dostonida oglini qutqarish uchun shoshilinch ketayotgan Hasanxon tasviri ay- nan yetti boginli misralarda berilgan: "Qulon yurmas yerlardan Quvib otib boradi, Bulon yurmas yerlardan Buvib otib boradi". Sakkiz boginli misralar esa maydon talashayotgan otlar holati yoki jang korinishi tasviriga qollaniladi: "Dushmanlarni toplab olib, Yetganiga qilich solib, Har dara olikka tolib, Bosh kesar maydon ichinda".
Xalq dostonlaridagi nasriy tasvirlar ham juda oziga xos bolib, kopincha, saj' yolida, ya'ni qofiyali sochma korinishida keladi. Nasriy tasvirlarning bu tarzda berilishi xalq dostonlarining ifoda darajasini yuksaltirib, baduy tasirchanligini orttiradi. Chunonchi, "Goroglining zor deb ta'rifi ketgan, zarbasi toshdan otgan, qilichining ishlovi yetgan, tekkan 0111011 qolmasin deb zaharning suvin yalatgan " nasriy parchasidagi "ketgan", "otgan", "yetgan", "yalatgan" sozlari nasriy tasvirga ohangdorlik, musiqiylik baxsh etadi.
Xalq dostonlarining deyarli hammasida uchraydigan ifoda va tasvirlar folk- lorshunoslikda "epik qoliplar" deyiladi. Ular xalq dostonlarida takrorlanib tura- digan holatlar tasvirida qollaniladi. Dostonlarning boshlanish va tugallanishi, personajlarning korinishi, ozaro munosabatlari, tulporlarga berilgan ta'riflar, safar yoki jang tasvirida epik qoliplardan foydalaniladi. Misol uchun: "Dam shu damdir, ozga damni dam dema, Boshing eson, davlatingni kam dema" yoki: "Kokillarim eshilgandir tol-tol, Har toliga bersa yetmas dunyo mol".
Xalq dostonlarida asardan asarga kochib yuradigan, baduy qolip holiga kelib qolgan she'riy qatorlar yoki folklorshunoslar tili bilan aytganda, uslubiy for- mulalar ham muhim baduy ahamiyat kasb etadi.
Savol va topshiriqlar
1.	Xalq dostonlarining yozma dostonlardan farq qiladigan jihatlarini korsating.
2.	Xalq dostonlarining turlarini ayting.
3.	Dostondagi she'rlarda boginlar sonining oz kopligi sababini tu shuntiring.

OZBEK ADABIYOTI TARIXI
NOSIRUDDIN RABGUZIY
Adibning hayoti va ijodi haqida bizgacha juda kam ma'lumot yetib kelgan. U XIII asrning oxiri XIV asrning boshlarida Xorazmning Raboti oguz degan joyida yashab ijod etgan. Bizga uning "Qisasi Rabguziy"dan boshqa asari ma'lum emas. Mazkur kitobda u ozi haqida musulmonlarga xos kamtarinlik bilan "...bu kitobni tuzgan, toat yolida tizgan, ma'siyat yobonin kezgan, oz ozuqliq, kop yo- zuqliq Raboti oguz qozisi Burhon ogli Nosiruddin..." deb yozadi. Korinadiki, allomaning oti Nosiruddin bolib, otasi Burhoniddin Raboti oguzning qozisi bolgan. Rabguziy taxallusi u yashagan joy nomi bilan bogliq. Yetuk ulamo va din arbobining oilasida tarbiyalangan Nosiruddinning oz zamonasida taniqli tarixchi, yetuk shoir va iste'dodli tarjimon sifatida tan olinganligidan dalolat beruvchi yordamchi manbalar mavjud.
Rabguziyning qissalari manosini anglatuvchi "Qisasi Rabguziy" asari olam va odamning yaratilishi, insonning yoldan ozishi va komillik sari mashaqqatli yol bosib borayotganligi haqida goyat mantiqli va qiziqarli tarzda hikoya qilinadi. Asar musulmon dinini qabul qilgan e'tiborli mogul beklaridan Nosiruddin Toqbuganing iltimosiga kora, hijriy 709- (milodiy 13091310) yilda yozilgan.
Asosan paygambarlar hayotini hikoya qiluvchi bu asarning oziga xos yaratilish tarixi bor. Musulmon Sharqida bu mavzuda "Qisas ul-anbiyo" (Paygambarlar qissasi) nomi bilan mashhur koplab asarlar yaratilgan. Lekin, asarda yozilishicha, ularning "bazisi mustaqim (togri, haqiqiy) bor, bazisi nomustaqim. Bir onchasi (bir qanchasi) muqarrar (puxta, tugal) va bir onchasi mubattar (notugal) bor". Shuning uchun ham bek Toqbuga adibdan "oqimoqga keraklik, ogranmakka yarogliq" paygambarlar qissalaridan iborat asar yozib berishini soragan edi. Mazkur vazifani ulkan salohiyat, katta mahorat bilan uddalagan adibning bu asari "Qisasi Rabguziy", "Qisas ul-anbiyoi turkiy" nomi bilan shuhrat topdi. Rabguziyning bu ijod mahsuli mazkur mavzu ananasidagi oziga xos bosqich boldi. Birinchidan, adib ozigacha yaratilgan paygambarlar haqidagi qissalarni puxta organdi, ularning yutuqlarini umumlashtirdi, rivojlantirdi. Ikkinchidan, salaflari yol qoygan kamchiliklarni tuzatdi, xato va chalkashliklarga barham berdi. Uchinchidan, oldinlari nabiylar haqidagi qissalar arab va fors tillarida yozilgan bolsa, Rabguziyning turkiy tilda bitilgan qissalari turkiy xalqlarning bebaho ma'naviy mulkiga aylandi.
Qissalar sujeti, bosh qahramonlari turlicha bolsa-da, ularni bir zot  Muhammad alayhissalom siymosi ozaro birlashtirib turadi. Dunyoning yaratilishi haqidagi birinchi qissada aytilganidek, Olloh taolo farishtalariga qarata "... man bilurmankim, Muhammad Mustafo alayhissalom Odam oglonlaridan bolgusi, bul jahonni, ul jahonni, oyni, kunni, qamug narsalarni aning sevukligi uchun yaratdim",  deb marhamat qiladi. Shuningdek, asarning oxirgi qissasi Muhammad alayhissalom va u zotning oilasi, avlodlari haqidadir. Korinadiki, insoniyatning uzoq tarixi, nabilar va boshqa ulug zotlarning haq va haqiqat yolidagi say'-harakatlarining samarasi, umuman, odam zotining tom komillashuvi Muhammad alayhissalomning dunyo sahnasiga chiqishi bilan zuhur topdi.
Asrlar davomida insonlarni togri yolga boshlagan, buyuk Olloh irodasining ifodasi bolmish din ham Muhammad alayhissalom(a.s.)ga berilgan Islom shariatida ozining mukammal shakli va mohiyatiga ega boldi. Ming yillar davomida yuz bergan jarayonlar, inqirozlar, rivojlanishlar ana shu zot (Muhammad a.s.)ning dunyoga kelishi, Islom mafkurasining qaror topishi uchun tayyorlangan zamin edi. Asardagi qissalarni birlashtirib turadigan bosh goya ham, ulardan kelib chiqadigan xulosa ham mana shundan iborat.
Aytish mumkinki, "Qisasi Rabguziy" buyuk ibrat va insonga taskin, umid bagishlovchi motabar manbadir. Asarda paygambarlar hayoti, tarixda bolgan voqealar shunchaki bayon qilinmaydi. Har gal ular zamiriga yashiringan azaliy haqiqatlar sharhlab boriladi. Uni oqir ekansiz, bu dunyoda hech narsa tasodifiy, mantiqsiz yoki adolatsiz emasligiga amin bolasiz. Barcha voqeliklarda Parvardigorning hikmati, adolati, eng asosiysi, ibratga tola irodasi zuhur qiladi.
Olloh Odam Ato va Momo Havvoni yaratib, avvalda jannatga kiritdi. Chunki Odam avlodlari hayotlik davrida intilishlari, dunyoda yashab ezgu 110111 qozonishlari va odam degan nomga loyiq bolishlari lozim edi. Otamiz Odam hamda onamiz Havvoning bugdoy mojarosi bilan jannatdan quvilishi ham bejiz emas edi. Olloh "Odam yaratmazda ashnu (ya'ni yaratishdan oldin) yer yuzida xalifa yaraturman (deb iroda qilgan edi). Bugdoydin yedi tesalar (jannatdan yer yuziga) chiqmoqqa sabab bolgusi uchun". Yoki Yusuf alayhissalomning qul qilinishini olaylik. Taqdirida bolgani uchun, bir vaqtlar qul bolgan bolgusi paygambar Misr hukmdori boldi. Qahatchilik, ocharchilik tufayli butun Misr xalqi Yusufga qul bolib qoladi. Shunda Tangri taolo oz rasuliga qarata shunday xitob qiladi: "Ey Yusuf, biz seni qulliqqa solmasaq erdi, bu kun qullar qadrin qayda bilgay erding".
"Qisasi Rabguziy"dag'i har bir qissadan inson oziga shior qilib olsa arziy- digan nasihatlarni istaganicha topish mumkin. Iblis ozini ulug sanab, kibrga botdi, Ollohga osiy boldi va uning huzuridan lanatlanib quvildi. Demak, kibr halokatga sabab boluvchi illatdir. Yusufni korolmay unga zulm qilgan akalari qismatidan korinadiki, hasad insonning ichini yondirib, uni tubanlikka boshlovchi va oxir-oqibat yuzini qora qiluvchi ot ekan. Quyidagi sozlar har kimga eslatma bolishi kerak: "Masiyat (gunoh)dan yigiling, xalq orasida koni (togri) hukm qiling, kuch qilmang, zino qilmang, qon tokmang, xiyonat qilmang".
Shuningdek, "Qisasi Rabguziy" oziga xos etnografik xarakterdagi chizgilarga ega asardir. Unda turkiy va boshqa xalqlarning ayrim rasm-rusum, urf-odatlari ham muallif nazaridan chetda qolmagan: "Rum viloyatining odati bor, teva (tuya)lari chaliqliq (beboshlik qilib) burunduqlatmasalar yangi tushgan kelinlarni keltirub, un tuzub (musiqa chaldirib) yirlayturlar (kuylatishadi). Tevalar ularning ovozlariga xushlanib ozlaridan kecharlar (ozlarini unutadilar)  ilikka ilinurlar (qolga tushadilar)". Yoki: "Xalq orasida rasm bor, dost dostga safar qilib yonar (qaytar) bolsa, bir hadya ola borurlar".
Asar baduyati ham oziga xos. Bir qator qissalar boshlanishida yoki ichida berilgan ozbekcha hamda arabcha she'rlar Rabguziyning nozik ta'b zullisonayn shoir bolganligidan darak beradi. Bu she'rlar asar mazmunini toldiradi, goyaviy maqsadni yuzaga chiqarishdagi oziga xos baduy vosita bolib xizmat qiladi. Shuningdek, juda kop orinlarda voqealar bayoni, holatlar tasvirida tashbeh, tanosub, tazod, tajnis, takrir, jonlantirish kabi tasvir vositalardan unumli foyda- langan. Xususan sa'j (nasrdagi ichki qofiya) adibning sevimli baduy vositasi ekanligi kozga tashlanadi. Muallif sa'jdan asosan tarif va tavsif orinlarida foy- dalanadi. Masalan, Idris alayhissalom tarifi : "...paygambar alayhissalom ul umri ukush, diydori koshish, Azroilga qotishgan, rizvon birla yanashgan, dunyodin qushtek uchgan, tamugga kirib chiqgan, Sirotdin yashindek kechgan, uchmoh qabugin ochgan, ozi aziz, orni adiz, arig zotlig, Axnuh otlig Idris yalavoch".
Hurmatli oquvchi! E'tiboringizga "Qisasi Rabguziy"dan bir parchani hozirgi tilga tadbil qilmay, asliyatda qanday bolsa, osha holatda havola qilmoqdamiz. Berilgan lugat yordamida ularni qiynalmay oqiy olasiz. Kop orinlarda muallif fikrni dalillash uchun Qur'011 oyatlari, Paygambar (a.s.) hadislari arab tilida keltirgan. Biz bu arabcha jumlalarning hozirgi ozbek tiliga ogirilgan holatdagi mazmunini berdik. Ular matnda alohida ajratib korsatilgan. Mazkur parchalar bilan tanishgach, ozbek adabiyotining bu bebaho yodgorligiga qiziqishingiz ortadi, u sizning bir umrlik hamrohingizga aylanadi, deb umid qilamiz.
 Savol va topshiriqlar
1.	Quyi sinflarda Rabguziy asaridagi qaysi qissalardan parcha organgan edin giz? Ulardan olgan taassurotlaringizni eslang.
2.	Diniy xarakterdagi qanday asarlarni oqigansiz? 
3.	Darsdan song oqituvchingiz rahbarligida ortoqlaringiz bilan ular togrisida suhbat uyushtiring.
QISASI RABGUZIY RASUL ALAYHISSALOM VAFOTI SoZLARI
Xabarda kelur, kunlardan bir kun Rasul alayhissalom tong namozini otab minbarga ogib sahobalarqa va'z va nasihat qildi. Anda kezin aydi: "Ey mominlar, kim ersaning manim uza hech da'vosi va xusumati bormu?" Kim ersa javob aymadi. Ikinch sordi, kim ersa javob aymadi. Uchunchida Ukosha otlig sahoba qopti , aydi: "Yo Rasululloh, manim bir da'vom bor". "Aytgil", tedi. Aydi: "Bir kun siz safardin kelurda siz tevaga2 minub, teva urur bolub, ul qish qamchi3 birla uchamqa4 urdingiz, yavloq5 ogridi. Yo Rasulalloh, uch qurla aymasangiz manma aymas erdim",  tedi. Rasul alayhissalom hujraga kishi izti6, qamchi tilagali keldi. Qamchi tiladi. Xotunlar: "Na boldi, na yerga borur?" teb qazgurdilar7. Aydi: "Safarga bormas, yerga borur?" teb qazgurdilar. Aydi: "Safarga bormas, ammo Ukosha qisos8 tilayur",  tedi. Xotunlar yiglashtilar. Qamchini kelturdi. Rasul ilkinga oldi. Ukoshaga berdi. "Man netak urdum ersa san taqi andag urgil", tedi. Ukosha qamchi olib andag tedi: "Bu qasos rost kelmas. U1 kun siz teva munub borur erdingiz, man yerda andog erdim. Ustundin ingan berga birla bu rost kelurmu?" Rasul alayhissalom minbardin indi, Ukoshani minbarga ogdurdi9. "Urgil", tedi.
Ukosha aydi: "Yo Rasululloh, ul kun maning engim yoling10 erdi, yavloq ogridi. Tonungni chiqargil, qisos rost kelsun",  tedi. Yigi, chogi sahobalardin zohir boldi. Rasul alayhissalom tonun chiqardi, egnini yoling qil- di. Sahobalar faryod qopordilar, Abu Bakr aydi: "Ey Ukosha, ul qamchini maning yuzumga, kozumga urgil. Rasul alayhissalomning qutlug taninga tegmasun". Umar va Usmon va Ali raziyallohu anhum ajma'in mundag-oq yiglashib: "Meni urgil",  tedilar. Rasul alayhissalom aydi: "Ey yoronlarim, siz kendu12 shafqat qilursiz. Ammo qisos manga yarigu13 bolsa sizlardin ravo bolmagay",  tedi. Anda kezin Ukosha egnini yoling kordi ersa, aydi: "Yo Rasululloh, manim maqsudim qisos ermas erdi, egningdagi muhri nubuwatni korsam14. Emdi dastur bergil15, ul muhr uza qubla berayin16, sandin avf qildim", dedi. Rasul alayhissalom dastur berdi. Ukosha qubla qildi. Sahobalar qamug sevunchluk boldilar, Ukoshaga ofarin oqidilar. 
Aymishlar, qach kunda kezin vido hajji boldi. Tevaga minub tururda Rasul alayhissalomda vahy ogrigining asari bilgurdi. Muhojir va ansor tegrasinda turub vahy tinglayur erdilar. Rasul alayhissalom bu oyatni oqiyur erdi: Bugun diningizni sizlarga mukammal qilib berdim va tamom qilib berdim sizlarga ne'matimni va togri yol korsatadigan din bolsin uchun islomni sizga ravo kordim.
Ba'zi sahobalar muni eshitib sevunur erdilar. Siddiq aydi: "Sizga sevungu kun turur. Man bildugumni siz bilsa erdingiz, sevunmagan erdingiz. Bilmish bolung, Mustafoni  bizing oramizdin chiqargudek tururlar. Bizni aning firoqi birla mubtalo qilgutek tururlar". Abdulloh ibn Mas'ud aytur: Hijratning songgi yili erdikim, Rasul alayhissalom ogrig boldi. Jamoat namoziga boru bilmadi. Abu Bakrga ijozat berdi: "Borgil, sahobalarga imomatlig qilgil",  teb. Bilol (r.a.) azon qildi. Rasul alayhissalomning ogrigi anchada andoq boldi.
Fazl ibn Abbosqa aydi: "Mani masjidga elting". Bir qolini Fazl tutti, bir qolini Ali tutti. Masjidga eltdilar. Siddiq raziyallohu anhu Rasulni kordi, yonguga ogradi . Rasul aydi: "Chiqmagil, imomatlig qilgil". Rasul alayhissalom Abu Bakrga iqtido qildi , namoz otadi, hujraqa yondi4. Kun kelu ogrigi ziyoda boldi. Qizil mengizi sargardi, chechaktek englari soldi. Jabroil xoja mengizlik bolub ustun turur. Azroil bir badaviy arabtek bolub kirib keldi. Tizin chokub5 olturdi. Ozin-ozin6 Rasulqa yaqinroq keldi, quloqinga sozladi. Rasul alayhissalom holi aynadi. Telim oh qildi, yigladi. Sahobalar qamug yiglashtilar.
Aydilar: "Yo Rasululloh, bu arab kim erdi, sizga ne tedi? Holingiz aznadi". Aydi: "Ey yoronlarim, aziz dostlarim, ul kelgan Malak ul-mavt  qarindoshim Azroil erdi. osh7 qarindoshim Jabroilma hozir turur, manga sozlayur: ummatingga salom tegurgil, boguz uchun imonni ilikdin8 chiqarmasunlar teb. Shaytonni, nafs-u havoni izarmasunlar9, shak va sharika insunlar10. Koni imonga berk yapushsunlar11, olumni unutmasunlar. Hiqd12 va hasaddin iroq tursunlar, shariat ahkomini berk tutsunlar. Dunyoga kongul boglamasunlar, Tengri azza va jalla yorliqin ogirlasunlar. ogil-qizqa osh, etmak otasi bolmasunlar  dini islom otasi bolsunlar. Yovuz esh qoldoshdin yigilsunlar. Besh namozni azoqin tutsunlar. Qul, kungni ezgu tutsunlar13, darvishlarga rahm qilsunlar. ogsuzlarga14 shafqat qilsunlar, qazgulug15 mungluglarqa bolushsunlar. olumga anuq16 tursunlar, qiyomat ishin bitursunlar teyu turur",  tedi.
Sahobalar qattig yiglashtilar. Rasul alayhissalom aydi: "Ey sahobalar man sizga yalavoch erdim". Aydilar: "Ey olamluglarning chirogi, san bizga ota- onadin mushfiqroq erding. Xaloyiqni shariatqa da'vat qilding, ummatqa sunnat va farz ogratting. ogsuzlarga otaliq qilding, za'iflarqa ektulading17. Muhojir va ansorlarqa tarbiat qilding. Odamiy va parini hazratqa  undading. Yolsuzlarqa yol korguzdung, boynagularni2 kondurdung. Konilar uza shariat gavharin isor1 qilding, shirk va fitna tugini yerga chalding4. Olamni ilm bila yorutding, Shaytonni adl birla surdung. Mojizalar korguzdung: oyni ernak5 birla yording; soklunmish ogloqni tarkida sozlatting6; ilkingdagilarni tilga kelturding; qurug yigochni7 yoshartting; yemishsiz yigochni duo birla nematlig qilding; ushoq toshni tasbihga kelturdung; tamugga8 boru turganlarni yondurub ujmoh yolinga boshlading",  teyu ingrayu boshladilar. Uch kunda kezin Malak ul-mavt9 yana keldi. Rasul alayhissalom Oyishaga tizin yastanub yotur erdi. Fotima, Hasan va Husan katinda olturur erdilar. Qabiz al-arvoh qapugqa keldi, hurmat birla aydi: "Ollohning salomi bolsin sizlarga, ey paygambarlik va elchilik uyining ahllari, Ollohning salomi bolsin sizlarga, ey odamlar muhtoj boladigan va uluglik uyin- ing ahllari, Ollohning salomi bolsin sizlarga, ey insoniylik va saxovat uyining ahllari, Ollohning salomi bolsin sizlarga, ey azizlik va sayyidlik uyining ahllari, Ollohning salomi bolsin sizlarga, ey marhamat va baxt saodat uyining ahllari. Dastur10 bormu, kirsamiz?"
Oyisha raziyallohu anho aydi: "Bu a'robiyqa ayding, kirgu vaqt ermas. Rasul alayhissalom emganib  turur". Rasul alayhissalom Azroil unin tanudi, aydi: "Ey Oyisha, soz birla yonar12 kishi ermas, ish biturmadin ketmas, a'robiy ermas, Azroil turur, kirsun",  tedi. Kirib salom qildi. Rasul alayhissalom sordi: "Na ishga kelding?" Azroil aydi: "Hazratdin yorlig andog tururkim, Muhammadga borgil, dastur bersa jonin olgil. Dastur bermasa ravon yongil teb. Emdi dastur bersang jon olurman, bermasang yonarman",  tedi. Rasul alayhissalom aydi: "Yo Azroil, jon bu kun olmasang kech qolsa oqibat olurmusan?". "Olurman", tedi. "Andog ersa ishga turgil",  tedi. Azroil jon olmoqga ogradi. Rasul alayhissalom sogdin solga13, soldin sogga tolganub boshladi. Muborak azosi kuchsuz boldi. U1 qutlug kongli mungluk boldi. Mengizi sargardi, shakkartek tili sozlamas boldi. Korkluk yangoqlaridin qatra-qatra yosh toma boshladi. Aqiru-aqiru14 tilin tebratib: "Iziyo, mani dunyodin konilik uza chiqargil, toproqqa konilik uza kigurgil, qiyomat kuni tuproqdin konilik uza qoporgil",  teyur erdi. Qamuglari tegrasida yiglashurlar. Hasan va Husayn raziyallohu anhumo yoling bosh bolub ingrashurlar. Fotima raziyallohu anho yiglab aytur: "Ey yumshoq toshakda yotmagan, ey tovar ton kizmagan, ey arpa etmagin toq yemagan", teb yiglayur erdi. Ev mungushidin15 un keldi: Voh, qandoq chidab bolur Rasulullohning firoqiga. Rasul alayhissalom tekma bir soatda ilkin suvqa tegurub koksunga qozur. "Iziyo, jon bermakni Muhammadga oson qilu bergil", teyur erdi. Qachon jon koksinga yetti ersa aydi: "Ey Azroil, bir soat tavaqquf qilgil, jon bermakni oson qilu bergil",  teyur erdi.
"Ey Azroil, bu kundin qiyomatga tegi maning ummatlarimga jon bermak qattiqliqi bor ersa ul qattiqliqlarni manga yuklagil. U1 qattigliqlar manga bolsun, ummatlarimqa bolmasun". Azroil aydi: "Yo Rasululloh, man saning yastuqingda olturgandin boru izi azza va jalladin yetmish yoli farmon yetil- di. Dostum Muhammad birla rifq1 mador qilgil. Jonin yuvoshliq birla olgil, azinlardin2 olmishtek olmagil", teb. Onchada Oyishai Siddiqa raziyallohu anho yiglayu Rasul alayhissalomqa yapushti. "Necha ular birla sozlashursen, bir zamon manim birla sozlashgil. Yetti yasharda sanga ulashdim, taqi yoshim yigirmaga yetmas erkan muborak jamolingdin azrilurman. Ey aziz jonim, se- ning firoqing achigi qamug olam uza necha ersa, yolguz man za'if uza andin ortuqroq turur. Azinlarning etagi kuyar, manim tanim, jonim kuyar". U1 holda Fotima raziyallohu anho Rasul alayhissalomning yuzunga boqib: "Ey odamlar quvanchi, ey muhiblar sevunchi, ey mushtoqlar umanchi, ey ummatlar inonchi, ey osiylar tayanchi, ey odamiylar davlati, ey olamluqlar rahmati, ey haqning muslihi, ey xalqning shafi'i, man sansiz mehrob va minbarni netak korayin",
teb yiglayurda Ali raziyallohu anhu Fotimani tizar  erdi. Rasul alayhissalom aydi: "Yo Ali, Fotimani tizmagil. Mantek otaning firoqinda yiglasunlar. Qizlar yigisi otalar yastuqi yavloq kuynukluk bolur". U1 holda qamug sahobalardin yigi va faryod va zorliq qopti.
Rasul alayhissalomning joni bogzinga keldi ersa kozin ochib aydi: "Ey Azroil, bir zamon sabr qilgil, qarindoshim Jabroil kelsun. Yana bir qurla song diydorin korayin",  teb tavaqquf qildi ersa Jabroil keldi. Yetmish ming muqarrab farishtalar birla yiglayu kirdi. Rasul alayhissalom aydi: "Qaydasen, ey qarindoshim Jabroil, qarindoshlar bu kun kerak bolur". Jabroil alayhissalom aydi: "Ey olam faxri, yetti kok farishtalari sanga taziyat tutub tururlar erdi, anda mashgul boldum". Rasul alayhissalom aydi: "Ey Jabroil, bu soat na futuh kelturdung?" Aydi: "Koklar qapugi, ujmohlar qapugi ochildi. Hurlar yuksakka ogib, niqob yuzlarindin koturub, iliklarinda nurdin tabaqlar olib, saning qut- lug joningga nazzora qilaling teb kuyub tururlar". Rasul alayhissalom aydi: "Ey qarindosh, muni sormasman. Manda kezin Mavlo taolo manim za'if yozuqluq ummatlarim birla na muomala qilgay, ani sorarman". Jabroil yana yondi, bir soatda kezin yana keldi ersa aydi: "Ey sayyidi Molik al-muluk, haq taoldan ta'zim yorliqlar: "Ey manim dostum, konglungni ummatdin forig tutgil . Saning ummatlaringni erin2 tebratgani birla ul amal qilgaymankim, Muso tayoqi Firavn saharasi3 birla qildi. Bir aso otmoqi birla qamug kufr va sehr va tugyon yoq bozun boldi. Bu kun san bir erin tebratgan birla qamug osiy ummatlaringning daftarlarin gufron4 suvi birla yub yoq bozun qilgayman. U1 kun Muso onasiqa ayduq: "Bu kun oglungni tengizga kemishgil5, qorqmagil, qazgurmagil. Bu kun yosh oglonni bizga bergil, yoshlig yalavoch6 qilib sanga beraling",  teduk. Senma bu kun masiyatlig bir ovuch bulganuq7 ummatingni bizga isborlagil8, yorin qamugini yorliqab, ariglab sanga beraling teb. Oyisha raziyallohu anho aytur: "Rasul alayhissalom azin sozlamas boldi. Boqtim, ogzinda tili tebranur. Quloq tuttum, tingladim, aytur: "Namozni qozmang, qul kungni ezgu tu- tung". Oxir vasiyati bu erdi, dunyodin bordi. Qirq yoshinda vahy keldi, oltmish uch yoshinda rabi' ul-avval oyining on uchinda dushanba kun vafoti boldi. Panjshanba kun tuproqqa kirdi.
Maqsud ul turur. Bu er nechuk kechar dunyoda ul ergakim, Mavlo taolo olamni, odamni aning dostluqida yarattikim, Agar Siz bolmaganingizda falaklarni yaratmagan bolardim, olamluqlar rahmati erdikim, Biz Sizni olamlar uchun faqat rahmat bolsin deb yuborganmiz.
7Savol va topshiriqlar
1.	Umri poyoniga yetganini anglagan rasulullohning "kim ersaning manim uza hech davosi va xusumati bormu?" deb sorashining sababini tushuntiring.
2.	Sahoba Ukoshaning maqsadi va tadbirini qanday tushundingiz?
3.	Qurondagi: "Bugun diningizni sizlarga mukammal qilib berdim va tokis qilib berdim sizlarga ne'matimni va togri yol korsatadigan din bolsin uchun islomni sizga ravo kordim" oyatini eshitgan Abu Bakr Siddiq nima uchun yiglagandi?
4.	Matndan sahobalarning Muhammad alayhissalomga uning ozi oldida bergan ta'rif va tavsiflarini topib, izohlang.
5.	"Ey Azroil, bu kundin qiyomatga tegi maning ummatlarimga jon bermak qattiqliqi bor ersa ul qattiqliqlarni manga yuklagil. Ul qattigliqlar manga bolsun, ummatlarimqa bolmasun " sozbiri orqali rasulullohning oz ummatiga bolgan mehri va mehribonligini mushohada qiling.
6.	Paygambarimiz(s.a.v.)ning Jabroil alayhissalomga qarata: "Ey qarindosh, muni sormasman. Manda kezin Mavlo taolo manim za'ifyozuqluq ummatlarim birla na muomala qilgay, ani sorarman"  deb sorashiga sabab hamda bu soroviga olgan javobi mohiyatini angladingizmi?
ALISHER NAVOIY

(1441  1501)
Shunga kora har hir asar "Xamsa" deb atalmogi uchun: a) besh dostondan tashkil topmogi; b) birinchi doston, albatta, pand-nasihat ruhidagi ta'limiy- axloqiy, falsafiy bolmogi; d) ikkinchi doston Xusrav va Shirin munosabatlariga bagishlanmogi; e) uchinchi doston Layli va Majnun muhabbatini mavzu qilib olmogi; f) tortinchi doston shoh Bahrom va beshinchi doston Iskandar haqida yozilmogi shart edi.
Dehlaviydan qariyb 200 yil keyin yana bir buyuk xamsanavis maydonga chiqdi. Bu Navoiy edi. Alisher Navoiyning "Xamsa"si boshqalardan farqli ravishda muallifning ona tilida  turkiy tilda yozildi. Buni ozbek kitobxonlarining ortib borayotgan ehtiyoji, ozbek adabiy tili va adabiyotining taraqqiysi hamda istiqboli talab qilar edi. Bunday ulkan, katta jasorat talab qiladigan mas'uliyatli ishga daho ijodkor Navoiygina jurat qila olardi. Adibning fikricha, xalqqa uning oz tilida, unga manzur bolgan asar yaratish lozim. Shuning uchun "Layli va Majnun" dostoni xotimasida Nizomiy va Dehlaviyni tariflar ekan, turkiy (ozbek) tilda "Xamsa" yozishning sababini shunday izohlaydi:
...Gar nuktalari1 jahonni tutti,	Kim forsiy anglar oldi mahfuz3.
Gavgolari ins-u jonni tutti.	Men turkcha boshlabon rivoyat,
Chun forsiy erdi nukta shavqi,	Qildim bu fasonani4 hikoyat.
Ozroq edi andi turk zavqi.	Kim shuhrati jahonga tolgay,
U1 til bila nazm boldi malfuz2,	Turk eliga dogi5 bahra bolgay...
Navoiy oz salaflarining yuksak sanatkorligini sharaflaydi, ularning adabiy tajribalaridan ta'lim olganligini e'tirof qiladi. Dostonlarning muqaddima qismida ustozlariga bagishlab maxsus boblar yozib, ularni uluglaydi. Mas'uliyatli bu ishda ularga ruhan suyanadi va Yoldasa bu yolda Nizomiy yolim, Qoldasa Xisrav bila Jomiy qolim,  deb madad tilaydi. Biroq Navoiy oldingi xamsanavislarni takrorlamaydi yoki ularga kor-korona taqlid qilmaydi. oz oldiga yangi, oziga xos "Xamsa" yaratish vazifasini qoyadi. Buni muallif "Xamsa"ning bir necha ornida ochiq-oydin ta'kidlaydi. Jumladan, u "Farhod va Shirin" dostoni muqad- dimasida shunday yozadi: Ani nazm etki, tarhi toza bolgay, Ulusqa mayl bean- doza bolgay. Yoq ersa nazm qilgonni xaloyiq Mukarrar aylamak sendin ne loyiq?
Bu misralari orqali Navoiy "Xamsa" yozishdagi belgilab olgan oz yoriqlarini bayon etadi: Shunday asar (nazm)  doston yozginki, oziga xos (tarhi toza) bolsin, oqigan odamlarga (ulusqa) yangi, boshqa asarlarga oxshamas(beandoza)- ligi sezilib tursin. Aks holda (yoq ersa), asari ozgalar (xaloyiq) yozgandek bolsa, bunday takrorlash (mukarrar) senga loyiq emas. Yaxshisi, bunday asar yozmagan maqul. Lekin bu oson ish emas. Buning uchun Yaqin va orta Sharq olkalarida qalam mislsizligi e'tirof etilgan Nizomiy va Dehlaviy bilan ijodiy bahsga kirishi- shi lozim boladi. Bu juda katta bilim va yuksak adabiy didni, iste'dod hamda mashaqqatli mehnatni talab etar edi. Bu haqida "Farhod va Shirin"da yozadi:
Emas oson bu maydon ichra turmoq, 
Nizomiy panjasiga panja urmoq. 
Kerak sher oldida ham sheri jangi, 
Agar sher olmasa, bore palangi.
Haqiqatdan ham Nizomiydek nazm she'ri ila maydonda turmoq oson emas. U bilan bahslashish (panjasiga panja urmoq) uchun sher yoki hech bolmasa, yolbars (palang) bolmogi darkor. Navoiy sher bilan tenglashadigan sher boldi. U ogir va mas'uliyatli vazifani muvaffaqiyat bilan ado etdi. Nihoyat qisqa bir muddat  ikki yil (1483  1485) davomida 51 ming misradan ortiq besh dostonni yozib tugalladi. U 1483- yilda "Hayrat ul-abror" falsafiy-ta'limiy dostonini, 1484- yilda uch asarni: "Farhod va Shirin" hamda "Layli va Majnun" ishq qissalarini, "Sabai sayyor" ishqiy-sarguzasht dostonini, 1485- yili esa "Saddi Iskandariy" qahramonlik dostonini yaratdi.
"Xamsa"  Navoiy dahosining mahsuli, ayni paytda millatimiz tafakkur kolami hamda ma'naviy qudratining timsoli. Yurtboshimiz ta'kidlaganidek: "Alisher Navoiy xalqimizning ongi va tafakkuri, baduy madaniyat tarixida butun bir davrni tashkil etadigan buyuk shaxs, milliy adabiyotimizning tengsiz namoyon- dasi, millatimiz gururi, sha'nu-sharafini dunyoga tarannum qilgan olmas soz sanatkoridir. Ta'bir joiz bolsa, olamda turkiy va forsiy tilda sozlovchi biron-bir inson yoqki, u Navoiyni bilmasa, Navoiyni sevmasa, Navoiyga sadoqat va e'tiqod bilan qaramasa"1. Chunki Navoiyni bilish ozlikni bilish, Navoiyni sevish millatni sevish, Navoiyga sadoqat eng ezgu insoniy qadriyatlarga sadoqat demakdir.

Savol va topshiriqlar  
1.	Navoiydan bizga qanday asarlar meros bolib qolgan? Ularni lirik, epik, liro epik, ilmiy hamda biografik asarlar tarzida tasniflab, sanab bering.
2.	Xamsachilik ananasi, xamsanavislar togrisida qanday tasavvurga ega boldingiz?
3.	"Xamsa" yozishda Navoiy qanday ijodiy tamoyillarga tayanganligini gapirib bering.

"HAYRATUL-ABROR" DOSTONI
"Xamsa "ning birinchi dostoni "Hayrat ul-abror" ("Yaxshi kishilarning hayratlanishi")  falsafiy, axloqiy-ta 'limiy asar. Aruzning sari' bahrida yozilgan. Hajmi 3988 baytni o'z ichiga olgan 63 bob bolib, ularning 21 bobi muqaddima, 20 bobi maqolat, 20 bobi hikoyat va masallar hamda oxirgi ikki bobi xotimadan iborat. Doston oziga xos qurilishga ega. U falsafiy-talimiy doston boIganligi uchun mavzu biror voqeani hikoya qilish asosida emas, balki muallif fikr-mulohazalarining bayoni tarzida yoritiladi. Shuningdek, maqolatlar shu dostongagina xos boIib, adibning boshqa asarlarida uchramaydi. Har bir maqolatda insonning kundalik hayoti bilan bogliq diniy, falsafiy, ijtimoiy-siyosiy, axloqiy biror mavzu bayon etiladi, uning mazmun-mohiyati ochib beriladi. Maqolat songida mavzuni dalillash, uni hayotiy asoslash maqsadida hikoya yoki masal keltiriladi. Mazkur hikoya va masallarning bosh qahramoni asosan tarixiy shaxslar, mashhur din va davlat arboblaridir. Ularda shoir islomiy olchovlar ham- da umuminsoniy qadriyatlardan kelib chiqib, Olam va odarn togrisidagi oz mulohazalarini yuksak baduy shaklda ifoda etadi. Masalan, birinchi maqolat iymon haqida. Maqolatning birinchi baytidanoq shoir iymonning inson hayoti, insoniylik mohiyatida tutgan ornini belgilab beradi: Kimki jahon ahlida inson erur, Bilki nishoni anga iymon erur. Ya'ni kim bu dunyoda inson deb atalibdi, insonligining belgisi iymondir. Iymonsizni odarn deb atab bolmaydi. Inson bilan hayvon orasidagi farqni nutqda  odamni sozlay bilish qobiliyatidagina deb bilish xatodir. Chunki odamda nutq ham, boshqa maxluq  hayvonlarda bolgan bir qator jihatlar ham bor. Shuning uchun asosiy mezon iymondir.
Hukmdorlarga bagishlangan "Salotin bobida" nomli uchinchi maqolat adibning adolat haqidagi qarashlarini organishda muhim ahamiyatga ega.
Karam va saxovat haqidagi beshinchi maqolatda Navoiy bu fazilatlarni baxillik bilan yonma-yon qoyib, ularning mohiyatini yorita boradi.
Keyingi maqolatda odob masalalari yoritilgan.

XAMSA
Maqolatlardan birini Navoiy elga manfaat yetkazish masalalariga bagishlaydi. Insonning hayoti jamiyatda, odamlar orasida kechadi. Haqiqiy inson yurt tashvishi bilan, el gami bilan yashaydi: Odamiy ersang, demagil odami, Oniki yoq xalq gamidan gami.
Navoiy har bir tushunchaga mukammal taMfberar ekan, fikrni gozal va nafis baduyat libosiga orab, oquvchiga taqdim qiladi. Uni oqir ekansiz, ifoda gozalligi Sizni maftun qiladi, sozlar jilosidan adibga tahsinlar oqiysiz- Quyida soz taMfiga bagishlangan bobdan parcha e'tiboringizga havola qilinayotir. Uni oqing, tahlil qiling, Navoiyning baduyat olamidan zavqlaning.
SOZ TA'RIFIDA
Soz guhariga erur oncha sharaf 
Kim, bola olmas anga gavhar sadaf.
Torf sadaf gavharining durji  ul, 
Yetti falak axtarining2 burji ul.
Bogchai dahrki3 yuz toza gul, 
Topti qayonkim nazar etti kongul.
...Chun bu nasim esti azal togidin4, 
Muncha gid ochildi jahon bogidin.
Qaysi nasim ulki erur gulfishon5, 
Bargi gul-u nastaran6 andin nishon.
Bu iki yafrogni qachon zufunun7 
Bir-biriga qoysa bolur "kof-u nun8".
Dahr muqayyad9 bila ozodasi, 
Borcha erur "kof" ila "nun" zodasi10.
Zodasidin zoda  bolub beadad, 
Zodaga ham volid12 olib ham valad13.
Vasf ne nav bolgay anga el sozi, 
Har ne soz aytilsa erur chun ozi.
Jon olub ul, ruh aning qolibi, 
Kim tanida ruh aning tolibi.
Borcha kongul durji aro javhar  ul, 
Borcha ogiz huqqasida2 gavhar ul.
Gar xud erur xanjari polod til, 
Suftidogi3 injulari sozni bil.
Til bu chamanning varaqi lolasi4, 
Soz duraridin5 bolubon jolasi6.
Sozdin olukning tanida ruhi pok, 
Ruh dogi tan aro sozdin halok.
...Tengriki insonni qilib ganji roz7, 
Soz bila hayvondin anga imtiyoz.
...Donai dur sozini afsona bil, 
Sozni jahon bahrida durdona bil.
Munchaki sharh etti qalam sozga hol 
Nasridadur, nazmida bor ozga hol.
Soz aro yalgon kibi yoq nopisand, 
Aylar aning nazmini dono pisand.
ornida tishlar duri manzum erur, 
Chun sochilur qiymati ma'lum erur.
Vard-u8 shajar9 shohid10 erur bog aro, 
Lek otun silkidadur  tog aro.
Munda parishonligi noxush qilib, 
Anda murattabligi12 dilkash qilib.
Nazm anga gidshanda ochilmogligi, 
Nasr qaro yerga sochilmogligi.
Bolmasa e'joz13 maqomida nazm, 
Bolmas edi tengri kalomida nazm.
Nazmda ham asl anga ma'ni durur, 
Bolsun aning surati har ne durur.
Nazmki ma'ni anga margub  emas, 
Ahli maoniy2 qoshida xob emas.
Nazmki ham surat erur xush anga, 
Zimnida3 ma'ni dogi 4dilkash5 anga.
Yorab, ani xalq dilafrozi6 et, 
Xasta Navoiyga dogi rozi et.
Savol va topshiriqlar
1.	"Hayrat ul-abror" dostoni va uning boshqa dostonlardan farqli tomonlari haqida ma'lumot bering. 
2.	Dostonda qaysi masalalar yoritilgan?
3.	Navoiy iymonning inson hayotida tutgan ornini qanday belgilaydi?
4.	"Soz ta'rifida" bobidan keltirilgan parchaning birinchi bayti mazmuniga e'tibor qiling. Shoir niyatini ilgab olishga intiling.
5.	Oqituvchi bilan birgalikda "Borcha erur "kof" ila "nun" zodasi" misrasi zamiridagi chuqur hayotiy ma'noni topishga urinib koring. 
6.	Parchadagi: "Zodasidin zoda bolib beadad, Zodaga ham volid bolib ham valad" satrlari zamiridagi ma'noni anglashga urining. Olloh, olam va odam munosabatlari murakkabligi aks etgan ushbu bayt magzini chaqing.
7.	"Jon olub ul, ruh aning qolibi, Kim tanida ruh  aning tolibi" misralarida ifodalangan soz, jon va ruh munosabatlarining ozaro bogliqligi haqidagi fikrni anglab olishga urinib koring.
8.	"Sozdin olukning tanida ruhipok, Ruh dogi tan aro sozdin halok" misralari ma'nosini izohlang. Sozdagi olikka jon bagishlash va tirik ruhni oldirish qudratini izohlang.
9.	"Munchaki sharh etdi qalam sozga hol, Nasridadur, nazmiga bor ozga hol" satrlarida she'riy va nasriy soz ortasidagi farqning ifoda etilganligini anglashga harakat qiling.
10.	"Soz aro yalgon kibi yoq nopisand, Aylar aning nazmini dono pisand" baytida ijodda baduy toqima va mubolaganing orniga berilgan bahoni anglating. 
11.	Parchadan she'riy ijodda shaklning beqiyos orni haqidagi fikrlarni toping, ularning obrazlilik darajasini aniqlang va izohlang.
12.	Ornida tishlar duri manzum erur, Chun sochilur qiymati ma'lum erur" misralarida baduy ijodda shaklning orniga qanday baho berilganligini sharhlang.
"FARHOD VA SHIRIN" DOSTONI
"Xamsa"ning bu ikkinchi dostoni ishqiy-sarguzasht xarakteridadir. Hajmi 5782 bayt. Aruzning hazaji musaddasi mahzuf vaznida yozilgan. Muallif bu asarni "shavq dostoni " deb ataydi. Sababi unda ishq kuylanadi, talqin qilinadi va uluglanadi. Bu shunday ishqki, u insonni poklaydi, ezgu- lik sari yetaklaydi, unga ozligini tanitadi, bir soz bilan aytganda, komillik sifatlarini tarbiyalaydi. Chunki u odamga, olamga, butun borliqqa mehr bilan, muhabbat bilan yogrilgan va oxir borib Yaratganning oziga ulashib ketadigan ishqdir. Dostonda Navoiyning komil inson haqidagi orzu-oylari ham ifoda etilgan.
0'ziga xoslikka intilgan adib ozigacha bolgan an'analarga ijodiy yondashadi. Doston Navoiygacha "Xusrav va Shirin" shaklida mashhur edi. Ularda markaziy obraz shoh Xusrav edi. Lekin u  komillikdan yiroq, ishqda beqaror, muhabbatdan toj-taxtni ustun bilguvchi xudbin shaxs. Shuning uc- hun Navoiy uni Shirinning muhabbatiga ham, yozilajak dostonidagi bosh obraz darajasiga ham loyiq kormaydi. U Farhodni bosh obraz qilib oldi va bu bilan dostonning qurilishini, mazmunini tamomila ozgartirdi. Mazkur ozgarish xamsachilikka shoir kiritgan eng katta yangilik va dostonga "Farhod va Shirin" nomi berilishiga asos boldi.
Dostonning asosiy voqealari ovozasi olamni tutgan, qudrat-u shavkatda, davlat-u shuhratda yagona Chin xoqonining farzandsizligi va bundan uning songsiz iztiroblarga tushganligi tasviri bilan boshlanadi. Xoqonning birdan- bir orzusi ogillik bolish edi. Maqsadiga yetish uchun kop nazrlar qildi, talay pullar sochdi, ogilsizlarning konglini oldi, otasizlarga otalik qildi. Xayriyatlari zoye ketmadi. Olloh iltijolarini ijobat qilib, unga ogil ato etdi.
... Shabistonida  tugdi2 bir yangi oy3, 
Yangi oy yoqki, mehri olamoroy4.
Ochildi bogida bir otashin vard5, 
Demaykim vard, balkim shu'layi dard.
...Yuzinda ishq asrori6 yozilgan, 
Ichinda dard ta'vizi7 qozilgan.
... Kozida ashk  selidin asarlar, 
Damida  oh dudidin xaharlar.
Muhabbat nuri ollinda huvaydo , 
Jamolida vafo tugrosi  paydo.
Falak deb: "Dard elining shohi" oni, 
Malak  deb: "Dard oti ogohi" oni.
...Yafo haylida gavgo shodligdin, 
Biri birga muborakbodligdin.
Tangri taolo tugilishidan ruhiga payvasta etgan ishq Farhodga favqulodda iste'dod, tugma qobiliyat ato etgan edi. Buning natijasi olaroq, talimning dastlabki uch oyida butkul savod chiqardi, bir yilda Qur'oni karimni yod oldi. Navoiy Farhodning bolalik va ospirinlikdagi fazilatlarini shunday ta'rif etadi:
Agar bir qatla kordi har sabaqni, Yana ochmoq yoq erdi ul varaqni.
Ne soznikim, oqub kongliga yozib, Dema kongliki, jon lavhiga6 qozib.
oqub otmak, uqub otmak shiori, Qolib yodida safha-safha bori.
Korub chun ishq-u oshiqlik maqolin, Topib oshufta mahzun kongli holin.
Aning sharhini takror aylabon kop, oqurda nolayi zor aylabon kop.
Bolub oshiq gami sharhida gamnok7, Yaqo chokin oqub, aylab yaqo chok.
Kim etsa darddin oz-oz rivoyat, Qilib ul dard anga kop-kop siroyat8.
Kishi konglin bilib, afgor yiglab, Ne kozda ashk korgach, zor yiglab.
...Jahonda qolmadi ul yetmagan ilm, Bilib tahqiqini1 kasb etmagan ilm.
Bolub on yoshda umrining mururi Yigirmi yoshcha qadd-u jism-u zori.
Ulum  avroqi  chun bir-bir yopildi, Dilovarliq silohi  mayli qildi.
... Hamul ilmi balandovoza birla, Bu yanglig zori beandoza  birla.
ozin abjad  oqur eldin tutib kam, Dema donishki , zori dast9 ila ham,
Bolub shahlar eshigining gadoyi, Va lekin ul gadolar xokipoyi.
Anga teng podsholig yo gadolig, Gadoliqqa teng etmay podsholig.
Demonkim kongli pok-u, ham kozi pok, Tili pok-u, sozi pok-u, ozi pok.
Munungdak tiynati pokiga loyiq. Duosin aytibon poki xaloyiq.
Aning sori sovug yel essa nogoh, Chekib Chin mulkining xalqi sovug oh.
Qilib el xonumon oning fidosi. Ne xonumonki, jon oning fidosi.
Ato yuzlanmasun deb dard-u ranje, Etib har kun boshiga sadqa ganje.
Vale bir zarra dard olgach padidor10, Bolub ul ganjlar birla xaridor.
Asiri clard ichi-yu toshi oning Ki, to on tort boldi yoshi oning.

Savol va topshiriqlar
1.	Navoiy nima uchun "Farhod va Shirin"ni "shavq dostoni" deb ataydi? Unda uluglangan ishq qanday mohiyatga ega edi?
2.	Navoiyning mazkur asari qaysi jihatlari bilan xamsachilikdagi yangilik hisoblanar ekan?
3.	"Shabistonida tugdi bir yangi oy, Yangi oy yoqqi, megri olamoroy" baytini izohlang. Undagi "shabiston", "yangi oy", "mehri olamoroy" soz va iboralarning istioraviy ma'nosini tushuntiring.
4.	"Yuzinda ishq asrori yozilgan, Ichinda dard ta'vizi qozilgan" baytida Farhodga xos bolgan qaysi jihatlar ifoda etilgan?
5.	"Muhabbat nuri ollinda huvaydo, Jamolida vafo tugrosi paydo" misralarini sharhlang. Ularda chaqaloq siymosida qanday fazilatlar namoyon bolayotganligini aniqlang.
6.	Farhodning tahsil  oqishga bolgan ishtiyoqi qaysi baytlarda ifoda etilgan?
7.	"Bolub oshiq gami sharhida gamnok, Yaqo chokin oqub, aylab yaqo chok" misrasini sharh qiling.
8.	Keltirilgan parchadan Farhodning ma'naviy sifatlari bayon etilgan orinlarni topib, izohlang.
9.	"Demonkim kongli pok-u, ham kozi pok, Tili pok-u, sozi pok-u, ozi pok" baytidan kelib chiqib, bosh qahramonga xos fazilatlarni sanang.
10.	Qaysi orinlarda xalqning Farhodga munosabati aks etgan?
* * *
Farhod yigit yoshiga yetdi. Lekin tugma ishq ta'sirida doimo gamgin, alam va dardlar bilan komilgan edi. Buning sababini ozi ham tushuntirib berolmas edi. Otasi uning gamlarini aritmoq uchun turli tomoshalar, bazmlar, ziyofatlar uyushtirdi. Foydasi bolmadi. Shunda xoqon Farhodning konglini olish uchun yilning tort fasliga moslab tort oliy qasr qurdirish fikriga keldi.
Farhodning atobegi, ya'ni tarbiyachi-ustozi Mulkoro bu ishga ma'mur etib tayinlandi. Xitoyning mashhur me'mori Boniy, naqqoshi Moniy hamda tosh yonuvchi Qoran qurilishga jalb etildilar. Farhod qurilish bolayotgan yerga kelib ustalarning ishlarini kordi. 0'z hunarlarini mislsiz san'at darajasiga yetkizgan, toshni ham saryogdek kesayotgan uch ustod ishidan hayratga tushdi. Ushunchaki kuzatuvchi bolib qolmasdan ularning hunarlarini organishga kirishdi. Oxiri bu kasblarni ustozlari darajasida ozlashtirdi, hatto ozib ham ketdi.
...Biravkim zor yiglar, yiglab ul zor,
Topib kongli el ozoridin ozor.
Chiqorib sozlig soz  boshidin dud,
Sovug oh aylab, ohin otasholud2.
Bolub el anduhidin kongli gamnok.
Yaqo chokin korib, koksin qilib chok.
Biravkim ishqdin qilsa rivoyat,
Sorub har dam mukarrar3 ul hikoyat.
Tafahhus aylab4 andin kop nishone,
Nishonin konglida asrab nihoniy.
Visol ichra zamirin5 shod topib,
Alamdin xotirin ozod topib.
Yetishgach hajr sharhi zor yiglab,
Iki koz aylabon xunbor6 yiglab.
Farhod mamlakat xazinasidagi sirli sandiqni korib qoladi va otasi- ni majburlab sandiqni ochtiradi. Uning ichidan bir vaqtlar Iskandari Rumiy tort yuz olimga yasattirgan sirli kozgu chiqdi. Oynaning orqasidagi tilsimda yoziUshicha, kozgu tilsimini ochmoqchi bolgan odarn xatarli safarga otlanib, Yunonistondagi bir toqqa borishi kerak. Ungacha uch manzil bolib, birinchisida ajdahoni, ikkinchisida Ahraman devni, uchinchi manzilda ikkalasidan ham mushkulroq tilsimni yengishi kerak. Tortinchi manzil ~ osha togdagi gor ichidan donishmand Suqrot topiladi. Farhod bu tosiqlarni mardona yengib, Jamshid jomini, Sulaymon uzugini, Iskandar boyligini qolga kiritadi. Suqrot uning, otasi va atobegi Mulkoroning taqdiri haqida bashoratlar beradi, ularga nasihatlar qiladi va jon taslim etadi.
Yunonistondan qaytishgach, Farhod sandiqdagi oynaga qaraydi va unda qandaydir bir yurt, tog kesish bilan mashgul odamlar, ozining ham ariq qaziyotganini hamda Shirinni koradi. Qizni koradi-yu, hushdan ketadi.
Sevgilisini izlab yolga chiqqan Farhod uning Arman yurtidan ekanligini safarda topgan dosti Shopurdan eshitadi. U yerga borishgach, metindek toshlardan iborat togni kesish mashaqqatiga mahkum odamlarni korishadi.
Ular togni kesib, uning narigi yogidan suv olib otishlari kerak edi. Afsuski, uch yil zcihmat cheksalar-da, ishda siljish bolmagan. Bu qurilishni malika Mehinbonu jiyani Shirinning istagiga kora bajartirayotgan edi. Navoiy ishlayotganlar tilidan Shirinning vasfi va toshkesarlar mashshaqatlarini quyidagicha bayon etadi:
 Harimi iffat ichra shoh ul ermish, 
Sipehri ismat1 uzra moh ul ermish.
Yuzi gul, kirpigi derlar tikandur, 
Ne bor andoqqi hargiz bor ekandur.
Mehinbonu kop aylab ehtiromin, 
Yasabdur jon uyi ichra maqomin.
...Yuzi birla qilur bazmini gulshan, 
Aning birla korar olamni ravshan.
Bu togekim aning vasfidadur tul , 
Ki, bordurbiz ani qozmoqqa mashgul.
Kelubdur bir boshi sharqi shamoyil , 
Yana bir boshi garbi sori moyil.
Oqar sharqisida bir chashma holi , 
Suyi ul nav'kim hayvon5 ziloli.
Debon "Ayn ul-hayot"6 ul chashmani xayl, 
Ki, olgan ichsa aylar jon sari mayl.
Gahi ul hur bu sori qoyar gom, 
Pari sarchashmada tutqondek orom.
Parilar birla aylab azmi ishrat, 
Tuzarlar anda gohi bazmi ishrat.
Erur garbida ul mahvash makoni 
Ki, holo Armaniya derlar oni.
Yeridur nazhat ichra jannatoso, 
Aning yonida togi charxfarso7.
Erur bu nav' ul mahvash xayoli, 
Ki, ul manzilda solgay qasri oliy.
Muhayyo borcha rang-u boyi oning, 
Yale ustida yoqtur suyi oning.
Muhandislar nechukkim charxi sayyor, 
Yugurtub chashma suyi sori tayyor.
Topibkim bir arig qozilsa diljo, 
Yetar ul hur qasri oliga su(v).
Vale ul chashma to bu qasri ofat, 
Topibdur on yigoch  chogliq masofat.
Bu jadvalkim, chekibdurlar aroda, 
Ariq qozmoq qilibdurlar iroda...
Bu xoro2 tesha birla bolmas afgor, 
Nechukkim tesha, metin aylamas kor.
Erur uch yilki jon tortib hamesha, 
Usholmay qolmadi metinu tesha.
Mashaqqatdin yigitni el qari der, 
Ki, qozilmish iki-uch yuz qari yer.
Bu yanglig birla umri Nuh topsak, 
Badanda koprak ondin ruh topsak.
Chu mehnatning had-u poyoni yoqdur, 
Tuganmaklik bu ish imkoni yoqdur...
Shunda Farhod ularga shunday deydi.
...Dedi: Bu necha mazlumi sitamkash, 
Falak bedodidin bolgan alamkash.
Ki, vayronliglarida yuz xalaldur, 
Agar qilsam madad voqe' mahaldur.
Hunarni asrabon netkumdir oxir, 
Olib tufroqqamu ketgumdir oxir...
Bu yerda Farhod malika Mehinbonu mehrini, Shirinning muhabbatini qozonadi. Oshiq va ma'shuqaning ilk uchrashuvlari va suhbati shunday tasvirlanadi:
...Ki: "Ey nodir yigit ofoq ichinda, 
Yagona charxi nili toq ichinda!
Ayon holingda kop, kop bul'ajabliq. 
Ajabdin ham ajab ranj-u taabliq .
Ne sen oxshab jahonda bir kishiga, 
Ne qilgan ishing oxshar el ishiga.
Bu ishkim, biz demay bunyod etibsen, 
Bagoyat konglimizni shod etibsen.
Bolur erduk husuli ichra ojiz, 
Hunar ermas qolung korguzdi mojiz.
Agar yuz qarn2 uzroyin bololi, 
Netib bir kunchilik uzring qololi.
Ishing uzrida yuz bizdek otangay, 
Ne bizdin, Tengridin olingga yongay"...
Shirinning bu sozlarini eshitgan Farhod hayajon bilan shunday dedi:
...Dedi: "Jonparvar anfosingdin3 oldum, 
Uningdin, umr ranjidin qutuldum.
Ne anglaykim, qayu mahro4 ekansen, 
Ichim qon aylagan senmu ekansen?!
Meni gurbat aro bechora etkan, 
Diyor-u mulkdin ovora etkan,
Chiqib jonim unungdin bolgach ogoh, 
Yuzungni kormay oldum oh, yuz oh!"
Aningdek oh tofonin chiqordi, 
Ki, mahvashning niqobi yelga bordi.
Korungach ul jamoli olamoro, 
Aning matlubi boldi oshkoro.
Hamul erdiki, maftun bolmish erdi, 
Korib kozguda majnun bolmish erdi.
Birovkim aks korgach hushi ketsa, 
Ozin korgach, netong, jon tarkin etsa.
Birovkim bolsa mayning zikridin mast, 
Netong, ichkanda bolsa yer uza past.
Chu Farhod ul pari erkanni bildi, 
Chekib otluq figon andoq yiqildi.

Savol va topshiriqlar
1.	Farhoddagi gamginlikning sababini qanday izohlaysiz?
2.	Ustalar ishidan hayratlanishida, ularning kasblariga kongil berib organishida Farhodning qanday ma'naviy fazilatlari namoyon bolmoqda?
3.	Bosh qahramonning elparvarligi, oddiy xalqqa mushfiqligi qaysi satrlarda oz ifodasini topgan?
4.	Shirinning gozalligi vasf etilgan orinlarni qayta oqing. Shoir uni qanday tasvirlaganini oz sozlaringiz bilan bayon eting.
5.	Togda qazish ishlarining mashaqqatligi bayon etilgan satrlarni sharhlang. 
6.	"Hunarni asrabon netkumdir oxir, Olib tufroqqamu ketgumdir oxir" bayti orqali inson ozi egallagan hunarga qanday munosabatda bolishi lozimligi togrisida fikr yuriting.
7.	Shirinning Farhodga murojaatini oqing. Qizga ta'rif bering.
Ajam hukmdori Xusrav Mehinbonuga Shirinni soratib sovchi yuboradi. Mehinbonu Xusravning istagini Shiringa aytganda, u shunday dedi:
Ki: "Ey na^ayning  orni qiblagohim! 
Harimi nazhating2 gamdin panohim!
Necha yetgay senga mendin malolat, 
Necha kelgay manga ondin xijolat.
Boshimga tigi gam sursang ne bolgay? 
Bu soz deguncha oltursang ne bolgay!?
Meni hindudek otashgahga boshla, 
Uzorim xolidek ot ichra tashla.
Ki, jismim bolsa ul ot ichra nobud, 
Sochimdek chiqqay ondin chirmanib dud.
Malolimdin bari olam qutilsin, 
Tanim yuz ming balodin ham qutulsin.
Manga Farhod ishqi tuhmati  bas, 
Ki, chehra kormayin ul zor-u bekas.
Yiqilmoqdur shiori oh tortib, 
Konguldin nolayi jonkoh tortib,
Qulogi mustami' bolmay2 sozumga, 
Kozi oylar otib tushmay yuzumga.
Tog ichra sel yanglig oqizib yosh, 
Urub tosh uzra hardam seldek bosh.
Xayolim birla konglin qone' aylab, 
Firoqim ichra umrin zoye' aylab.
Qolib men ham yiroq ul notavondin, 
Nechukkim mendin- ul, men dogi-ondin.
Manga ne yor-u ne oshiq havasdur, 
Agar men odam olsam, ushbu basdur!
Agar Bonu iloje bilsa, qilsun, ozimni Oltururmen yoqsa, bilsun!"
Niyatiga yetolmagan Xusrav Arman yurtiga lashkar tortdi. Lekin Farhodning bir o'zi uning lashkariga bas kelib, dushmanni shahar qal'asiga yaqinlashtirmadi. Uzoqdan Xusravga tanbeh ham berdi:
Bu bolgay dard-u ishq oyini, vah-vah! 
Vafo-u mehr sharti, ollah-ollah!
Kishi ishqida zor olmoq bu bolgay! Gamidan beqaror olmoq bu bolgay!
Raqibini kuch bilan yengolmagan shoh uni hiyla bilan qoIga tushiradi. Uo'z qarorgohida Farhod bilan bahs qiladi:
Dedi:	"Qaydinsen, ey majnuni gumrah?!"1
Dedi:	"Majnun vatandin qayda ogah?"
Dedi:	"Nedur sanga olamda pesha?"2
Dedi:	"Ishq ichra majnunluq hamesha".
Dedi:	"Bu ishdin olmas kasb rozi!"3
Dedi:	"Kasb olsa basdur ishq sozi".
Dedikim:	"Ishq otidin de fasona!"
Dedi:	"Kuymay kishi topmas nishona".
Dedikim:	"Kuymagingni ayla ma'lum!"
Dedi:	"Andin erur joh ahli4 mahrum"
Dedi:	"Qay chogdin oldung ishq aro mast?"
Dedi:	"Ruh ermas erdi tanga payvast"5.
Dedi:	"Bu ishqdin inkor qilgil!"6
Dedi:	"Bu sozdin istigfor qilgil"7
Dedi:	"Oshiqqa ne ish kop qilur zor?"
Dedi:	"Furqat8 kuni ishqi baloshor"9
Dedi:	"Ishq ahlining nedur hayoti?"
Dedi:	"Yasl ichra jonon iltifoti".
Dedikim:	"Dilbaringning de sifotin!"
Dedi:	"Til gayratidin tutmon otin!".10
Dedikim:	"Ishqiga konglung orundur?"
Dedi:	"Konglumda jondek yoshurundur!"
Dedi:	"Vasliga borsen orzumand?"
Dedi:	"Bormen xayoli birla xursand".
Dedi:	"Noshi labidin11 topqay el bahr?"
Dedi:	"Ul noshdin el qismidur zahr"12
Dedi: 	"Joningni olsa la'111 yodi?" 
Dedikim:	"Ushbudir jonim murodi".
Dedi:	"Koksungni gar chok etsa bebok?"2 
Dedi:	"Konglum tutay ham ayla deb chok!'
Dedi:	"Konglung fido qilsa jafosi?" 
Dedi:	"Jonimni ham aylay fidosi".
Dedikim:	"Ishqdin yoq juz ziyon bud".3 
Dedi:	"Bu keldi savdo ahliga4 sud".5
Dedi:	"Bu ishq tarki yaxshiroqdur!" 
Dedi:	"Bu sheva6 oshiqdin yiroqdur!"
Dedi:	"01 ganj-u, qoy mehrin nihoniy!" 
Dedi: 	"Tufroqqa berman kimyoni!"
Dedi:	"Joningga hijron kinakashdur".7 
Dedi:	"Chun bor vasl ummidi xushdur".
Dedikim:	"Shahga bolma shirkatandesh"!8 
Dedi: 	"Ishq ichra tengdur shoh-u darvesh!"
Dedi:	"Joningga bu ishdin alam bor". 
Dedi:	"Ishq ichra jondin kimga gam bor?!"
Dedi:	"Kishvar9 beray, kech bu havasdin". 
Dedi:	"Bechora, kech bu multamasdin!"10
Dedi:	"Ishq ichra qatling hukm etgum!" 
Dedi:	"Ishqida maqsudumga yetgum!"
Dedi:	"Bu ishda yoq sendin yiroq qatl". 
Dedi:	"Bu sozlaringdin yaxshiroq qatl".
Savol va topshiriqlar
1.	Sovchilar munosabati bilan Shirinning Mehinbonuga bergan rad javobini qayta oqing. Undagi ayollarga xos nazokat va qat'iyatga diqqat qiling.
2.	Qizning qaysi sozlarida ayriliqdagi Farhodning ruhiy holati bayon etilgan? Uning yor kechinmalarini bunchalik teran his etishi sababi nimada deb oylaysiz?
3.	"Menga ne yor-u ne oshiq havasdir, Agar men odam olsam, ushbu basdir" baytida ifoda etilgan yuksak manaviy dunyosini izohlang.
4.	Farhodning Xusravga bergan tanbehiga qoshilasizmi? Uning sozlariga munosabat bildiring.
5.	Farhod va Xusrav dialogidagi har bir aytishuvni ortoqlaringiz bilan tahlil qiling. "Majnun", "majnunliq" sozini qanday izohlaysiz? Ularning sinonimini keltiring.
6.	"Dedi: Vasliga borsen orzumand? Dedi: Bormen xayoli birla xursand" dialogi orqali ifodalangan ishqda tama' va begarazlik, ishqibozlik va oshiqlik zid diyatini sharhlang.
7.	Farhodning javoblarini eshitgan Xusravning "Bu ishq tarki yaxshiroqdir",  degan xulosaga kelganligi sababini tushuntiring. Xusrav va Farhod dialogini yod oling.
Farhoddan ishqda tuban, kuchda ojiz Xusrav uni yuzma-yuz olishuvda yengolmagach, makr-hiyla bilan golib chiqmoqchi boladi. Bir hiylagar kampirni yollab, Farhodning oldiga yuboradi. Kampir: "Mehinbonu jiyanini Xusravga berishga rozi boIdi. Shirin buni eshitib, ozini oldirdi. 'Farhodf Farhod! deya jon berdi",-degan yolgon xabarni yetkazadi. Bu xabar Farhodning bagriga goyo otkir pichoq urdi. Figon tortib yiqildi. Shundan keyin Farhod umri tugab borayotganini bilib, yurtini, ota-onasi-yu yaqinlarini yod etdi:
Tugangan fahm etib umri baqosin, 
Sovug oh urdi yod aylab atosin.
Anosi ham kozi oldiga keldi, 
Kozidin ikki qonlig rud  ochildi.
Dedi:  "Ne hol erur, hayhot-hayhot, 
Netar jonimni olsang, ey ajal, bot?!
olardin burna2 yuz olmak nedur bu?! 
Boshim yuz tig ila bolmak nedur bu?!
Kuyuk tanga yolin3 urmoq ne erdi?! 
Momug4 uzra choqin urmoq ne erdi?!
Bular fikri ichimdin urmayin bosh, 
Boshim tufroq aro kirgay edi, kosh.
Buzugluq, ey falak, korguzdung oxir! 
Buzulgan xotirimni buzdung oxir!
Bu ne insof edi, ey soqiyi dahr, 
Olar chogda qadah tutmoq tola zahr?!
Oluk boshiga tig urmoq ne ya'ni, 
Bir-oq bas, bedarig, urmoq ne ya'ni?!
Chu bu shorobaga yetti nihoyat, 
Dedi achchig-achchig yiglab bagoyat.
Ki: "Ey bodi sabo, Tengri uchun qop, 
Yetib Chin-u Xito mulkiga yer op!
Deman, xoqon qoshida bu oguldin 
Ki, gurbat ichra olgan xasta quldin.
Quyundek sadqa qil awal ozungni, 
Chu bolding sadqa, mundoq de sozungni
Kim, ul ovorayi bexonumoning, 
Bagir xunobidin bir qatra qoning.
Itib, olamda hirmon2 birla oldi, 
Yuzungni kormay armon birla oldi.
Ne qonlar yuqti bagridin yoshiga, 
Ne ishlar tushdi gardundin boshiga.
Bolub afsun-u makr-u hiylatangez, 
Anga ne zulmlarkim qildi Parvez.
Agar tuzluk birla topsa hisobin, 
Berur erdi ming andoqning javobin.
Va lekin egrilikni aylab oyin,
Yasab yuz nav' yolgon, oylakim chin.
Birovkim xilqatin qildi qazo rost, 
Qilur bovar , necha soz bolsa norost.
Manga, ne deyki, ul kofir ne qildi, 
Qazodin erdi qildi, har ne qildi.
Budur komimki, Bahromi dilovar 
Ki, bor erdi manga ul yor-u yovar2,
Cheriklar jam' aylab bemadoro3, 
Bu yon qilsa azimat oshkoro.
Qilichi toygarib Xusravni jondin, 
Tilasa begunah qonimni ondin!
Eshitgach shoh bu otlug fasona, 
Agar boshidin ursa ot zabona,
Yamon ahvolima aylab yaqo chok, 
Ozin tufroglarga ursa bebok.
Qoshub yiglasa bu ovorasini, 
Qayu ovora, bagri porasini.
"Botam!"  deb goh bozlab, goh 
Okursa, Jafo toshin sinuq koksiga ursa.
Meni gar umrdin charx etti navmid, 
Jahon mulkida bolsun shoh jovid.
Yiqilsa hujra  bolsun qasr obod, 
Qurusa sabza  bolsun sarv ozod.
Anomga bu xabardin tushsa oshub, Gamimdin xora uzra bolsa sarkob4.
Jahonga ot solib gavgosi har yon, Yetardek bolsa vovaylosi har yon.
Bu vahshiyga xitob etsa: "Qozum"  deb, 
Bu bekasni sogunsa: "Yolguzum"  deb.
Aningdek bolsa shor-u iztirobi 
Ki, bolsa bartaraf burqa'1 hijobi2
Qilibon yod gamparvardasidin, 
Yugursa  chiqsa toqquz pardasidin.
Debon:  Ey rishtayi jonimga payvand! 
Uzorin aylasa parkand-parkand.
Sochidin bolsa yulmoq birla mahjur3 
Ki, Chinda bolsa mushk ornida kofur.
Damimdin dud olib ketgaysen oxir, 
Xaloyiqqa hijob etgaysen oxir!
Degaysen:  Ey yuzung ruhum gizosi , 
Izing gardi kozumning totiyosi!
Manga bas erdi bu dardi gamandud 
Ki, to Tengri vujudim qildi mayjud.
Bukim sen behad erding orzumand 
Ki, bolgay munising bir turfa farzand.
Gamimdin bolmading bir lahza dilxush, 
Hamisha bor eding zoru mushawash .
Gar atfol  etsa mayli sabzavu bog, 
Kichikdin erdi qismim dard ila dog.
Mening dardimga qolib jismi zoring, 
Mening dogimdin ortanmak shioring.
Tilab yoqut laxti xora7 topting, 
Tilab xurshid, otash pora8 topting.
Ulug bolgon soyi bechora boldum, 
Diyor-u mulkdin ovora boldum.
Manga ovoralig to charx berdi, 
Firoqimdin ishing ortanmak erdi.
Bas ermas erdi umre kuymaking bas, 
Kuyub- kuyub, kul oldung oylakim xas.
Bu xusron  baski, chun gam rudi tuzdum, 
Sirishkim selidin ka'bamni buzdum.
Bukim men  men, manga olmak dagi hayf, 
Ulus ahvolima kulmak dagi hayf.
Sen ar2 dardimdin olsang ranjfarsoy, 
Manga ul ranj-u gamdin voy-u yuz voy!
Meni roziligingdin qilma navmid, 
Manga dozax otini solma jovid..."
 Savol va topshiriqlar 
1.	Farhodning ajalga, falakka, dunyo (dahr)ga murojaati berilgan baytlarga diqqat qarating, ularni tahlil qiling.
2.	Qaysi misralarda vatanga bolgan mehr, soginch oz ifodasini topgan?
3.	Olim oldidagi ogilning bodi sabo orqali otasi bilan vidolashuvi Sizda qanday taassurot qoldirdi?
4.	Farhod farzandidan ayrilgan onasining holatini qanday tasavvur qiladi?
5.	"Metu roziligingdin qilma navmid, Manga dozax otini solma jovid" murojaati kimga qaratilgan? Bu otinchning ma'nosini tushuntiring. 
6.	Farhod oziga yetgan qazoga kondimi? Taqdiridan rozi boldimi?
Nazariy malumot
KOMIL INSON
Tasavvuf  musulmon olamida keng tarqalgan islom diniga asoslanuvchi buyuk ta'limot. Tasavvuf orqali insoniyat Islom dinining ichki va tashqi gozalligini, uning buyuk insonparvarlik mohiyatini anglab yetdi. Tasavvufning maqsadi insonni ruhiy, ma'naviy jihatdan poklash, ya'ni komil insonni tarbiyalashdir. Qalb pokligiga erishgan, yuksak ma'naviyatli, barkamol shaxs komil insondir. Aksariyat adabiyotlarda komil inson ruhiy poklangan inson tushunchasi bilan tenglashtiriladi. Demak, ruhni poklash goyat muhim. Poklanishning yoli esa bitta, u nafsni yengishdir.
Nafs deganda yemoq, ichmoq, kiymoqlikdan tashqari yana johillik, ilmsizlik, manmanlik, kibru-havo, dunyoparastlik, zulm, ogrilik, tanballik, gurur, tama, korolmaslik, baxillik, mansabparastlik, shahvat, kongli torlik, gazab, umuman, inson ruhini, qalbini bulgaydigan, uni Ollohdan uzoqlashtiradigan barcha illatlar yigindisi tushuniladi.
Quroni karimning bir qator oyatlarida ochiq yoki ishora bilan nafsni jilovlash, yengish lozimligi mazmunida hukmlar bor. Shuningdek, paygambar Muhammad alayhissalomning hadislarida ham bu borada korsatmalar talaygina. Misol tariqasida Hazrati Aliga aytgan ushbu nasihati (hadisi)ni keltirish mumkin: "Yo Ali, valoyat (avliyolik) maqomiga yetishgan zotlar kop-kop ibodat qilganlaridan emas, oz nafslarini yengganliklaridan bunday ulug darajaga erishganlar".
Nafs insonning juda qudratli, xavfli dushmani. Unga tobe inson ma'naviy va jismoniy tubanlikka, halokatga mahkum. Shuning uchun Navoiy "Nafs itin qilsang zabun olamda yoq sendek shujo" deb yozsa, "Qisasi Rabguziy"da bir nafsning ishini yetmish shayton qilolmaydi deb ta'kidlanadi. "Farhod va Shirin" dostonidagi Farhod olishib yenggan ajdaho, Axraman dev, temir odam shunchaki xayoliy, afsonaviy obrazlar emas, balki Farhodning ichki olamidagi nafsoniy istak, shaytoniy intilishlarning ramziy timsollaridir. Farhodning oshiqligi uni bu nafs lashkari bilan kurashga otlantirdi, ishq unga kuch, sabot va iroda ato etdi. Korinadiki, nafsni yengish quroli  bu ISHQ ekan.
Tasavvufda ishq deganda faqat mehr, sevgi kabi tuygulargina emas, ulardan tashqari yana iroda, sabot, ilm, ibodat, oqillik, xokisorlik, sabr, qanoat, gayrat, kamtarinlik, adolat, saxiylik, halimlik, mardlik, hayo, pokizalik, shirinsozlik, shafqat, umuman inson qalbini, ruhini poklashga xizmat qiladigan, uni Ollohga yaqinlashtiradigan barcha ezguliklar, pokliklar yigindisi tushuniladi. Ishqning orni kongilda boladi. Kongil ishq tufayli poklanadi. Kongil poklansa, ishq yana-da otli, nurli boladi, ilohiy mohiyat kasb etadi. Tasavvufga kora kongilni poklash ham bir ilmdir. Ilm esa ustozlardan organiladi. Farhodning ustozlaridan kasb organishini eslang. Ular shunchaki hunarmand ustalar obrazi emasdi.
Boniy  kongilga ishq binosini qurgan va qurishni orgatgan piri komil. Moniy  Olloh ishqini qalbga naqshlash sirlarini anglatgan ustoz. Qoran  kongildagi toshdan ham qattiq nafsoniy istaklarni parchalash ilmini bildirgan murshid. Shular kabi yana Suhaylo, Suqrotdek uluglardan ishq sirlarini, poklanish ilmini ozlashtirgan insongina hayotlik davrida oz botinida dev, ajdaho, arslondek bolgan nafsoniy illatlarni yenga biladi, kundalik hayotda duch keladigan oz nafsiga qul Xusrav, Sheruya kabi odam qiyofasidagi shaytonlarga bas kela oladi. Bir soz bilan aytganda, u insoniy ozligini yoqotmay, poklanish yolida davom etadi.
Poklanishga erishgan komil inson ayni paytda yuksak axloq va odob timsoliga aylanadi. Shu manoda Farhod ozbek adabiyotida mukammal yaratilgan komil inson obrazidir.

"LAYLI VA MAJNUN" DOSTONI
Dunyodagi sevgi qissalarining eng dardtisi bolmish "Layti va Majnun " "Xamsa "ning uchinchi dostonidir. Unda oldingi dostonda bolgani kabi zaminiy (majoziy) muhabbatning ilohiy (haqiqiy) ishqqa eshtigi ozining gozal baduy ifodasini topgan. Navoiy bu asarida, ayniqsa, ruhiyat tasviriga alohida e'tibor qaratadi. U mazkur doston bilan ozbek adabiyotida bu mavzuni boshlab ber- di: "Men turkcha boshlabon rivoyat, Qildim bu afasonani hikoyat". Adib asar mazmunini chuqurligini ta'kidlab, afsona faqat tibos ekanligiga diqqat qaratadi. Men xastaki, bu raqamni chektim, Tahriri uchun qalamni chek- tim. Yozmoqqa bu ishqi jovidona, Maqsudim emas edi afsona.
Qays va Layli bir-birlariga ilohiy ishq bilan boglanganlar. Lekin Laytining otasi bu ishqqa qarshi. Astida ular orasida katta tafovut yoq. Laytining otasi Hay qabilasining boshligi bolsa, Qays bani Omar qabilasi hukmbardorining ogli. Nasabda, mavqe hamda boytikda birining boshqasidan kam, ortiqtigi yoq. Gap shundaki, ishq tufayti Qaysning ju- nuni shu qadar ortganki, ishqdan mahrum omi el uni "Majnun" (telba) deb ataydi. Ota oz qizini shu malomatga qolgan yigitga berishdan or qiladi. Johillar oshiq-ma'shuqlarni malomat domiga otadilar, davron boshlariga mislsiz musibatlarni soladi, qismat ularni ayovsiz imtihondan otkazadi. Faqat olimgina ularga shafqat qildi. Xuddi Farhod va Shirin taqdirida bolgani kabi olim ular uchun fojea emas, balki azobti hijrondan qutqarguvchi xaloskor, pirovard maqsadlari bolmish Yaratganning vasliga noil qiluvchi vosita edi. Doston songida ularning ana shu baxtga erishgantiklari tasvirlanadi.
Qadrli oquvchi! Quyida dostondan olingan parcha e'tiboringizga havola qilinmoqda. Unda Qays va Laytining bogdagi ilk uchrashuvlari tasvirlangan. Bu uchrashuv ularning botinida pinhon bolgan ishq chogini yolqinlatib, ulkan olovga aylantirib yuboradi. Siz ana shu ishq yolqinlanishi jarayonini kuzating, oshiqtik holatini tafakkur qiling, Navoiyning mahoratidan bahramand boting.
...Ashobga  mayli lolav-u bog, 
U1 ikki2 ichinda loladek dog.
Ashobga guncha sori ohang, 
Bu ikki nechukki guncha diltang.
Ishq ichra necha yetib maloli, 
Mahvash qilur erdi zabt holi.
Bedilga1 bu hifz2 mushkil erdi, 
Kim, hush ila aqli zoyil3 erdi.
E1 har neki sorsa, fahm qilmay, 
Fahm etsa, javob derni bilmay.
Ishqin necha aylamay debon fosh, 
Andin ajab amrlar urib bosh.
Gah sozidin oqib ashk nogoh, 
Gohi chekib ixtiyorsiz oh.
...Boqay desa, dogi quwati yoq, 
Boqmay desa, dogi toqati yoq.
Koz uchi bila boqib chu gohi, 
Jondin chekib andoq otlug ohi.
Kim, bog yuzin xazone aylab, 
Kok bargini za'farone aylab.
Mahvash qilibon nazora nogah, 
Bolmoqqa aning otidin ogah.
...Bog erdi vasi'-vu4 xalq  soyir5, 
Ashjor6 gulusi elga sotir7.
Atfol  bolub oyunga mash'uf  , 
Sarvi gul olub alarga ma'luf  .
Sayr ichra yetishti mohi dilxoh , 
Bir gid chamani ichiga nogoh.
Gulbun  bila rust tort yoni, 
Kirsa kishi kimsa topmay oni.
Kirgach anga ul shugufta  gulzor, 
Kordi tikan ichra bulbuli zor.
Kirmish edi anda Qays gamnok, 
Gul yanglig etib yaqosin chok.
Oz holiga zor yiglar erdi, 
Besabr-u qaror yiglar erdi.
Ogzida taronayi firoqe 
Kim, yor yetishti ittifoqe.
Chun bulbulining guli shugufta, 
Topti bori xalqdin nuhufta2.
Har necha yoq erdi sozga tobi, 
Konglida kop erdi iztirobi.
Yoq erdi guziri3 necha sozdin, 
Borguncha olub deguncha ozdin.
Bunyod etti hijob4 birla, 
Bal xijlati5 behisob birla:
"K-ey turfa yigit, ne holating bor? 
Ne nav' gani-u malolating bor?
Kim, shodliging yoq ozgalardek, 
Obodliging yoq ozgalardek?
Ashobga mayli bogi gulzor,
Ham tan sanga resh-u6 ham kongul zor.
Bu damki esib nasimi navroz, 
Gul atrini qildi majlisafroz.
Bu faslda azmi gidshan etgay, 
Boston haramini maskan etgay.
Bor oning uchunki, shod bolgay, 
Har bandiga bir kushod bolgay.
Sen nola qilib, gamin nedin sen, 
Ashking oqizib, hazin nedin sen?
Ishrat chogi mehnating ne ya'ni, Shorobayi hasrating ne ya'ni?
Bu gam sanga qaydin oldi hodis, 
Kim boldi bu shiddatingga bois?"
Boyisni chu sordi ul dilafroz, 
Bedil chekibon bir ohi jonsoz1.
Shirin sozidin bolub edi lol, 
Qon yosh ila yuzga yozdi ahvol.
Yoq, yoqki, zaboni hol birla, 
Sharh ayladi bu maqol birla:
"K-ey jonima hayrat oti solgan, Konglumni burun nazarda olgan2.
Awalki jamolidin sochib barq3, 
Ot ichra vujudum aylagan garq.
Zulf ochmoq ila olib qarorim, 
Qilgan qaro roz rozgorim.
Awalki fasona zohir etgan, 
Konglumning ishini oxir etgan.
Qilganni yoshurmoging ne erdi? 
Mendin yana sormoging ne erdi?
Sendin yetibon bu shiddat oxir, 
Kimga toqayin bu tuhmat oxir?!
Konglumniki olmishang nihoni, 
Sendin ola olmogum xud oni.
Jonimniki ortading bas erdi, 
Tonmoq bu sifat kerakmas erdi.
Ot uzra ne erdi quynioging yog? 
Kuyganga ne erdi qoynioging dog?"
Tufroq uza boldi ul sifat past 
Kim, yerdagilarga boldi hamdast.
Qoyniga olib nigor boshin, 
Sochib kozidin yuziga yoshin.
Behushga aylab iztirobe, 
Hardam yuziga urub gulobe.
Olturganiga ozi yebon gam, 
Yiglab tutar erdi boyla motam.
Istab ani bir-iki dilorom, 
U1 voqea ichra qoydilar gom .
Gar zulf ila mushkbez2 edilar, 
Ikkisi anga kaniz edilar.
Kozlariga dahr olub qarongu, 
Qorqub dedilar: "Ne hol erur bu?"
Mahvash ishidin chu parda qopti3, Ikkisining ollida yer opti.
U1 ish neki voqe' oldi bexost, 
Bir-bir dedi ul ikisiga rost.
Dahr etti chu sirin oshkora, 
Yiglab tiladi gamiga chora.
Bor erdi birisi dardparvard, 
Filhol sanamga boldi hamdard.
Dedi: "Yema gamki, bok emastur 
Kim, ishq otidin halok emastur.
Sen qopgil-u, bizga topshur oni, 
Azm ayla qabilaga ravoni.
To bolmasun el bu ishdin ogoh, 
Biz fikr etali nechukM dilxoh".
Mahvash ul ikov degandek etti, Konglin qoyub anda evga  ketti...
Savol va topshiriqlar
1.	"Ashobga mayli lolavu bog, Ul ikki ichinda loladek rfog"baytida sevishganlar va ularning suhbatdoshlari holatidagi tafovutning sababini tushuntiring.
2.	"Bedilga bu hifz mushkil erdi, Kim, hush ila aqli zoil erdi"\a undan keyingi baytlarda Majnun ruhiyatida yuz bergan ozgarishlar sababini sharhlang.
3.	Oshiq ruhidagi ozgarish uning jismoniy holatiga ta'sir etgan orinlarni toping. Siz bunday holni qanday izohlaysiz?
4.	Laylining Majnun holatiga munosabati tasvirlangan misralarni belgilang. Uning ozida ham ozgarish yuz berayotganmidi?
5.	Sevishganlar yolgiz uchrashib, sozlashgan joyni ta'riflab bering. 
6.	Qizning yigitga murojaatini qayta ifodali oqing, mazmunini sozlab bering. Layli nutqiga xos nazokatni ifodalashdagi Navoiy mahoratini kuzating. 
7.	"Avvalki jamolidin sochib barq, O 't ichra vujudum aylagan garq " misralaridagi istioraviy ifodani tahlil qiling.
8.	Qaysning javobidagi mazmun va ohangni ilgashga urining va izohlang. 
9.	Qaysning behush bolishi hamda Laylining unga munosabati tasvirini tahlil qiling.
10.	Laylining oz kanizlari oldida yer opishi sababini qanday izohlaysiz?

"SAB'AI SAYYOR" DOSTONI
Ishqiy  sarguzasht qissa bo 'Imish "Sab 'ai sayyor "yetti iqlim shahanshohi Bahrom taqdiri mavzusini yoritadi. U qulon (gor) oviga haddan tashqari ruju qoyganligi uchun Sharq adabiyotida Bahrom gor nomi bilan mashhurdir. Jahongashta Moniydan Diloromning daragini eshitadi, u chizgan rasmdan korib, qizga oshiqi beqaror boladi. Xitoyning bir yillik xirojini tolab, gozalni saroyga keltiradi va aysh-ishratga beriladi. Bir kuni ovda kishi aqlini lol qoldiradigan darajada merganlik mahorati va san 'atini korsatadi. 0'z ishidan xushlangan shoh yori Diloromdan maqtov, olqish kutadi. U esa xotirjam holda: "Bu mahorat mashqning natijasi",  deydi. Kutganidan zid munosabatni korgan Bahrom mastlik va gazab ichida uni olimga  uzun sochlariga oyoq-qolini boglab, biyobonga tashlab kelishni buyuradi. Ertasi kuni gazab va mastligi tarqab, yorini izlaydi. Uni topolmagach, iztirobga, tushkunlikka tushadi, uzJatga beriladi. Hakimlar maslahatiga kora yetti rangda yetti qasr quriladi. Shoh haftaning har bir kunini qasrlarning birida otkazadi. Har tun bir iqlimdan kelgan musofirdan hikoyalar tinglaydi: shanba kuni qora qasrda Farrux va saxiy Axiy hikoyasini, yakshanba kuni Zayd Zahhob sarguzashtini sariq qasrda, uchinchi hikoya bolmish Sa'd jasoratini dushanba kuni yashil qasrda, shoh Jona va saxiy Mas'ud hikoyasini seshanba kuni gulgun qasrda, moviy qasrda aytilgan beshinchi Mehr va Suhayl qissasini chorshanba kuni tinglaydi. Nihoyat, juma kuni oq qasrda Xorazmdan kelgan musofirdan yettinchi hikoyani tinglaydi va Diloromning daragini eshitadi. Ular qayta topishadilar. Bahrom Dilorom va saroy ahlini olib ovga chiqadi. Ovda juda kop qush va jonivorlar qoni tokiladi. Natijada, bir vaqtlar qurigan botqoq kozi qayta ochiladi va hammalarini yer yutadi. Navoiy Bahrom obraziga juda katta ma'no-mazmun yuklagan. Uning timsolida oshiqlik va shohlikning bir tanga sigmasligini korsatgan. Bahrom oshiq bolgach, mamlakatni unutdi. Shohga xos maqtov, xushomadni istaganida esa ishq koziga korinmay qoldi. Navoiy asar voqealarini, hatto hikoyalarini oz vatani bolmish Xuroson, Movarounnahr hayoti bilan boglashga harakat qilgan. Shahrisabz, Xorazm haqida maxsus hikoyalar kiritgan. Shuningdek, bu mashhur qissaga turkona ruh berdi. Bahrom munosabati bilan oz zamonasi masalalarini qozgagan. Quyida dostondan kichik bir parcha berilmoqda.

Shahgakim, bolmish erdi oshiq-u mast, Burajab  iki ish berib edi dast2.
Shah chu ul lahv3 ila bolub mash'uf, 
Ishidin topmas erdi hech vuquf4.
Mulk5 ishi zabtu rabtsiz6 boldi, Saltanat amri zabtsiz boldi.
Qilmadi shah chu dodxohni7 yod, 
E1 ilik sundi8 qilgali bedod.
Mulk chun shoh adlidin qoldi, 
Qildi har kim nekim qila oldi.
Ham qaroqchi uzotti har sori qol 
Band boldi alar qolidin yol.
Chekti gavgo baland bodaparast, 
Boldi mu 'zin  bila imom uni past.
Qurtdek bori birla toldi yobon, 
Dema qoy, balki tu'ma2 boldi shubon.
Bir necha mahrame tilab xilvat, 
Qildilar arz shahga bu holat.
Ki, xaloyiqda qiyl-u qol3 nedur, 
Mulk birla ulusqa hol nedur.
Shah chu bildi, taammul etti base, 
Ishga chora taxayyul4 etti base.
Lek oshiq ishiga ne chora, 
Ishq etar ul elni bechora.
Ne ul oysiz5 anga qaror erdi, 
Ne iliginda ixtiyor erdi.
Bildikim, mulk ishi xarob olmish, 
Mulk eli holi iztirob olmish.
Ishqdin garchi xasta hol erdi, 
Lek konglida bu xayol erdi.
Ki, ne nav' ishga aylagay tadbir 
Ki, bu tavriga6 aylagay tagyir7.
Mulkdin yoq guzir8 anga hosil, 
Yordin xud guzir erur mushkil.
Lek kongli chu behuzur erdi, 
Anda har lahza bu xutur9 erdi
Ki: "Agar bolsa shohlig boqi, 
Topilur buyla10 mahvash  soqi12.
Buki vaslini topmisham payvast, 
Shahlig olmasa bermas erdi dast?"
Mulk eli bolmasa, ne ul1 bordur, 
Ne tiriklik uyiga yol bordur.
Lek to bolgusidur ul mavjud, 
Ne aning gayridur2 erur nobud.
Ikkisini kim desa qiloyin jam', 
Shusha muzdin  degay yasoymen sham'.
Kongli chun mulk ila xizona tilab, 
Ishq etgali bahona tilab.
Ishq ila shohlig muvofiq emas, 
Ishq lofida shoh sodiq emas.
Ishq uchun bedili kerak foni , 
Ortagan shavq shu'lasi oni.
Jon berib yori muddaosi uchun, 
Balki yuz jon aning rizosi uchun.
Yaqf etib  dilbariga jon mulkin, 
Sadqa aylab iki jahon mulkin.
Shohkim mulk ocharni qilsa nasaq , 
Yuz tuman qon tokar bari nohaq.
Oshiq olganki, kechmagay jondin, 
Ishq behad yiroq durur ondin.
Shoh, alqissa, bu taxayyul ila, 
Aysh aylar edi taammul  ila.
Ishi doyim shikor8 birla edi, 
Chopmogi oz qarori birla edi.
Ichibon yor ilgidin mayi nob , 
Saltanat fikridin vale xunob.
Bir kun ov ichra shoh edi sarxush, 
Yonida erdi ul buti mahvash2.
Kordi ra'no gazoli chobukxez3, 
Sur'ati kok gazoli yanglig tez.
Shah oq otmoqqa oyla qodir edi, 
Sayd urmoqqa oyla mohir edi.
Kim, ne nav' olsa elga ragbat-u tav'4, 
Olturur erdi saydni ul nav'.
Qay tukin saydning nishona qilib, 
Oqi ul yerni oshyona qilib.
Dedi gulruxqa: "K-ey pari tal'at5! 
Bu gazoleki, korguzur sur'at,
Ne yeriga desang, xadang urayin, 
U1 sifatkim buyursang, olturayin".
Shoxning tab'ida chu diqqat edi, 
Ramz ila nuktayi daqiq6 dedi.
Ki: "Burun sol iki qoliga shikol7, oylakim turgay oz yerida gazol.
Songra otmoqqa yaxshi kozla ani, 
Ham yiroqtin turub boguzla ani".
Shah chu bildi sanam tamannosin8, 
Topti filhol aning muammosin.
Demadi nozanin hadisin yoq, 
Chekti ul sadoqdin9 inichka oq.
Saycl sori chekib darang1 bila, 
Tikti ikki qolin xadang bila.
Kim, ul oq otmadi yarosidin, 
Teri birla songak2 arosidin.
Chunki boldi gazol qollari band, 
Yoyiga kaybur3 ayladi payvand.
Urdi ul nav' bogziga oni 
Ki, kesildi-yu oqti ham qoni.
Ne xayoleki aylab erdi moh , 
Borisini bajo keturdi shoh.
Qildi bir ishki kimsa bermas yod, 
Kimsa yoqkim, sipehri kohna nihod .
Shah chu korguzdi ishda bu oyin, 
Tama' etti nigoridin tahsin.
Anga chun husndin bor erdi gino , 
Keldi husn iqtizosi  istigno .
Shah duosiga chekmadi tilini, 
Opmadi shohi komron  alini10.
Dedi: "Har kim bir ishni varzish11 etar, 
Ish kamolini kor, ne yerga yetar!"
Demadi shohniki: "Ettingxob", 
Ishni idmonga12 ayladi mansub.
Shox bu nukta aylagach taqrir13
Shah mizojiga topti yol tagyir14.
Qoshining yosi uzra soldi girih14 
Kim, pari chehradin eshitmadi zih15.
Shox kordiki shah itob etti1, 
Dedi isloh etay, xarob etti.
Dedikim: "Shahga ne itobdurur 
Kim, bu sozkim dedim  savobdurur.
Menki, bir nagmasoz qilsam chang, 
Ruh chiqmoq sari qilur ohang.
Yoq edi bu muloyamat2 birla. 
Muncha yetti mudovamat3 birla.
Shohkim, bir kiyikka urdi xadang, 
Desam idmonni, ishga keldi batang4".
Shahki ismoi  bu maqol etti, Gazabi oti ishti'ol  etti.
Ikki qattiq hadis eshitti ajab, 
Ixtiyorin ilikdin oldi gazab.
Shohkim qahri olsa mustavli , 
U1 diyor ichra bolmamoq avli .
Saltanat gayrati chu zor etti, 
Lutfu ehson kozini kor etti.
Istadi qatl aylamak oni, 
Kesmak ozod sarvi ra'noni.
Dedi ba'zi: "Bu nav' dilkash emas, 
Zuafo  qatli tig ila xush emas".
Dedikim, necha xorij andesha, 
Qatl alarga hunar nekim pesha.
Mahddin oyni chiqordilar10. 
Bir biyobonga elta bordilar.
Har giyohi aning nechukkim oq, 
Davrida necha kunchilik suv yoq.
Jonivor umrini qilurga taboh, 
Butmay anda bagayri zahr giyoh.
Ikki gisusidin  kamand aylab, 
Tashladilar gulula2 band aylab.
Gisusikim, ulusqa erdi kamand, 
Oqibat boldi oz halokiga band.
Yonibon surdilar vatan sori, 
Keldilar shohi javrfan sori.
Shahld, bu dahshat ayladi ul dam, 
Bexud erdi uiay-u gazabdin ham.
U1 kun oqshomga tegru3 ichti may, Gazabi ortar erdi paydar-pay4.
Subh5 roh6 istab etti mayli sabuh, 
Yonidin goyib erdi rohati ruh7,
Sordikim: "Mohvash qayon ketmish?" Bexabarkim, ne shohkor etmish.
Dedilar qilganin necha mahram, 
Tivra boldi anga yorug olam.
Quyi solib boshini fikr etti, 
Qilgani borcha kongliga yetti.
Bildikim, qahr sarsari8 esmish, 
Oz qoli birla oz boshin kesmish.
Dedi: "Ushbu zamon ozum borayin, 
U1 biyobonni bir-bir oxtarayin.
Qayda bolsa, topav nigorimni, 
Qilayin sadqa joni zorimni.
Tirik olsa, bolay fidosi aning, 
Beribon jon, topay rizosi aning...
Savol va topshiriqlar

1.	Bahromning tinglagan hikoyalarini sanab bering. Ilgari ularning qaysi birlari bilan tanishgansiz?
2.	"Mulk ishi zabtu rabtsiz boldi, Saltanat amri zabtsiz boldi" baytini izohlang. Nima uchun mamlakatda shunday holat vujudga kelganini tushuntiring.
3.	"Ishq ila shohliq muvofiq emas, Ishq lofida shoh sodiq emas" hukmi nima munosabat bilan aytilganligini tahlil qiling.
4.	Ovda Dilorom Bahromdan ohuni qay tarzda otib berishni soradi? Bahrom ning bu vazifani qanday ado etganligi tasvirlangan orinlarni topib tahlil qiling. 
5.	Diloromning Bahrom merganligiga munosabatini qanday baholaysiz: bepisandlikmi, mahoratning qadriga yetmaslik yoki oylamay gapirishlik? 
6.	Shohning gazabiga javoban Diloromning mulohazalariga munosabat bildi ring. U togri ish tutdimi?
7.	"Bildikim, qahr sarsari esmish, oz qoli birla oz boshin kesmish" baytida gap nima haqida ketyapti? Undagi oxshatishning ma'nosini tushuntiring. 
8.	Gazab va mastlikda qilib qoygan xatosidan chuqur qayguga tushgan Bahromning ruhiy holati tasvirlangan baytlarni tahlil qiling.


"SADDIISKANDARIY" DOSTONI
"Xamsa "ning yakunlovchi dostoni dunyoning mashhur siymolaridan biri jahongir Iskandarga bagishlangan. Barcha xamsanavislar dunyoning katta qis- mini zabt etgan Aleksandr Makedonskiyni uning prototipi sifatida olishib, jahon- girning sharqqa yurishi bilan bogliq rivoyat, qfsonalarga suyangan holda o'z dostonlarini yaratganlar. Lekin baduy adabiyotdagi Iskandar tarixiy Aleksandr emas. Tarixfanidan olgan bilimlaringiz orqali Sizga malumki, tarixiy Iskandar dunyoni zctbt etish maqsadida kop joylarda shafqatsiz urushlar olib borgan, qir- gin, vayronaliklarga sabab bolgan. Baduy adabiyotda esa u butunlay boshqa  adolatparvar, donishmand, buyuk insonparvar shaxs.
Sharq rivoyat va afsonalarida bu obraz Iskandar Zulqarnayn deb ham ataladi. "Zulqarnayn"sozining ikki ma'nosi bor: birinchi ma'nosi shoxli (boshida muguzi bor) bolsa, ikkinchi ma'nosi  kun chiqish va kun botish hukmdori degani.
"Saddi Iskandariy" dostoni Navoiy "Xamsa"sidagi hajm jihatdan eng katta asardir. U 89 bob va 7215 baytdan tashkil topgan. Shoir dostonga qol urar ekan, Iskandar tarixini yozishni maqsad qilgan emas, balki Iskandar bilan bogliq voqealar mohiyatini o'z oquvchisiga ochib berishni niyat qiladi. Asarning nomlanishi ham undagi bir lavha bilan bogliq. Kop mamlakatlarni olib, u yerlarda tinchlik, osoyishtalik, adolat ornatgan Iskandar, ozyolida odamlarga musibat yetkazayotgan vahshiylarni mahv qilib, qoshini bilan Qirvon olkasiga keladi. olka nihoyatda xarob bolib, aholi odamxor ya juj-ma jujlardan aziyat chekar ekan. U yerdagi odamlarning iltimosiga kora Iskandar Qof togida yashovchi bu vahshiylarning yolini tosib devor qurdiradi. Devorfors tilida "sad" deyiladi. Shuning uchun bu devorni Saddi Iskandariy  Iskandar devori deb ataydilar. Ramziy ma'noda esa u ezgulik va yovuzlik ortasidagi devordir. Uni bino qilishda turli mamlakat xalqlari, jumladan, movarounnahrliklar, rumliklar, forslar, xitoylar, hindular, ruslar, faranglar va boshqalar qatnashadilar. Xalqlar dostligi va ittifoqligi insoniyatning ashaddiy dushmani timsoli bolgan ya juj- ma jujlarni mahv etadi. Iskandar ozining odilona va oqilona siyosati bilan xalqlar dostligini mustahkamlaydi. Dostondan olinib, e'tiboringizga havola qilinayotgan parchada Iskandar oqil siyosatchi, odil shoh hamda tanti inson sifatida tasvirlangan.
Iskandar bila ul gadolig ixtiyor etgan podsho, balki, filhaqiqat, podsholikka yetgan gado hikoyatikim, Iskandar ani mazallat chohidin1 chiqarib saltanat koxiga  olturtmoq istadi va ul toj tarkin qilib, boshidin tark toji xayolin chiqarmadi.
Eshittimki, Iskandari nomdor, 
Chu boldi jahon ahliga komgor ,
Ne kishvarki, boldi musaxxar  anga, 
Mute oldi doroyi kishvar  anga.
Hamul shahni kishvarga shoh ayladi, Hamul elga kishvarpanoh ayladi.
Shah-u mulkdin kongli tingach tamom, 
Yana mulk azmiga qildi xirom.
Magar fath bolganda Magribzamin6, Shahi zohir aylab edi qatl-u kin.
Chu razm oti bolmish edi bartaraf, 
Shah olmish edi razm ichinda talaf 7.
Skandar chu fahm etti xasmin  qatil2, 
Anga mulki ichra tilatti adil.
Dedikim: "Bu kishvar salotinidin, 
Xabarliq jahonbonliq oyinidin.
Qolibmu ekin bir aningdek kishi 
Ki, qilsam ruju' anga bu mulk ishi.
Ani elga shoh aylasam mustaqil
Ki, mulk ozgaga bolmasa muntaqil3".
Dedilar xaloyiq duo aylabon, 
Hadisiga4 jonlar fido aylabon.
Ki: "Ofoq aro sarfaroz5 olgasen, 
Hamisha raiyatnavoz6 olgasen.
Bu yanglig kishikim qilursen sorog 
Ki, andin raiyatqa yetgay farog.
Yale xalq ichidin firor aylamish7, 
Ajab nav' ish ixtiyor aylamish:
Tiriklar arosiga qilmas ubur8, 
Matofi9 emas, gayri  eski qubur10.
Hamono tiriklarda kormay vafo, 
Qubur ahliga aylamish iktifo.
Boshi toj tarkin qilib ixtiyor, 
Bolub tarki toji bila baxtiyor.
Kishi birla yoq mutlaqo ulfati, 
Bolub xalq gavgosidin kulfati.
Soz ichra bu taqrib  tartib etar 
Ki, elni fano sori targib etar!"
Skandar eshitgach, dedikim: "Yurung, 
Ani, qayda bolsa, topib kelturung!"
Ravon hukm ila har taraf surdilar, 
Topib, shah bazmiga yetkurdilar.
Yalang erdi boshi, ayogi  yalang, 
Vaqo chokidin koksi dogi yalang.
Jahon shugli gardiga silkib etak, 
Tutub ikki ilgiga ikki songak.
Skandar anga ehtirom ayladi, 
Oz ollinda oliy maqom ayladi.
Dedi: "Bu songaklardin afsona ayt, 
Ne sorsam, javobin aning yona ayt!"
Dedi: "Gorlardin qilurda guzar, 
Necha bu songaklarga soldim nazar.
Zamirimga lekin nihon qoldi bu 
Ki, shahning qayudur, gadoning qayu?
Chu olganda birdur bu ikki mato, 
Tiriklikda nevchun qilurlar nizo?"
Kelib bu kalomi Skandarga xush, 
Dedi: "K-ey zabonovari  borkash2.
Seni toptim asru biyik nuktalik, 
Agar bor esa himmating ham biyik.
Seni kishvaringda qilay arjumand3, 
Berib shohlig, poyang4 aylay baland".
Dedi: "Hinunat olmish manga hamnishast5, 
Sen istardek ermas, vale asru past.
Ki, tark aylabon faqr sarmoyasin6, 
Pisand etgamen shohlig poyasin?
Emas rub'i maskunga7 ragbat manga, 
Tilar tort sarmoya himmat manga:
Biri andin oldi hayoti abad, 
Ki, yoqtur aning intihosiga had.
Yana bir: yigitlikki, topmay xalal, 
Qariliq bila bolmagay ul badal.
Yana bir: ginoyi muabbaddurur1 
Ki, olinda iflosga raddurur.
Yana: shodligkun yoq oning gami, 
Adam2 bolg ay ul surning3 motami".
Skandarni hayrat zabun aylabon, 
Dedi bosh uyotdin nigun  aylabon.
Ki: Bu dayr aro topsang ogohliq, 
Senga faqr berdi, manga shohliq.
Agarchi meni ayladi arjumand, 
Sanga berdi himmatni mendin baland".
Gadoyeki, bolgay biyik himmati, 
Anga past erur shohlig rifati ...
Savol va topshiriqlar 
1.	Otmishdagi va baduy adabiyotdagi Iskandarni solishtirib, tarixiy va baduy haqiqat togrisida fikr yuriting.
2.	Navoiyning "Saddi Iskandariy" dostonidan kozlagan maqsadi va Iskandar obrazi vositasidagi orzusi nimalardan iborat edi?
3.	Magribzaminda xalq taxtga loyiq deb bilgan kishining ajib tabiati, fe'li bayon etilgan satrlarni toping va sharhlang.
4.	"Boshi toj tarkin qilib ixtiyor, Bolib toj tarki bila baxtiynr" luiylini izohlang. Bu misralar tavsiflanayotgan kishining xarakteri va dunyoqarashidagi qaysi qirralarni namoyon qiladi?
5.	Tarkidunyo qilgan darvesh shohning oldiga ozi bilan olib kelgan songaklarni qanday izohladi?
6.	Iskandarning darveshga qilgan taklifi va darveshning javobi berilgan baytlarni toping va tahlil qiling. Darveshning shohga qoygan tort shartini izohlang.
7.	Darvesh sozlarini eshitgan shohning unga javoban aytganlarini tahlil qiling. U darveshni qaysi jihatdan ozidan ustun bildi? Nima uchun? 
8.	"Gadoyeki, bolgay biyik himmati, Anga past erur shohlik rifati" baytini matn mazmunidan kelib chiqib sharhlang.

ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR 
(1483  1530)
Bobur dunyoni hayratga solgan yirik davlat va madaniyat arbobi, mohir sarkarda, donishmand tarixchi, zakovatli olim va tarjimondir. Ayni paytda u adabiyotimizning Navoiydan keyingi zabardast vakili hisoblanadi.
Hayot yoli. Bobur 1483- yili Fargona viloyatining poytaxti Andijonda tugilgan. Otasi ushbu viloyat hokimi Umarshayx Mirzo Amir Temurga tortinchi avlod  evara edi. Onasi Qutlug Nigorxonimning otasi Yunusxon esa on ikki avlod bilan Chingizxonga ulanardi. Ivorinadiki, Bobur insoniyat tarixidagi ikki buyuk sulola tutashgan nuqtada dunyoga kelgan jahonning eng mashhur shaxslaridan biridir. Murakkab va ziddiyatli hayoti ospirinlikdan to umrining oxirigacha jang-u jadallar, sarson-sargashtalik, zafar va maglubiyat, ijod-u bunyodkorlik ichida kechdi.
1494- yilda Umarshayx Mirzoga qarshi uning oz akasi  Samarqand hokimi Sulton Ahmad Mirzo hamda qaynogasi Toshkent hokimi Mahmudxon ozaro til biriktirgan holda qoshin tortib, Fargonaga yurish qiladilar. Nihoyatda qaltis vaziyat vujudga keladi. Buning ustiga kutilmagan falokat yuz beradi: Andijonning garb tomonidagi jar yoqasida bino bolgan Axsi qorgonida turgan Umarshayx Mirzo kabutarxonasi bilan jarga qulab, halok boladi. Umarshayxdan uch ogil va besh qiz qolgandi. ogillarining kattasi  12 yoshga qadam qoygan Bobur taomil boyicha taxtga otiradi. oratepa, Xojand va Margilonni qolga olib Quvaga kirgan Sulton Ahmad qoshini shaharni kesib otuvchi Qorasuv koprigida toshqinga uchrab, tuya va otlari botqoq suvga chokib, kopi nobud boladi. Ustiga-ustak olat tarqaladi. Qoshin vahimaga tushadi. Sulton Ahmad sulh tuzib ortga qaytadi va yolda vafot ftladi. Sulton Mahmud ham Axsini bir muddat qamal qilib ololmay, ketishga majbur boladi. Sharoitdan foydalanib qolmoqchi bolgan Ivoshgar va Xotan hokimi Abobakr Doglatning liam ozgand yaqinidagi harakatlariga chek qoyiladi. "Boburnoma"ning aynan shu voqealarga ishora qilib "Tengri taoloning inoyati..." sozlari bilan boshlanishi bejiz emasdi. Bobur 1497- yili 15 yoshida sohibqiron Amir Temur poytaxt qilgan Samarqand shahrini egallaydi. Lekin moddiy tanqislik, qaltis siyosiy vaziyat tufayli bu shahri azimni tashlab chiqishga majbur boladi. Andijonda xiyonat yuz bergandi. Bobur ishongan beklar taxtga ukasi Jahongir mirzoni otqizmoqchi boladilar. Ikki yil sargardonlikdan song katta mashaqqatlar bilan Andijon qaytarib olinadi. 1500- yilda Bobur Samarqandni jangsiz osonlik bilan qolga kiritadi. Lekin Shayboniyxon yaqinlashib kelayotganligi uchun kuch toplash maqsadida Shahrisabzga jonaydi. Shunda Shayboniyxon Sulton Ali mirzoning onasi Zuhrabegimni unga uylanish va'dasi bilan aldab, shaharni egallaydi.
1501- yili Bobur 240 nafar navkari bilan yetti mingga yaqin qoshini bolgan tajribali shoh Shayboniydan Samarqandni tortib olishga muvaffaq boladi. Kop otmay Shayboniyxon shaharni qamal qildi va u uzoq davom etdi. Bir tomondan shahar ichidagi ochlik, ikkinchi tomondan qarindoshlari bolmish boshqa temuriylardan madad kelmagani yosh hukmdorni ogir bolsa-da bir qarorga kelishga undadi. U yana Samarqandni tashlab ketishga, nafaqat Samarqandni, jondan aziz Yatanini ham butunlay tark etishga majbur boldi. Ikki yilga yaqin sarson-sargardonlikdan song 1503- yilda Kobulga yol oladi. Kobul va Gaznani jangsiz egallaydi va ozini shoh deb e'lon qiladi. 1507- yildan Hindistonni zabt etish harakatiga tushgan Bobur 1526- yili oz maqsadiga yetadi. Shu yilning 21- aprelida Panipat jangida Boburning 12 minglik qoshini hind sultoni Ibrohim Lodiyning 100 ming kishilik askari bilan toqnashadi. Ajdodlaridan meros jang sirlari, yillar davomida toplagan tajribasi hamda taqdirning bergan achchiq saboqlari qol keldi. Bobur hind yerida Veyropada keyinchalik "Buyuk mogul imperiyasi" deb atalgan ulkan saltanatga asos soldi. Bobur va boburiylarning hukmdorligi Hindiston tarixida juda katta ijobiy ahamiyat kasb etdi.
Bobur Hindistondagi din-mazhab janjallarini oldini olishga, mamlakatda osoyishtalik qaror toptirishga urindi. Adolatli qonunlar chiqardi, gayridinlik soligi (juz'ya)ni bekor qildi, olgan erning tirik xotinini murda bilan birga yo- qishni taqiqladi. Mamlakatda obodonchilik ishlarini yolga qoydi. Kanallar qazdirdi, binolar qurdirdi. Atrofiga olim-u fozillarni topladi. Shuningdek, hind yerida hali hech bolmagan boglar bino qildi. Movarounnahrning shirin-sharbat mevalarini ekdirdi. Lekin jang-u jadallar, saltanat tashvishlari, ayniqsa, Vatan soginchi nozik qalb egasi bolgan shoirning sogligiga salbiy tasir qildi.
Begona bir yurtni zabt etish hech qachon oson kechmagan. 1526- yilning 21- dekabrida Bobur dushmanlari tomonidan zaharlanib, tasodif tufayligina omon qoladi. Biroq bu ahvol yigirma besh-yigirma olti kun davom etadi xolos. Bobur 1530- yilning 26- dekabrida Agrada vafot etadi. Keyin uning xoki, vasiyatiga muvofiq, Kobulga kochiriladi.
Ijodiy merosi. Bobur xalqimizning har jihatdan yetuk, goyat iste'dodli farzandi edi. U ota notinch, sargardonlikda kechgan umrini zor salohiyati tufayli jozibali qila oldi. Uning hayoti faqat janglar bilangina emas, ilhomiy onlar bilan ham tola edi. U yigirma yoshida yangi bir yozuv  "Xatti Boburiy"ni kashf qildi. Umr boyi ajoyib sherlar yozdi, devon tartib qildi. Musiqa bilan shugullanib, "Chorgoh" maqomiga "savt"lar bitdi. 1521- yilda she'riy yolda soliq ishlarini tartibga soluvchi "Mubayyin al-zakot" ("Zakot bayoni") asarini yozdi. 15231525- yillarda aruz vazni haqida "Muxtasar" nomli risola bitdi. Boburning "Harb ishi", "Musiqa ilmi" nomli asarlari hozirgacha topilgan emas. U tarjima bilan shugullanib, Xoja Ahrorning "Yolidiya" asarini she'riy yol bilan ozbekchaga ogiradi.
Uning "Boburnoma" asari nafaqat ozbek adabiyoti, balki jahon adabiyotining nodir namunasi sanaladi. Bu memuar (esdalik) asarida Bobur on ikki yoshida taxtga chiqishidan boshlab umrining oxirigacha boshidan otkazganlarini, korgan- kechirganlari, guvohi bolgan voqealarni siyosatchi, davlat arbobi, olim, sayyoh va shoir nigohi bilan tahlil etadi. Shuning uchun bu asar tarix, etnografiya, geografiya, tilshunoslik, adabiyotshunoslik va boshqa fanlar uchun birday manba bola oladi. "Boburnoma"ning ozbek nasri taraqqiyotidagi orni beqiyosdir.
Bobur she'riyati. Bobur ozbek va fors tillarida ijod etgan zullisonayn shoirdir. U ona tilida yozgan she'rlarini toplab, 1519- yilda Kobulda, 1528 1529- yillarda Hindistonda devonlar tuzgan. Bu ikki toplam osha joylar nomi bilan "Kobul devoni", "Hind devoni" deb ataladi. Kobul devoni topilgan emas. Mutaxassislarning fikricha, saqlanib qolgan she'rlarining soni tort yuzdan ortiq. Shundan 119 tasi gazal, 231 tasi ruboiy. Shuningdek, shoir devonidan tuyuq, fard, masnaviy, qit'a, muammo kabi janrlar ham joy olgan.
Bobur devonining katta qismi gazallardan iborat. Gazallarining ma'lum gu- ruhi hasbi hol xususiyatiga ega bolib, shoir hayotining muayyan lavhasi bilan boglanadi. Mana, uning "topmadim" radifli gazalini olaylik. Bu sherning yozilish tarixi "Boburnoma"da ham keltirilgan. 15001501- yillarda Bobur Samarqandni ikki bor olib, yana boy beradi. Bir muddat sarsonliklardan song biror viloyat berar degan umidda Toshkentga xon dodasi Yunusxon huzuriga boradi. Bobosi oratepani unga berishini aytadi, animo bu gaplar va'daligicha qolib ketadi. Sargardonlik, xiyonatlar, yaqinlaridan judo bolish, qarindoshlar hamiyatsizligi, Shayboniyxonning tinimsiz taqibi shoirning konglini choktiradi. Buning ustiga Boburning ashaddiy dushmani Ahmad Tanbal bilan toqnashgan Yunusxon u bilan murosaga keladi va buni nishonlab ov hamda ziyofat uyushtiradilar. Bu hol Boburni qattiq qiynaydi. Konglidagi iztiroblarni: Jonimdan ozga yori vafodor topmadim, Konglimdan ozga mahrami asror topmadim matlasi bilan boshlanuvchi gazalda ifoda etadi. "Yod etmas emish kishini mehnatta kishi" misrasi bilan boshlanuvchi ruboiysi ham shu kunlarda ruhiy ezilishlar natijasi olaroq yozilgandi. Bazan bunday biografik chizgilar oshiqona kayfiyatdagi satrlar bilan almashinib keladi va nafis baduyat libosida korsatiladi. Quyidagi gazalga diqqat qilaylik:
Qaro zulfung firoqida parishon rozgorim bor,
Yuzungning ishtiyoqida ne sabr-u ne qarorim bor.
Labing bagrimni qon qildi, kozumdin qon ravon qildi, 
Nechun holim yamon qildi, men andin bir sororim bor.
Avval gazalning baduyatiga e'tibor qarataylik. Tanosub1 sanatidan foydalangan shoir mashuqa gozalligi va oshiqning ruhiy kechinmalarini mohirlik bitan chizadi. Qaro , zutf , parishon , ko z , yamon so zlarini o zaro qora rang, "yuz", "lab", "qon" sozlarini qizil rang bilan bogliq tushuncha birlashtirib, tasvir va ifodada oziga xoslikni yuzaga keltirgan. Shuningdek, asosiy qofiya (rozgorim  qarorim  sororim) bilan birgalikda saj'  ichki qofiya (firoqida  ishtiyoqida; qon  ravon  yamon) hamda radif (qildi; bor)ning qollanishi gazalga mayin musiqiylik baxsh etgan. Oshiqning hayoti (rozgori) mashuqa zulfi firoqida parishon, yor yuzining ishtiyoqi, lab tamannosi uning sabr-qarorini intihosiga yetkazadi. Sof oshiqona kechinmalar bayoni bilan boshlangan ushbu satrlar keyingi baytlarda hasbi hollik yosiniga ota boshlaydi.
Jahondin menga gam bolsa, ulusdin gar alam bolsa, 
Ne gam yuz muncha ham bolsa, seningdek gamgusorim bor.
"Jahondin menga gam bolsa..." Bolalikdanoq hokimiyatning ogir yuki gar- daniga ortilgan, hayotining kop qismi urushlar qa'riga kechgan, dost-u yori necha bor sotgan, alamlardan diydasida koz yoshlari qotgan Boburning hasrati bu.
"Ldusdin gar alam bolsa..." Saltanat ishtiyoqida ne yurtlarni kezgan, dushman navkarni tig bilan kesgan, umr boyi janglarda qonlar kechgan va bu bilan ne-ne odamlar  ulus qaygusiga sabab bolgan Boburning iqrori bu.
Hasrat va iqrorlardan song u yorga qarata: "Bu gam va alamlardan yuz barobar bolsa ham, mening gamim yoq, chunki sen borsan" deya uning gamgusorligini istaydi. Bu kabi she'rlarni shoir devonidan koplab topish mum- kin. "Mening konglumki gulning gunchasidek tah-batah qondur", "Agarchi sen- sizin sabr aylamak, ey yor, mushkuldur" gazallarida, "Beqaydman-u xarobi siym ermasmen", "Tole yoqi jonimga balolig boldi" kabi ruboiylarida, "Bir kecha xotirim mushavvash edi" masnaviysida Boburning ziddiyatga tola hayoti yuksak baduy ifoda etilgan.
Bobur sheriyatini oqib bir narsaga amin bolasiz: u hayotni sevadi, umr- ning har daqiqasini ganimat biladi. Shuning uchun har qanday ogir kunlarda ham yashashga intildi, izlanishdan toxtamadi, ijodda davom etdi. Shoirning hayotsevarligi, ayniqsa, "Yoz fasli, yor vasli, dostlarning suhbati", "Sendek menga bir yori vafodor topilmas" kabi gazallarida yaqqol aks etgan. Bobur ijodida mana shunday hayotga qaynoq mehr aks etgan joshqin gazallar ham, afsus-nadomat tola she'rlar ham bor. Ularni umumiy bir jihat birlashtirib turadi: she'rlarining hammasi benihoya samimiy tuygular bilan yogrilgan.

Savol va topshiriqlar 
1.	Bobur hayoti togrisida yaratilgan baduy, ilmiy, hujjatli asarlar, filmlardan qaysilarini bilasiz?
2.	Adibning sarson sargardon hayoti va u yaratgan asarlar kolamiga diqqat qi ling. Boburning ijodiy salohiyati va iste'dodiga baho bering.
3.	Sinfda tort guruhga bolining. Birinchi guruh Boburning shoirligi, ikk inchi guruh olimligi, uchinchi guruh shohligi, tortinchi guruh sarkardaligi borasidagi ma'lumotlarni umumlashtirib, ozlashtiring.
LIRIK ASARLARI GAZALLAR
Mening konglumki, gulning gunchasidek tah-batah qondur, 
Agar yuz ming bahor olsa, ochilmogi ne imkondur.
Agar ul qoshi yosiz bog gashtini orzu qilsam, 
Kozimga oqdurur sarv-u kongulga guncha paykondur1.
Bahor-u bog sayrin ne qilaykim, dilsitonimning 
Yuzi gul, zulfi sunbul, qomati sarvi xiromondur2.
Visoli lazzatidin zavq topmogliq erur dushvor , 
Firoqi shiddatinda yoqsa jon bermaklik osondur.
Boshidin evrulur  armoni birla oldum, ey Bobur, 
Mening na'shimni5 bori ul pari koyidin6 aylondur7.

Savol va topshiriqlar
1.	Birinchi baytda qollangan she'riy sanatlarning ahamiyatini tushuntiring. Lirik qahramon konglining tah batah qon bolganligini qanday izohlaysiz?
2.	Ma'shuqasiz bog gasht (sayr)ini orzu qilgan oshiq koziga sarvning oqdek sanchilishi, kongliga gunchaning paykondek botishi sababini izohlang.
3.	"Bahor-u bog sayriti ne qilaykim, dilsitonimning Yuzi gul, zulfi sunbul, qomati sarvi xiromondur" misralaridagi yor tasvirini sharhlang.
4.	"Visoli lazzatidin zavq topmogliq erur dushvor, Firoqi shiddatinda yoqsa jon bermaklik osondur" baytidagi tazodning fikr va ruhiy holat ifodasidagi ahamiyatini tushuntiring.
5.	Maqta'ni tahlil qiling. "Boshidan evrulur" iborasi bugungi kunda ham qollaniladimi?
6.	Qaysi baytlarni shoirning taqdiri bilan bogliq holda tushunish mumkin?

Agarchi sensizin sabr aylamak, ey yor, mushkuldur, 
Sening birla chiqishmoqlik dagi bisyor mushkuldur.
Mizojing nozik-u sen tund, men bir beadab telba, 
Senga holimni qilmoq, ey pari, izhor mushkuldur.
Ne osig1 nola-u faryod xob olud2 baxtimdin, 
Bu unlar3 birla chun qilmoq ani bedor mushkuldur.
Manga osondurur bolsa, agar yuz ming tuman4 dushman, 
Vale bolmak jahonda, ey kongul, beyor mushkuldur.
Visolinkim tilarsen nozini xush tortqil, Bobur 
Ki, olam bogida topmoq gidi bexor5 mushkuldur.

Savol va topshiriqlar
1.	Birinchi baytdagi oshiq mashuqa munosabatlariga taalluqli "mushkul" holatlarni aniqlang.
2.	Nima uchun oshiqqa oz holini izhor qilish mushkul bolmoqda?
3.	"Ne osig nola-u faryod xob olud baxtimdin, Bu unlar birla chun qilmoq ani bedor mushkuldur" baytini tahlil qiling. Shoir nima uchun oz baxtini uyquda deb biladi?

"BOBURNOMA" ANDIJON TASVIRI
...Fargona viloyati beshinchi iqlimdindur . Maniuraning2 kanorasida3 voqe bolubtur4. Sharqi Koshgar, garbi Samarqand, janubi Badaxshonning sarhadi5 toglar... Muxtasar6 viloyattur, oshliq va mevasi farovon. Girdo-girdi tog voqe bolubtur. Garbi tarafikim, Samarqand va Xojand bolgay, tog yoqtur. Ushbu jonibtin7 ozga hech jonibtin qish yogiy kela olmas. Sayxun daryosikim, Xojand suyiga mashhurdur, sharq va shimoli tarafidin kelib, bu viloyatning ichi birla otub, garb sori oqar.
Yetti pora qasabasi8 bor: beshi Sayxun suyining janub tarafida, ikki(si) shimol jonibida. Janubiy tarafidagi qasabalar(dan) biri Andijondurkim, vasatta9 voqe' bolubtur, Fargona viloyatining poytaxtidur. Oshligi vofir10, mevasi farovon, qovun va uzumi yaxshi bolur. Qovun mahalida poliz boshida qovun sotmoq rasm emas. Andijonning noshpotisidin yaxshiroq noshpoti bolmas. Movarounnahrda Samarqand va Kesh qorgonidin song mundin ulugroq qorgon yoqtur. Uch darvozasi bor. Arki janub tarafida voqe bolubtur. Toqqiz tarnov suv kirar. Bu ajabturkim, bir yerdin ham chiqmas. Qalaning girdogirdi  tosh yoki sangreza- lik12 shohroh13 tushubtur. Qalaning girdogirdi tamom mahallotdur14. Bu mahalla bila qalaga fosila15 ushbu xandaq yoqosidagi shohrohtur. Ovi qushi dogi kop bolur, qirgovuli behad semiz bolur. Andoq rivoyat qildilarkim, bir qirgovulni uskunasini tort kishi yeb tugata olmaydur. Eli turkdur. Shahr va bozorisida turki bilmas kishi yoqtur. Elining lafzi qalam bila rosttur16. Ani uchunkim amir Alisher Navoiyning musannafoti17 bovujudkim18, Hirida19 nash'u namo20 topibtur, bu til biladur.
Elining orasida husn xayli21 bordur. Yusuf Xojakim musiqiyda mashhurdur, Andijoniydur. Havosining ufunati22 bor. Kuzlar el bezgak kop bolur.
SAMARQAND TASVIRI
Rub'i maskunda23 Samarqandcha latif shahr kamroqdur. Beshinchi iqlim- dindur. Shahri Samarqanddur, viloyatini Movarounnahr derlar. Hech yogiy qahr va galaba ila munga dast topmogon uchun24 "baldayi mahfuza25 " derlar.
Samarqand amirul mominin Usmon zamonida musulmon bolgondur. Sahobadin Qusam Ibn Abbos anda borgondir. Qabri Ohanin darvozasining toshidadur. Holo Mazori Shohga2 mashhurdir. Samarqandni Iskandar bino qilgondur. Mogul va turk ulusi Semizkand derlar. Temurbek poytaxt qilib edi. Temurbekdin burun Temurbekdek ulug podshoh Samarqandni poytaxt qilgon emastur. Qorgonini fasilning ustidin, buyurdumkim, qadam urdilar, on ming olti yuz qadam chiqti.
Eli tamom sunniy va pok mazhab va mutasharri'3 ...eldur. Hazrati risolat4 zamonidin beri ul miqdor ainimai islomkim5, Movarounnahrdin paydo bolubtur, hech viloyattin ma'lum ermaskim, muncha paydo bolmish bolgay. Shayx Abumansurkim, ainimai kalomdindur6, Samarqandning Motrid7 otliq mahalla- sidindur. Ainimai ka- lom ikki firqadur: birni motridiya derlar, birni ashariya derlar. Motridiya shayx Abumansurga mansubdur. Yana sohibi "Sahihi Buxoriy" Xoja Ismoil Xartang ham Movarohaunnahrdindur. Yana sohibi "Hidoya"kim8, imom Abu Hanifa mazhabida "Hidoya"dan motabarroq kitobi fiqh kam bolgoy, Fargonaning Marginon otliq viloyatidindur, ul ham doxili Movarohaunnahrdur.
Ma'muraning kanorasida voqe bolubtur. Sharqi Fargona va Koshgar, garbi Buxoro va Xorazm, shimoli Toshkand va Shohruxiyakim, Shosh va Banokat bitirlar, janubi Balx va Tirmiz. Kohak suyi shimolidin oqar, Samarqanddin ikki kuruh9 bolgay. Bu suv bila Samarqand orasida bir pushta10 tushubtur. Kohak derlar. Bu rud  muning tubidin oqar uchun Kohak suyi derlar. Bu suvdin bir ulug rud ayiribturlar, balki daryochadur. Dargam suyi derlar. Samarqandning janubidin oqar, Samarqanddin bir shar'iy12 bolgoy. Samarqandning bogot va mahalloti va yana necha tumonoti13 bu suv bila ma'murdir.
Buxoro va Qorakolgachakim, ottuz-qiriq yigoch yolga yovuqlashur Kohak suyi bila ma'mur va mazrodur14. Mundoq ulug daryo aslo ziroattin va imorat- tin ortmas, balki yozlar uch-tort oy Buxoroga suv yetmas. Uzumi va qovuni va olmasi va anori, balki jami mevasi xob bolur. Vale ikki meva Samarqanddin mashhurdur: sebi15 Samarqand va sohibiyi16 Samarqand. Qishi mahkam sovuqtur, qori agarchi Kobul qoricha tushmas. Yozlar yaxshi havosi bor, agarchi Kobulcha yoqtur.
Temurbekning va Ulugbek mirzoning imoroti va bogoti Samarqand ma- hallotida koptur. Samarqand arkida Temurbek bir ulug koshk solibtur, tort oshyonliq , Koksaroyga mavsum va mashhur2 va bisyor oliy imorattur. Yana Ohanin darvozasiga yovuq qalaning ichida bir masjidi jum'a solibtur, sangin3 aksar Hindistondin eltgan sangtaroshlar anda ish qilibturlar.
Masjidning peshtoqi kitobasida4 bu oyatni "Va iz yarfau Ibrohimu al-qavoida... (ila oxirihi)5" andoq ulug xat bila bitibturlarkim, bir kuruh yovuq yerdin oqusa bolur. Bu ham bisyor oliy imorattur. Samarqandning sharqida ikki bog solib- tur, birikim, yiroqroqtur, Bogi Boldudur, yovuqrogi Bogi Dilkushodur. Anda Feruza darvozasigacha xiyobon qilib, ikki tarafida terak yigochlari ekturubtur. Dilkushodagi koshkta Temurbekning Hindiston urushini tasvir qilibturlar.
Yana pushtai Kohakning domanasida6 Konigilning Qorasuyining ustidakim, bu suvni Obirahmat derlar, bir bog solibtur, Naqshijahonga mavsum. Men korgan mahalda bu bog buzulub erdi, oti besh qolmaydur edi7. Yana Samarqandning janubida Bogi Chanordur, qalaga yovuqtur. Yana Samarqandning quyi yonida Bogi Shamol va Bogi Bihishttur. Temurbekning nabirasi, Jahongir mirzoning ogli Muhammad Sulton mirzo Samarqandning toshqorgonidaChaqarda bir qorgon solibtur. Temurbekning qabri va avlodidin har kimki Samarqandta pod- shohliq qilibtur, alarning qabri ul madrasadadur.
Ulugbek mirzoning imoratlaridin Samarqand qalasining ichida madrasa va xonaqohdur. Xonaqohning gumbazi bisyor ulug gumbazdur, olamda oncha ulug gumbaz yoq deb nishon berurlar. Yana ushbu madrasa va xonaqohga yovuq bir yaxshi hammom solibtur, Mirzo hammomiga mashhurdur. Har nav' toshlardin farshlar8 qilibtur. Xuroson va Samarqandta oncha hammom ma'lum emaskim, bolgay. Yana bu madrasaning janubida bir masjid solibtur, Masjidi Muqatta'9 der- lar. Bu jihattin Muqatta' derlarkim, qit'a-qit'a10 yigochlarni tarosh qilib, islimiy va xitoyi naqshlar solibturlar, tamom devorlari va saqfi  ushbu yosunluqtur. Bu masjidning qiblasi bilan madrasa qiblasining orasida bisyor tafavuttur. ...Yana bir oliy imorati pushtayi Kohak domanasida rasaddurkim, zij12 bitmakning olatidur. Uch oshyonlikdur. Ulugbek mirzo bu rasad bila ...Ziji Koragoniy"ni bitibturkim, olamda holo bu zich mustanialdur13. ozga zij bila kam amal qilurlar...
Yana pushtai Kohakning domanasida garb sori boge solibtur Bogi Maydonga mansub. Bu bogning ortasida bir oliy imorat qilibtur Chilsutun derlar. Du oshyona, sutunlari tamom toshdin. Bu imoratning tort burchi- da tort manordek burjlar1 qoporibturlarkim2, yuqoriga chiqar yollar bu tort burjdindur. ozga tamom yerlarda toshdin sutunlardur. Bazini morpech xiyora3 qilibturlar. Yuqorigi oshyonining tort tarafi ayvondur, sutunlari toshdin. ortasi chordara  uydur. Imorat kursisini tamom toshdin farsh qilibturlar. Bu imorattin pushtai Kohak sari domanada yana bir bogcha solibtur, anda bir ulug ayvon imorat qilibtur. Ayvonning ichida bir ulug tosh taxt qoyubtur, toli  taxmi- nan on tort -on besh qari  bolgoy, arzi  yetti-sekkiz qari, umqi  bir qari. Mundoq ulug toshni xeyli yiroq yerdin kelturubturlar. ortasida darz bolubtur. Derlarkim, ushbu yerda keltirgandin song bu darz bolgondur. Ushbu bogchada yana bir chordara solibtur, izorasi  tamom chiniy  Chiniyxona derlar. Xitoydin kishi yiborib keltirubtur.
Samarqand qalasining ichida yana bir qadimiy imorattur, masjidi Laqlaqa derlar. I I gunbazning ortasida yerga tepsalar, tamom gunbazdin laq-laq un11 kelur, garib amredur12, hech kim muning sirrini bilmas.
Samarqand shahri ajab orosta shahredur, bu shaharda bir xususiyate bor- kim, ozga kam shaharda andoq bolgay. Har hirfagarning13 bir boshqa bozori bor, bir-birlariga maxlut14 emastur, tavr rasmedur15. Xub nonvoliqlari va oshpazliklari bordur. Olamda yaxshi qogoz Samarqanddin chiqar. Juvozi kogozlar16 suyi tamom Konigildin keladur. Konigil Siyohob yoqasidadurkim, bu qora suvni Obirahmat ham derlar. Samarqandning yana bir matoi qirmizi maxmaldurkim17, atrof va javonib- qa eltarlar.
Girdogirdida yaxshi olanglari bor. Bir mashhur olang Konigil olangidur. Samarqand shahridin sharq tarafidadur, bir nima shimolga moyil, bir shar'iy bolgoy. Qorasuvkim, Obirahmat ham derlar, Konigilning ortasidin oqar, yetti- sekkiz tegirmon suyi bolgoy. Bu suvning atrofi tamom obgirdur18. Ba'zi derlar- kim, bu olangning asli oti Koni obgir ekandur, vale tarixlarda Konigil bitirlar, xeyli yaxshi olangdur.
 
Savol va topshiriqlar
1.	Asarda Fargona viloyati tabiati qanday tasvirlanganini izohlang.
2.	Andijonga xos xususiyatlar qanday aks ettirilganini ayting.
3.	Boburning Samarqandga munosabati qandayligini matnga tayanib ayting.

Nazariy ma'lumot
MEMUAR ASAR
"Memuar" fransuzcha "esdalik" ma'nosini anglatadi. Muallifning ozi qat- nashgan yoki kozi bilan korgan real voqealar haqida hikoya qilingan asar me- muar asar hisoblanadi. Oybekning "Bolalik", A. Qahhorning "otmishdan er- taklar" asarlari memuarning namunalaridir.
Memuar asarlar bayon qilish shakli, zamoniy izchilligi jihatidan kundaliklar- ga oxshab ketsa, materialning tabiati, tasvirlanayotgan voqealarning haqqoniyli- gi, baduy toqimaning yoqligiga kora ilmiy asarlarga yaqin turadi. Dunyo ada- biyoti tajribasida memuarlarning bir necha turi bor. ozbek adabiyotida esa, bu xil asarlarning tarixiy memuarlar va baduy memuarlar singari ikki turi koproq uchraydi. Ayni vaqtda, tarixiy memuarlarda baduylik, baduy memuarlarda esa tarixiylik xususiyatlari uchraydiki, bu ularning saviyasini kotaradi.
Memuar asarlarga xos asosiy qirra shundaki, unda muallif ishtirokchi yoxud tonig (guvoh) sifatida tasvirlanayotgan voqealar markazida turadi. U tarixchi va adabiyotshunos olimdan farq qilib, real voqelikning ozi bevosita qatnashgan yoinki korgan qisminigina aks ettiradi. Bunda muallif oz kuzatish va dunyo- qarashigagina tayanadi. Shuning uchun ham memuar asarda yo hikoyachining ozi yo bolmasa, uning nuqtai nazari old orinda boladi. Bu holni "Boburnoma" misolida yaqqol korish mumkin.
"Boburnoma" avtobiografik ocherklarni eslatuvchi voqeiy hikoyalardan ibo- rat. Ularda muallif Movarounnahr, Xuroson, Afgoniston, Hindiston kabi mam- lakatlarda ozi qatnashgan, korgan yoki eshitgan voqealarni hikoya qiladi. Asarda tarixiy davr va Bobur hayoti sahifalari haqqoniy ifoda etilgan. Yozuvchining tas- virlash mahorati yuksakligi sabab u yoki bu shaxs haqidagi ma'lumotlar keltiril- ganda, ularning tabiatiga xos xususiyatlarni ham korsatishga erishadi. Bobur asarining qiziqarli bolishiga diqqat qaratadi. Shuning uchun hatto jugrofiy ma'lumotni ham kishi e'tiborini tortadigan yosinda berishga intiladi. Buni Andijonga toqqiz ariq suvning kirishi va bittasining ham chiqib ketmasligi haq- idagi tasvirlarda korish mumkin.
Bobur Samarqandning tabiatini tasvirlar ekan, uning obodligiga ulkan his- sa qoshgan Amir Temur va Ulugbek Mirzo singari hukmdorlar shaxsiyatiga xos yaratuvchilik qirralariga urgu beradi. Muallif sodda va tushunarli yozadi. Oradan shuncha vaqt otganiga qaramay, astoydil qiziqqan kishi uning bitgan- larini ortiqcha qiyinchiliksiz tushunadi.

BOBORAHIM MASHRAB
(1653  1711)
Hayot yoli afsonalarga qorishib ketgan, surati-yu siyrati rivoyatlarda bayon etilgan, xalq orasida halollik* togrilik, Haqqa oshiqlikning timsoli bolib gavdalangan Mashrabdek shaxsi va ijodi mashhur zotni topish qiyin. Farhod va Qays seviklilari Shirin-u Layliga intilgani kabi Mashrab ham Yaratganning vasliga beqaror intilgan oshiqi analhaqdir. Kishi uning shaxsini bilgani sayin va ijodini organish mobaynida ozining ham tozarib borayotganini tuyadi, buyuk Tangriga yaqinlikni his qiladi. Shuning uchun ham uni oqimoq, uqmoq kerak.
Oldinlari Mashrab 1640- yoki 1647- yillarda tugilgan deb hisoblanar va bu ma'lumotlar qator ilmiy manbalarda korsatilgan ham edi. Bogistoniyning "Tazkirai qalandaron1" asarini sinchiklab organish natijasida aniqlangan keyingi ma'lumotlarga kora, Boborahim Valibobo ogli Mashrab 1653- yilda Namanganda kosib oilasida tugilgan. Yodingizdami, Navoiy "Xamsa'|$ qahramonlari Farhod va Qays tugilmaslaridan ishq dardiga mubtalo bolgan edilar. Xuddi shu holat Boborahimda ham yuz beradi.
Shoirning hayot yoli yoritilgan "Qissai Mashrab" asarida yozilislucha, u bolaligidan majnuntabiat, sofiysurat, odamovi va xomush qiyofada yuradi. LTning gayritabuy odatlari, gap-sozlari, yurgan yolida aytadigan bayt-u gazallari ota- onasi va xaloyiqni hayron qoldiradi. Onasi ne orzu-havaslar bilan unga yan- gi liboslar kiygizsa, Mashrab duch kelgan ojiz-bechoralarga kiyimlarini yechib berar, ozi yalangoch yurardi (xuddi "Bolib el anduhidin kongli gamnok, Yaqo chokni korib, koksin qilib chok" qilgan Farhoddek). Ota-onasi iztirob bilan bu- ning sababuu soraganlarida, u "Yaratganning huzuridan qanday kelgan bolsam, shunday yuraveramah" qabilida javob beradi. ospirinligida qayerda goriston bolsa, ziyorat qilib, odamlarning suyaklarini korib: "Ey odamzod, oxir olib boshingga tushadurgon ish bu",  deb yiglab yurardi (Farhod va Qaysning gamginliklarini eslang). ogillaridagi bunday ilohiy ishq sirlarini tushunmagan ota-ona xavotir va tashvishga tushadilar.
Mashrabni shu hududda katta ulamo, Haq yoliga boshlovchi tariqat rahnamosi sanalgan Mullo Bozor Oxundga uchrashtiradilar. Mashrab undan zor ixlos bilan ta'lim oladi, tarbiya koradi. Xuddi bir muallim ozidagi bilimlarni berib bolgach, shogirdini ozidan ilmliroq boshqa ustozga yollaganidek, ma'lum darajada ilohiy sirlardan Mashrabni voqif etgan mullo Bozor oxund uni Koshgarga  Ofoq xoja huzuriga borishi kerakligini aytadi. Islom dunyosining uluglaridan biri bolmish bu zot yangi muridi qalbidagi ilohiy muhabbat nurlarini ilgab, unga Mashrab (ma'nosi  ishq sharobini ichgan) nomini beradi. Mashrab Ofoq xoja huzurida yetti yil tahsilda, xizmatda, riyozatda boldi va Haqqa yaqin avliyo zot bolib yetishdi. Farhodga Boniy, Moniy va Qoran orgatganlaridek, Bozor oxund va Ofoq xoja ta'limidan Mashrab toshdan metin nafs togini yanchishni, kongilda ishq binosini qurishni va bu binoga Olloh ishqini naqshlashni organdi. "Xamsa" dostonlaridan Tangri oshiqlarining taqdiri qanday yakun topishi Sizga ma'lum. Mashrab, ustozi Ofoq xoja bashorat qilganidek, 1711- yilda Balx hokimi Mahmud Qatagon amri bilan Qunduz shahrida qatl etilgan.
Mashrab oz asarlarini jamlab, devon tuzgan emas. She'rlari "Devoni Mashrab" qissalarida, turli bayoz va toplamlar tarkibida tarqoq holda bizgacha yetib kelgan. 19581980- yillar oraligida uning she'rlari toplam holida bir necha marta nashr qilingan. Mashrabning nisbatan mukammal toplami adabiyot jonkuyari Jaloliddin Yusupov tomonidan 1990- yilda "Mehribonim, qaydasan" nomi bilan nashrga tayyorlanib, chop etildi. Toplam shoirning gazal, mustazod, murabba', muxammas, musaddas, musabba' janrlarida yozgan she'rlaridan iborat. Shuningdek, mutaxassislargagina yaxshi tanish bolgan "Mabdai nur", "Kimyo" kabi baduy-falsafiy, diniy-axloqiy asarlar ham Mashrab qalamiga mansub deb qaraladi.
Ma'lumki, aksar mumtoz adiblar ijodining magzida odamni, olamni, butun borliqni islomiy idrok etish markaziy orin tutadi. Lekin bu shunchaki islomga da'vat, uning yol-yoriqlarini orgatish, nasihat emas, balki dunyo hodisotlari, voqeliklari ortida yashiringan Yaratganning xohish-irodasi, hikmatini, jamolini, qudratini bilishga, anglashga, korishga yonalgan ilmdir. Bu ilmni tasavvuf deydilar. Oldingi darslarda sizga tasavvuf ta'limoti haqida oz bolsa-da tushuncha berildi. Asarlarida tasavvuf goyalarini aks ettirgan adiblar mutasavvif ataladi. Mashrab ham tasavvuf adabiyotining mashhur vakilidir. Barcha sofiy shoirlar kabi u ham nafsni yengish orqali kongilni yuksaltirish, ruhni poklash, otkinchi dunyo havaslaridan ustun bolishga urinadi, insonga uning moddiy mavqeidan emas, ma'naviy fazilatlaridan kelib chiqib yondashadi.
Sofiy shoirlarni ilohiy ishq kuychilari deyishadi. Lekin ishqni kuylashda har bir shoirning oz yoli, ovozi, ozgachaligi bor. Ahmad Yassaviy ishqi ilohiyni rasmiy shariat doirasidan uzoqlashmagan holda sharh etadi. Navoiy ishqni mushohada qiladi, har qanday yonish-kuyishlarda ham oychanlik, bosiqlik unga xos. Mashrab esa konglidagi ishq olovi qanday bolsa, uni shundayligicha she'rga kochiradi. Ollohga bolgan muhabbatini ochiq izhor etadi. Shuning uchun uning she'rlarini oqigan kitobxon oshiq shoir konglidagi jununni, betoqatlikni aniq his qilib turadi va bandaning Xudoga bolgan haqiqiy ishqi qanday bolishini anglaganday boladi. Goyo u bizga ishqi ilohiydan dars berayotganday. Lekin uning ishqi odamdan, olamdan begona va ayri emas.
Shunday bolishi tabuy ham. Chunki Yaratganni sevgan uning ijodi bolmish yaratiqlarini ham sevadi-da. Shu bois Mashrab "yuzi qizil-oq, ostidagi tayloqi oynoqlab turgan", "asli qalmoq, zoti qirgiz, lola paypoqli" sahroyi botakoz qizlarni madh etadi, ular chiroyida olam nafosati hamda ilohiy jamol jilvasini tuyadi. Shuningdek, uning vatan, onai zorini qomsab yozgan sherlari ham xokisor samimiyati-yu bolalarcha sodda tugyoni bilan ajralib turadi. Ularni oqib goyat tasirlanasiz: dilbar va garib ishq kuychisining Namangandan kelgan dost-u yoronlarini korgandagi quvonchi, keksa onasining bagriga otilib zor-zor yiglashlari qalbingizda titroq uygotadi.
Mashrabning shaxs va shoir sifatidagi oziga xosligi shunda korinadiki, uning Ollohga bolgan ishqi ham xuddi mana shunday samimiy va ehtirosli. U Xudoni ozidan uzoq, mavhum deb bilmaydi. Uni mehribon onasi, "jola kiygan" mahbubasini sevganday sevadi, konglidagi dardlarini, sirlarini unga sozlaydi, u bilan qoshilib-qorishib ketadi. Xuddi Mansur Halloj, Ibrohim Adham, Nasimiy kabi Olloh bilan vahdat, ya'ni birlik hosil qiladi. Tasavvufda bunday hol, ta'limot vahdat ul-vujud deyiladi. Mashrab sherlarini oqishda, tushunishda bu holni, ta'limotni nazardan soqit qilib bolmaydi: Arshning kungurasin ustiga qoydum ayoqim, Lomakondin joy olibman, bu makonni na qilay?
Lomakon  makondan tashqari degani. Lomakonlik faqat Xudoga xos. Undan boshqa barcha narsalar ma'lum bir makonda qaror topadi. Ilohiy Arsh kungurasiga oyoq qoydim, lomakondan joy oldim deyish shariat nuqtayi nazaridan shirk va kufr. Lekin shoir bu gapni tuproqdan bolgan jism harakati va holati sifatida sharh qilmayapti. Bu  shoir ruhining ishqdagi holati. U Yaratganga shunchalik muhabbat qoyganki, undan boshqa hech narsani mushohada qilmaydi. Bu muhabbat va mushohada natijasida u makonni, ya'ni olamni, hatto ozini unutadi, u bilan birlikni hosil qiladi. Ishqning ilohiy qudrati bilan makonni, ozlikni unutgan kishi lomakonga daxldordir. Bunday odamning oyogi ilohiy Arshda turibdimi, yerda turibdimi  farqi yoq. Tasavvuf ta'limotini, undagi vahdat ul-vujud holatini tushungandagina shoirning: Onqadar nurga tolibman osmonga sigmadim, Toqi arsh-u kursi-yu lavh-u jinonga sigmadim, yoki Ofoqni bir lahza kezdim, na ajabdur, Mino togidin akkasifat hakkalab ottum kabi baytlari manosini togri anglash mumkin boladi.
Har qanday sofiy biror tariqatga amal qiladi. Tariqat arabcha soz bolib, yol ma'nosini anglatadi. Bizning hududlarda qadimdan qodiriylik, yassaviylik, kubroviylik, naqshbandiylik tariqatlari mashhur. Bu tariqatlar bir-birini inkor etmaydi, chunki maqsadlari bir  Bir-u bor zot vasliga vosil bolish. Shuning uchun ular ozaro ulug hurmat, ehtirom munosabatida boladilar. Bir-biridan Ollohga yaqinlashish, yetishish, uning rizoligi va muhabbatini qozonish yollari hamda usullari bilan farqlanadilar. Mashrab naqshbandiylik shaxobchasi bolmish qalandarlik maslagini tutgan va uni ijodida targib etadi:
Murodingga yetay desang, qalandar bol, qalandar bol, 
Sitam ahlin yutay desang, qalandar bol, qalandar bol.
Bu maslakning shiori esa  Havas bozorini dur aylagil zinhor boshingdin, Qolungni ikki dunyodin uzib, dilni qalandar tutdir.
Boshingdan dunyo, nafs havaslarini chiqar, ikki dunyodan ham ozingga manfaat izlamay, dilingni qalandar tut, deb korsatma beradi Mashrab. Dilni qalandar tutish esa doimo haqiqiy Yor zikri bilan mashgul bolish va U buyurgan ezgu amallarni oz hayotining mazmuniga aylantirishdir. Qalandarlarning hayot tarzlari ham oziga xos. Ular har qanday dunyoviy iskanjadan ozod bolish uchun muqim uy-joy, makon tutmaganlar. Shoir ta'biri bilan aytganda, "koh ba koh, sahro ba sahro kezmoq" bilan, ya'ni qishloq, shaharlarni, dasht-u sahrolarni ke- zib, odamlarni iymonga, ezgulikka da'vat qilganlar, ishqi ilohiyni sharh etganlar:
Riyozatsiz bolay desang, tanim ozod yuray desang, 
Jahonni sayr etay desang, qalandar bol, qalandar bol.
Mashrab ham oz umri davomida yurtlar kezib, Haqni va haqiqatni tanish, pok e'tiqod, haqiqiy muhabbat targiboti bilan mashgul boldi. Endilikda bu ishni uylar, qishloqlar, shaharlar, yurtlar kezib, uning ijodi davom ettirmoqda.

Savol va topshiriqlar
1.	Xalqimizda qanday hollarga tugilajak farzandga "Mashrab" ismi berilishini bilasizmi? Eshitmagan bolsangiz, kattalardan bilib oling. 
2.	Mashrabning tasavvuf ta'limotiga, qalandarlik maslagiga munosabati haqida gapiring.
MASHRAB SHE'RIYATIDAN
GAZALLAR
Ishq vodisidin bir kecha men hay-haylab ottum, Monandi nayiston  guliga ot qalab ottum.
Ofoqni2 bir lahzada kezdim na ajabdur, 
Mino togidin akka sifat hakkalab ottum.
Ottim fashu dastorini3 devonalig aylab, 
Parvona sifat jonimi otqa qalab ottum.
Bildimki, vafosi yoq ekan ushbu jahonni, 
Mardona bolub, balki, etak siltalab ottum.
Dunyo yasanib, jilva qilib oldima keldi, 
"Borgil nariga!"  deb ketiga shattalab ottum.
Bildimki, oni dushmani makkorai ayyor, 
"Lo!4"  tirnogi birla yuzini tirmalab ottum.
Mardoni Xudo dediki: "Dunyo mayi achchig", 
Achchigligini bilmak uchun bir yalab ottum.
Nafs kofiri birla tunu kun qildim urushni, 
Tanho qilichi birla urub, qiymalab ottum.
Xomush pichogin har dam oning bogziga qoydum, 
Chog nayzasi birla kozini nayzalab ottum.
Devonai Mashrab, bu sozung dardga davodur, 
Oshiq elining kongliga bir ot qalab ottum.

Savol va topshiriqlar
1.	Shoirning olamni bir lahzada kezganligi sababini izohlang.
2.	Oshiqning sallani uloqtirishi dahriylikning korinishimi yoki sofiylikning? Fikringizni isbotlang.
3.	Shoirning dunyoga dushmanlarcha qarashi sababini gazal matniga tayanib, izohlang.

Qildi menga bir jilvaye nogoh boqa qoldim, 
Ul jilvasiga din ila dunyo sota qoldim.
Ma'shuq dediki: "Bovar  emas menga bu ishqing", 
Gayrat tigi birla yuragimni ocha qoldim.
Arz2 ustidan ul Arshgacha shahbozini3 korgach, 
Tan shahrida ul jon qushidek tolpina qoldim.
Gam togida Farhod sifat emganur erdim4, 
Boshimga balo teshasi tegdi, yota qoldim.
Mashrab, yolida turfa parishon yurur erdim, 
Ul moh chiqibon burqa' kotardi, boqa qoldim.
 Savol va topshiriqlar 
1.	Gazalning matla'sida tasvirlangan jilvagar shaxsi haqida mulohazangizni ayting.
2.	Oshiqning "Gayrat tigi birla yuragimni ocha qol" ishiga sabab bolgan holatni anglating.
3.	Gazaldagi mashuqni kim deb oylaysiz? Fikringizni asoslang.

Agar oshiqligim aytsam, kuyub jon-u jahon ortar, 
Bu ishq sirrin bayon etsam, taqi5 ul xonumon ortar.

Kishiga ishq otidin zarraye yetsa, bolur giryon, 
Bolub besabr-u betoqat, yurak-bagri chunon ortar.

Nechuk toqat qilay, dostlar, bu dard ila bolub hayron, 
Gamim boshqa, alam boshqa, yuragimni figon ortar.

Meni bexonumon tinmay kuyub har dam firoqingda, 
"Nigoro!" deb oting aytsamki, shavqingdin zabon ortar.

Qayu til birla, ey jono, sening vasfing bayon aylay, 
Tilim lol-u kozum giryon, songaklarni nihon ortar.

Na qattig kun ekan, dilbar, visolingdin judo bolmoq, 
Mening ohim otiga bul zamin-u osmon ortar.

Yurakda dard-u gam qat-qatki, menda qolmadi toqat, 
Agar bir zarrasin bul vaqt desam, ishqi bayon ortar.

Bu dard ila xarob oldum, kelib holimni sormassan, 
Unum chiqsa yurakdin, bu tan-u jon, ustixon ortar.

Bu Mashrab dardini, jonoki, hech kim boshiga solma, 
Agar mahsharda oh ursam, bihishti jovidon ortar.

Savol va topshiriqlar
1.	Nima uchun oshiqlik bayoni jonni kuydirib, jahonni ortaydi?
2.	Ishq otidan yetgan bir zarra odamni qay holga tushirishiga diqqat qiling. Sababini izohlang.
3.	"Nechuk toqat qilay, dostlar, bu dard ila bolub hayron, Gamim boshqa, alam boshqa, yuragimni figon ortar" baytini tahlil qiling. Oshiqni ortayotgan tuygularni sanang.
4.	Yorning nomi zikr etilganda zabonni ortaydigan shavqni qanday anglaysiz?
5.	"Qayu til birla, ey jono, sening vasfing bayon aylay, Tilim lol-u kozum gir- yon, songaklarni nihon ortar" baytidagi sharhi hol usulini izohlang. Bu bayt gazalning ikkinchi va uchinchi baytlari bilan qaysi jihatdan uygun? 
6.	Gazalning qaysi baytlarida saj' ichki qofiya qollanganini aniqlang va ularning she'r baduyatida tutgan ornini izohlang.
7.	Gazalning oxirgi ikki baytini tahlil qiling. Ularda ifodalangan mazmunni sharhlang.


Murodingga yetay desang, qalandar1 bol, qalandar bol, 
Sitam ahlin yutay desang, qalandar bol, qalandar bol.

Ogizdin dur sochay desang, sharobi ishq ichay desang, Yomonlardin qochay desang, qalandar bol, qalandar bol.

Fasod ahlin2 quvay desang, (ketiga) bir uray desang, 
Bu dargohdin suray desang, qalandar bol, qalandar bol,

Riyozatsiz  bolay desang, tanim ozod yuray desang 
Jahonni sayr etay desang, qalandar bol, qalandar bol,

Razolat2 kuyduray desang, zalolat3 olduray desang, 
Hamasin supuray desang, qalandar bol, qalandar bol.

Bu taqvodin4 kechay desang, xonaqohdin5 qochay desang, 
Haqiqatni ochay desang, qalandar bol, qalandar bol.

Guharrezlik6 qilay desang, hammani kulduray desang, 
Chu Mashrabdek bolay desang, qalandar bol, qalandar bol.

Savol va topshiriqlar
1.	Shoir birinchi satrda qaysi murodga yetish togrisida sozlayapti? Shoir tutgan maslak nuqtai nazaridan kelib chiqib javob bering.
2.	Qalandarlarning ogizdan dur sochishi deganda nimani tushundingiz?
3.	Fasod ahlini tushuntiring. Ular qanday kishilar?
4.	"Sazolatni kuyduray desang, zalolat olduray desang, Hamasin supuray desang, qalandar bol, qalandar bol" satrlarini tahlil qiling. Sizningcha, bu gungi kun razolati va zalolati nimalarda korinadi? Mamlakatda va dunyoda yuz berayotgan voqealardan kelib chiqib, javob bering.
5.	Tasavvuf ahlining guharrezligini qanday tushunasiz? Hammani kuldirish oz ma'nosida qollanganmi?
6.	Gazalning qofiya va radifini aniqlang. Ularning she'r mazmunini anglatishdagi ahamiyati haqida fikr yuriting.

Sanamning ishqida tinmay yurub owora Mashrabman, 
Kozi yoshlig, qadi xamlig, dili sadpora Mashrabman.

Kongulda zarracha dunyoni mehri bolmagay menda, 
Seni deb ikki olamdin kechib, bezora Mashrabman.

Olib ketsam, lahad ichra songakdin ketmagay dardim, 
Jahonda topmadim choraki, men  bechora Mashrabman.

Boshimga ming balo kelsa, tilarman vasling, ey zohid,
"Tilim kessang, toyorim yoq, degan, diydora" Mashrabman...
Savol va topshiriqlar 
1.	Sanamning ishqida ovvora Mashrabning nima uchun "Kozi yoshlig, qadi xamlig, dili sadpora" ekanligini izohlang.
2.	Ikkinchi misradagi "bezora" sozi nimaga nisbatan ishlatilgan va nima uchun?
3.	olganda ham lahadda oshiq suyak(songak)laridan ketmaydigan dard nima ekan? Niama uchun unga bu dunyoda chora topilmadi?
4.	Shoir Mashrabning yana qanday she'r va gazallarini bilasiz?
Nazariy malumotlar
TASAVVUF VA TASAVVUF ATAMALARI
Tasavvuf ta'limotining maqsadi komil insonni tarbiyalash ekanligini Siz yaxshi bilasiz. Bu ta'limot boyicha inson komillikning shariat, tariqat, haqiqat deb ataladigan bosqichlardan otishi kerak. Shariat barcha musulmonlar uchun xos va majburiy bolib, u islomiy hukmlar, yoriqlar majmuidir. Shariatni qabul qilmagan kishi musulmon bolmaydi, binobarin, komillik yoliga birinchi qadamni ham qoymagan hisoblanadi. Shariatni haq deb bilgan odam ozi xohlab poklanish, komillik yoli bolmish tariqatga kirishi mumkin. (Tariqat sozining "yol" degan manoni anglatishi eslatildi.) Tariqatga kirgan odamni sofiy, solik, murid, darvesh deb ataydilar. Sofiy tariqatda pir (murshid)ga qol beradi (qol berish  bu poklanish uchun ahd) va unga (pirga) inon-ixtiyorini topshiradi, uning korsatmalariga sozsiz boysunib, poklanish amallarini bajaradi.
Tasavvufdagi holat, poklanish vositalari, tushunchalarini ifodalash uchun maxsus istiloh (atama)lar qollanadi. Yuqorida kelgan tariqat, pir, sofiy kabi sozlar ham tasavvufiy istilohlardir. Tasavvuf adabiyotini, xususan, she'riyatini tushunish uchun istilohlar ma'nosini bilish zarur boladi. Yoqsa, asarlar tushunilmaydi yoki yanglish, hatto kozda tutilganiga zid, teskari ma'no uqilishi mumkin.
Tasavvuf adabiyotida ishq markaziy tushunchadir. (Ishqqa oldin berilgan ta'rifni eslang.) Boshqa tushunchalar, obrazlar, vositalarning hammasi undan kelib chiqadi yoki unga boglanadi. Ishq ikki turli boladi: majoziy ishq  Olloh tomonidan yaratilgan barcha narsaga: insonga va butun borliqqa nisbatan muhabbat, mehr, ardoq anglashlik tuygusi; haqiqiy ishq  boshqa hech narsaga qiyos qilinmaydigan Yaratganni tuyish, anglash va U bilan birlik tuygusi. Ishq qoydgan mashuq tasavvuf adabiyotidagi Yor (mahbub(a), ma'shuq(a), jonon, dost, rafiq) obrazidir. Majoziy ishqdagi yor inson bolib, paygambar Muhammad alayhissalom yoki tariqat peshvosi piri komil nazarda tutiladi. Shuningdek, ota- ona, farzand, ayniqsa, gozal ayol yoki korkam yigit ham yor obrazi orqali beriladi.
Haqiqiy ishq nuqtayi nazaridan esa u Ollohdir. Ishq kopincha may, sharob istilohlari orqali ifodalanadi. May (ishq) quyiladigan kosa, jom, qadah kabi idishlar kongil (sofiy qalbi) ramzlaridir. Konglida (idishda) ishqi (mayi) tola oshiq (mast, xumori)lar toplanadigan joy esa pir (murshid) dargohi boladi. Bu yerda ular muridlarini tarbiyalaydi, nafs qutqularidan xalos bolish yollarini korsatish hamda ilohiy haqiqatlardan ogoh qilish bilan sofiylar qalbida ilohiy ishq uchqunlarini yolqinlatadilar. Bunday pirlar dargohi tasavvufda mayxona (butxona, xarobot) istilohlari bilan yuritiladi. Ishq may ekan, ishqi borlar toplanadigan joyning mayxona atalishi tabuy. Mayxonada odatda may tarqatuvchi, mayni quyib ulashuvchi shaxs boladi. Tasavvuf mayxonasi (dargohi)da ma'rifat ulashuvchi, ishq sirlarini talqin etuvchi piri komilga soqiy istilohi qollangan.
Ishq ahli (oshiq) deganda asosan sofiylar tushunilsa, vasl ahli deganda komillikka yetishgan, avliyolik siyratini kasb etgan zotlar nazarda tutiladi. Lab
(haqiqiy yoki majoziy) yorning kalomi, korsatmalari, purma'no sozlari; bosa
oshiqning (haqiqiy yoki majoziy) yor visolidan bahramandligidir.
Nasroniy diniga mansub kishi ma'nosini bildiruvchi tarso istilohi tasavvufda ozini Olloh ishqiga yetishmoqqa baxshida etgan inson manosida qollanadi. Xaloyiq (xalq, mardum, el) esa haqiqiy ishqdan bexabar kimsalar yoki dunyoga kongil bergan nafs bandalari. Dunyo esa sofiylar nazdida nafsoniy xuruj, shaytoniy istaklar jamlangan voqelik.
Ta'kidlash joizki, tasavvufiy ruhda yozilmagan mumtoz asarlarda ushbu sozlar yuqoridagidek istilohiy mazmunda emas, oz lugaviy ma'nolarida tushuni- lishi kerak.
MUHAMMAD RIZO OGAHIY
(18091874)
Shoir, tarjimon, tarixnavis hamda davlat va jamoat arbobi Muhammad Rizo Ogahiy xalqimiz tarixida oziga xos orniga ega bolgan serqirra iste'dod sohibidir. U ijodining kolami, she'riyatining korkamligi va baduy salmogi bilan ajralib tu- ruvchi sermahsul va serqirra shoir hisoblanadi. Ayni paytda xalqimiz otmishini haqqoniy aks ettirgan bir necha nodir asarlari bilan tarix ilmi taraqqiyotiga munosib hissa qoshgan olim sifatida e'tirof etilach. Shuningdek, uning juda koplab tarixiy va baduy asarlarni fors tilidan ona tilimizga ogirib, ularni xalqimizning ma naviy merosiga aylantirishdagi xizmatlari tahsinga loyiqdir.
Ogahiy 1809- yili 17- dekabrda Xiva yaqinidagi Qiyot qishlogida Erniyozbek mirob oilasida tavallud topdi. Shu yerda boshlangich ma'lumotni oladi. Yoshligida otasi vafot eub, adabiyotimlzning yana bir yorqin siymosi bolmish amakisi Munisning tarbiyasida boldi. U maktab, keyinchalik madrasa tahsili davomida arab va fors tillarini, tarix ilmini puxta organdi. 1829- yilda Minus vafot etgach, hukmdor Olloqulixon uning orniga Ogahiyni mirob (suv ishlari boshqaruvchisi) etib tayinlaydi. Suv tanqis bolgan Xorazmda miroblik nihoyatda mas'uliyatli vazifa bolib, uni ishonchli va halol odam lioshqarishi lozim edi.
Shu davrdan Ogahiyning davlat va jamoat arbobi sifatidagi faoliyati boshlanadi. U davlat ishlari bilan birga baduy ijod hamda ilmiy faoliyatini toxtatmadi. Saroy tarixchisi vazifasini ham olib borayotgan Ogahiy 1839- yilda Munis boshlab qoygan "Firdavs ul-iqbol" (Iqbol bogi) asarini davom ettirib, Xiva xonligining 1825- yilgacha bolgan tarixini yozib tugatdi. 1844- yilda "Riyoz ud-davla" (Saodat boglari) kitobini tamomladi.
1845- yildan Ogahiy hayotidagi ogir va musibatli davr boshlanadi. Shu yili miroblik ishlari bilan safarda yurganda, tasodif fufayli oyogi qattiq shikastlanadi va hali yigit yoshidayoq toshakka boglanib qoladi. Shu dard azobini tortayotgan shoir umr yoldoshidan ham ajraladi. 1857- yilda miroblikdan iste'fo berishga majbur boladi. Lekin bu musibatlar oldida u chekinmadi. Kuchli iroda, hayotni sevishi Ogahiyni ijodga, izlanishga undadi. 1846- yilda "Zubdat ul-tavorix" ("Tarixlar qaymogi"), 18471855- yillarda esa "Jome ul-voqeoti sultoniy" ("Sultonlik voqealarining yigindisi") tarixiy asarlarini yozdi. Tarjimalar bilan shugullanib, Kaykovusning "Qobusnoma", Nizomiy Ganjaviyning "Haft paykar", Sa'diy Sheroziyning "Guliston", Badriddin Hiloliyning "Shoh va gado", Abdurahmon Jomiyning "Yusuf va Zulayxo" va boshqa qator asarlarni ozbekchalashtirdi. XIX asrning 60- yillarida "Gulshani davlat" va "Shohidi iqbol" ("Baxt shohidi") tarixiy asarlarini yozdi. Ogahiy 1874- yili vafot etdi.
Ogahiyning asosiy sheriy merosi ona tilida yozilgan bolib, "Ta'viz ul- oshiqin" devonida toplangan. "Ta'viz ul-oshiqin"  "Oshiqlar tumori" degani. Devon marifatparvar shoh va shoir Feruz  Muhammad Rahimxon Soniy (ik- kinchi)ning taklifi va talabi bilan tuzilgan. Bu devon XIX asr ozbek sheriyatining benazir namunasidir. "Ta'viz ul-oshiqin"da shoirning 20 dan ortiq janrdagi sal kam yigirma ming misrali lirik merosi jamlangan. Ularning 1300 misradan ortigi fors tilida bitilgan bolib, bu Ogahiyning zullisonaynlik ananasini munosib davom ettirganligining yorqin dalilidir. Ogahiy devonidan turli: ijtimoiy-siyosiy, axloqiy- didaktik, tabiat tasviri va boshqa mavzudagi she'rlar joy olgan. Lekin ularning aksariyati ishqiy mavzudadir.
Shoir ijodida tabiat tasviriga bagishlangan bir qator gazallar bor. Qish va bahor tasviri chizilgan bu she'rlarda Ogahiyning peyzaj ustasi, otkir nigoh egasi ekanligi namoyon boladi. Fasl tarovati, gozalligini berishda shoir tashbih, tashhis (jonlantirish), sifatlash kabi baduy tasvir vositalarini qollaydi. "oyla yetkurdi jahonga ziynat-u oro bahor" gazalida oqiymiz: Obi hayvondek suzuk suv har taraf aylab ravon, Qildi sahroga tarovat ozgacha paydo bahor.
Suvni "obi hayvon"  tiriklik suviga oxshatish qadimdan bor. Lekin uni suzuk deb sifatlash adabiyotda yangilik edi. Tashxis (jonlantirish) sanatini mohirona qollagan shoir toglardan mayin oqib kelayotgan suvni noz bilan suzilib borayotgan gozalga oxshatadi. Bahor ana shu suzuk suvi bilan sahroga ozgacha tarovat bagishlagan. Keyingi misralarda bahoriy yel rayhonlarga Masihdek "toza jon" ato qilgani, gul yuzi ochilib, qumri-yu bulbullarning unga vola-yu shaydo bolganlari, lola soqiysi qolidan ishrat ahliga qadah tutilgani kabi tasvirlar orqali bahor kotarinki zavq, hayojonli shavq bilan vasf qilinadi. Bu gozalliklarni madh etgan shoir uni ganimat bilib, qadrlashga chorlaydi: Gulshan ichra bazm etib jomi tarab nosh aylali Kim, ganimatdur necha kun, ey qadi ra'no, bahor.
Shuningdek, "Baland aylab quyoshga poya navroz", "Bahor ayyomi bolmish oylakim bogi Eram sahro" gazallarida ham bu korkam faslning beqiyos nazokatlari kuylanadi. "Ilohi, har kuning navroz bolsin" gazalida bu she'r yaratilgandan buyon barchaning diliga jo bolgan ohorli yangi yil tilaklari izhor etilgan:
Ilohi, har kuning navroz bolsun, 
Hamisha tole'ing feruz bolsun.

Bolub ayyomi navrozing muborak, Zamiring inbisotanduz bolsun.
"Ta'viz ul-oshiqin"dagi ishqiy gazallar nafaqat Ogahiy ijodining, balki bu- tun ozbek mumtoz adabiyotining sara namunalari hisoblanadi. "Yuzung ochkim, quyosh sadqang bolub boshingdin aylansun", "Mushkin qoshining hayati ul chashmi jallod ustina", "Ey shox, kozi qoshinga olam gado, man ham gado" gazallari Ogahiyning yuksak baduy mahoratini, chinakam sanatkor shoir ekanligini tasdiqlaydi. Ayniqsa, "Ustuna" radifli gazali ozining jozibasi, baduy kashfiyotlarga boyligi bilan ajralib turadi: Mushkin qoshini hay'ati ul chashmi jallod ustina, Qatlim uchun nas keltirur, "nun" eltibon "sod" ustuna.
Arab alifbosida "nun" qoshga, "sod" kozga oxshashligidan foydalanib, shoir yor gozalligining oziga xos tasvirini yaratadi. "Nun"ni "sod"ning ustiga qoyilsa (ya'ni avval "nun", keyin unga qoshib "sod" yozilsa), "nas", ya'ni "hukm" sozi hosil boladi. Bu hukm (nas)ga kora oshiq qatl etilishi kerak. Chunki "nun"ga oxshash mushk rangli qora qosh bilan "sod"ga oxshash koz ozlarining yor yuzidagi korinishi (hayati) bilan bu hukmni chiqarganlar. Ogahiygacha koz-u qoshni mazkur harflarga tashbeh qilish, chashm (koz)ni jallod deyish ananaviy tasvir edi. Lekin harflardan soz yasab va uni mazmunga, tasvirga tadbiq etish  bu yangilik edi. Shoirning kop gazallarida mana shunday yuksak baduyatga yogrilgan baytlar uchraydi. E'tiborli jihati shundaki, asosan ishqiy mavzudagi bunday gazallar bagriga falsafiy, axloqiy, ijtimoiy-siyosiy mazmun ham ustalik bilan singdirib yuboriladi. Bazan gazallarda yor timsoli orqali, xususan lirik qahramonning unga murojaatida shohga xos xususiyatlar aks etadi. Masalan: Ey shah, karam aylar chogi teng tut yamon-u yaxshini, Kim, mehr nuri teng tushar vayron-u obod ustina yoki "Aylansun" radifli gazalidagi
Chu bergung non ila osh, ey saxiy, sidq ahliga bergil, 
Riyo-vu kizb ahli noning-u oshingdin aylansun,
kabi baytlarda buni kuzatish mumkin. Shuningdek, shoirning ijtimoiy-siyosiy qarashlari devondagi muxammas, musaddas, ruboiy, tarji'band va qasidalarida ham u yoki bu darajada oz aksini topgan. Xususan, "Dahr uyi bunyodikim, suv uzradur, mahkam emas" tarji'bandi tasavvufiy mazmunga yogrilgan ijtimoiy- falsafiy ruhdagi asardir. Tarji'bandda dunyo omonat binoga, boyi, vafosi yoq gulshanga, jafokor tuban ayyoraga oxshatiladi va insonni unga kongil berib, aldanib qolmaslikka chaqiradi.
"Qasidai nasihat" esa Ogahiyning siyosat va davlatga munosabati, hukmdor fazilatlari va burch-vazifalari borasidagi mulohazalari bayon etilgan pandnomadir. Odatda qasidalarda biron-bir voqea yoki shaxs uluglanadi, har tomonlama vasf qilinib, benuqson, ideal qiyofada tasvirlanadi. Ogahiyning qasidasi esa odatdagi maqtovlar tizmasidan iborat bolib qolmadi. U mazkur asarni yozishda oz oldiga aniq maqsad qoygan edi. Shunga kora adib qasida vositasida kopni korgan donishmand, umr mazmunini anglagan faylasuf sifatida yosh xonga nasihatlar qiladi, davlatni boshqarish sanatidan saboq beradi. "Qasidai nasihat" adabiyotimiz tarixidagi siyosiy-didaktik lirikaning yorqin namunasi bolib qoldi.
Ogahiyning kichik she'riy janrlar: ruboiy, tuyuq, ta'rix, fard kabi shakllarda ham benazir ekanligiga guvoh bolamiz. Ayniqsa, musoviyattarafayn (ikki tomonlama teng, bir xil) shaklida yozilgan she'ri adabiyotimiz tarixida juda kam uchraydigan hodisalardan deyish mumkin. She'rni ikki xil  odatdagi yon tarafga hamda yuqoridan pastga tomon oqisangiz, bir xil matn hosil bolaveradi. Bu she'r bilan tanishing.
U1 shoxki	ochildi	xat-u	ruxsori
Ochildi	rayohinda	yuzi	gulnori
Xat-u	yuzi	besabr u qarori	man man
Ruxsori	gulnori	man man	zori

Ogahiy salaflari Lutfiy, Navoiy, Bobur, Fuzuliy hamda Munis kabi mumtoz adabiyotimiz yorqin siymolari ananalarini davom ettirdi, rivojlantirdi, yangi baduy kashfiyotlar bilan boyitdi. I ning ijodi shoirlarimizning bir necha avlodi uchun mahorat maktabi bolib xizmat qildi.

Savol va topshiriqla
Ogahiyning yetuk inson va iste'dodli adib bolib yetishuvida u voyaga yetgan muhitning ahamiyati togrisida mulohaza yuriting.
Shoirning devoni nima uchun "Ta'viz ul-oshiqin"  "Oshiqlar tumori" deb atalishini izohlang.
Ogahiyning adabiyotimiz tarixida tutgan ornini qanday baholaysiz?
LIRIKA
GAZALLAR
Ilohi, har kuning navroz bolsun, 
Hamisha tole'ing feruz bolsun.
Bolub ayyomi navrozing muborak, 
Zamiring inbisot anduz1 bolsun.
Qilib partav fikanlik2 ayni adling 
Quyoshoso jahon afruz  bolsun.
Sango doyim bolub davlat qushi rom, 
Shikor andoz-u  dastomuz  bolsun.
Aduu vahshilarini sayd etarga 
Oq-u tiging uqob-u6 yuz bolsun.
Kishikim, istasa sarkashlik etmak, 
Boshi yolingda oning tuz7 bolsun.
...Korub lutfingni, har tun Ogahiyning 
Nasibi ishrati navroz bolsun.
Savol va topshiriqlar
1.	Shoir "Ilohi, har kuning navroz bolsun",-der ekan, kundalik hayoting faqat bayramlardan iborat bolsin degan tilakdan boshqa narsani ham kozda tutganmi?
2.	"Qilib partavfikanlik ayni adling Quyoshoso jahon afruz bolsun" misralarini tahlil qiling. Bayt mazmunidan ushbu sozlar kimga qarata aytilayotganini bilishga urining.
3.	"Sango doyim bolub davlat qushi rom, Shikor andoz-u dastomuz bolsun" baytidagi tanosub sanatini sharhlang.
4.	Hukmdorning dushmanlari hamda unga itoat etmovchilarga bildirilgan tilaklarni oqing va izohlang.
5.	"Tarabgohing aro xayyoti gardun, Kaniz-u zoli xiVatdoz bolsun" baytidagi tashbehlarni toping va ularning mazmunni ifodalashdagi ornini baholang.
***
Balancl aylab quyoshga poya  navroz, 
Kotardi yer yuzidin soya navroz.
Kelib fayz-u nishot-u2 aysh birla, 
Muhayyo qildi elga voya3 navroz.
Tarab tiflin4 tugurdi dahr zoli5, 
Ango boldi magarkim doya navroz.
Qilibdur mahliqolarning yuzini 
Latofat mushafiga oya navroz.
Kiyib ahli gino6 yuz rang xil'at, 
Tolo boshdin ayoq peroya7 navroz.
Hama oynab olib qolga yumurta8, 
Mening ilgimda yoqtur xoya9 navroz.
Diramdur10 moyasi ishrat ulusga , 
Vale men bolmisham bemoya navroz.
Janobi shahga keldim bu jihatdin, 
Kozim yoshiga toya-toya navroz.
Ki shoyad ozgalardek Ogahiyni 
Tarabnok12 ayladi begoya navroz.
Savol va topshiriqlar 
1.	Navrozning quyoshni yuksaltirib, soyalarni kotarishini qanday tushundingiz?
2.	"Tarab tiflin tugurdi dahr zoli, Ango boldi magarkim doya navroz" satrlarni sharhlang, shoirning tasvir mahoratiga baho bering.
3.	Mahliqolar yuzi  oyat, latofat  mushaf (Quron). Ushbu favqulodda tashbehga munosabat bildiring. Unda Ogahiyga xos qaysi jihat namoyon bolmoqda?
4.	Shoirning badavlat kishilar (ahli gino) tasvirini berishdan maqsadi nima edi? Keyingi misralar mazmunidan kelib chiqib, fikr bildiring. 
5.	Shoirning oz nochor ahvolini bayon etishdan muddaosi nima edi?
6.	"Janobi shahga keldim bu jihatdin, Kozim yoshiga toya-toya navroz" baytidagi mubolaga sanatining ahamiyatini izohlang.
* * *
Qotigroq kelmadi hargiz jahonga ushbu qishdin qish, 
Ki aql-u hisga yaksar  moni' oldi borcha ishdin qish.
Agarchi asradim ojiz tanim qat-qat libos ichra, 
Sovuq yel birla lekin qoltiratdi kob qamishdin qish.
Burudat2 shiddati ostida qaddim xam qilib yodek, 
Zaif-u notavon-u nozik yetti ham kirishdin qish.
Chiqorga har nechakim korguzub kob sa'i tish qisdim, 
Ushotib sangi shiddatdin ayirdi borcha tishdin qish.
Qabob kulbam aro qoymay chiqorga sarsar afvoji3, 
Mani mahrum qildi el bila borish-kelishdin qish.
Manga mushkildurur topmoq ilojinkim, gino ahli, 
Iloj aylar sovuqqa qoqim-u sinjob kishdin4 qish.
Yetishdi, Ogahiy, qish mavsumi, vah, emdi naylarsan, 
Ki, qottigdur qari-yu ojiz elga borcha ishdin qish.
Savol va topshiriqlar
1.	"Qotigroq kelmadi hargiz jahonga ushbu qishdin qish" misrasida ham qofiya, ham radif bolib kelayotgan "qish" soziga qanday baduy vazifa yuklangan ligini tushuntiring.
2.	Ikkinchi baytda qishdagi nochor odamning holati berilgan tasvirni izohlang.
3.	"Chiqorga har nechakim korguzub kob sa'i tish qisdim, Ushotib sangi shiddatdin ayirdi borcha tishdin qish" baytida shoir qish shiddatini berishda qaysi baduy tasvir vositasidan foydalangan?
4.	Ushbu she'rni yozishdan Ogahiy qanday maqsadni kozlagan deb oylaysiz? 
5.	Qofiya va radif bolib kelgan sozlarning tovush tuzilishidagi yaqinlik gazalda qanday baduy ifodaviy ahamiyat kasb etgan?
* * *
Mushkin qoshining hay'ati ul chashmi jallod ustina, 
Qatlim uchun "nas" kelturur "nun" eltibon "sod" ustina.
Qilgil tamosho qomati zebosi birla orazin,
Gar kormasang gid bolgonin payvand shamshod ustina.
Noz-u adou gamzasi qasdim qilurlar dam-badam, 
Vah, muncha ofatmu bolur bir odamizod ustina.
Man xastaga jon asramoq emdi erur dushvorkim, 
Qotil kozi bedod etar har lahza bedod ustina.
U1 gul yuzi shavqi bila shaydo kongul shoni-u sahar, Bulbuldek aylar yuz navo ming nav'i faryod ustina.
Boshimga yoqqan gam toshin mingdin biricha bolmagay, Gardun  agar ming Besutun2 yogdursa Farhod ustina.
Ey shah, karam aylar chogi teng tut yamon-u yaxshini 
Kim, mehr nuri teng tushar vayron-u obod ustina.
Xoki taning barbod olur oxir jahonda necha yil 
Sayr et Sulaymondek agar taxting qurub bod3 ustina.
Ne jur'at ila Ogahiy ochgay ogiz soz dergakim, 
Yuz xayli gam qilmish hujum ul zor-u noshod ustina.
Savol va topshiriqlar 
1.	Gazal matlasida qollangan kitobat (harfiy) sanatni sharhlang.
2.	"Qilgil tamosho qomati zebosi birla orazin, Gar kormasang gul bolgonin payvand shamshod ustina" satrlaridagi Ogahiyning baduy kashfiyotini izohlang.
3.	"Noz-u adou gamzasi qasdim qilurlar dam-badam, Vah, muncha ofatmu bolur bir odamizod ustina" baytida oshiqqa nimalar qasd qilayotganini tushuntiring. Shoir nima uchun ularni "muncha ofat" deb ta'riflaydi?
4.	"Ul gul yuzi shavqi bila shaydo kongul shom-u sahar Bulbuldek aylar yuz navo ming nav'i faryod ustina" baytida qollangan tashbeh, tanosub sanatlarini hamda ularning fikr ifodasidagi ahamiyatini sharhlang.
5.	Quyi sinfda organganingiz talmeh sanatini yodga oling. Ushbu gazalning qaysi baytida bu sanat qollanganini aniqlang hamda uning mazmunni berishda tutgan orniga baho bering.
6.	Gazaldagi ijtimoiy, falsafiy mazmundagi baytlarni topib, ularni tahlil qiling. 
7.	Gazalni yod oling.
* * *
Yuzing ochkim, quyosh sadqang bolub, boshingdin aylansun, 
Yangi oy yuz tavozu' korguzub, qoshingdin aylansun.
Agarchi la'1-u yoqut el zamiriga  mufarrihdur2, 
Hayotafzo3 iki la'li guharposhingdin4 aylansun.
Tan-u jonim hadaf5 aylab, oq-u tosh otsang, ey chobuk6, 
Biri oqingdin evrulsun, biri toshingdin aylansun.
Raqibing gar erur xasmim7, ani yoldosh etub kelsang, 
Sanga jon sadqa bolsun, jism yoldoshingdin aylansun.
Chu on sakkizga yetti yoshing, ol burqa'8 jamolingdin 
Ki, on sakkiz ming olam on sakkiz yoshingdin aylansun.
Boqib koz uchidin pinhon' fosh etding tagofillar9, 
Yo'q-u borim hamul10 pinhon ila foshingdin aylansun.
Necha qallosh esam ham, agniyo  ollida bosh egnion, 
Ganiylar himmat ichra ushbu qalloshingdin aylansun.
Chu bergung non ila osh, ey saxiy, sidq ahliga bergil, 
Riyo-vu kizb ahli12 noning-u oshingdin aylansun.
U1 oy kongliga qildi, Ogahiy, oh-u yoshing ta'sir, 
Bori jon-u jahonim oh ila yoshingdin aylansun.

Savol va topshiriqlar
1.	Yor yuziga quyoshning sadqa bolishi, qoshiga yangi oyning tavozu korsa tishidagi hayotiy hamda baduy mantiqni asoslang.
2.	"Tati-u jonim hadaf aylab, oq-u tosh otsang, ey chobuk, Biri oqingdin evrul- sun, biri toshingdin aylansun" baytida yorning oqidan evrulgan nima edi yu, toshidan aylangan biri nima?
3.	Uchinchi baytda oshiqning yorga sadoqati qay tarzda namoyon bolayotganligiga diqqat qiling.
4.	Qaysi baytda ma'shuqaning olamlarga tatigulik gozalligi mubolagali yosinda tasvirlangan?
5. "Boqib koz uchidinpinhon'fosh etding tagofillar, Yoq-u borim hamulpinhon ila foshingdin aylansun" baytidagi tazod sanatini va bu sanatga yuklangan baduy ifodaviy salmoqni sharhlang.

Nazariy ma'lumot
TASHXIS
Mumtoz she'riyatimizda keng qollangan baduy tasvir vositalardan biri tashxisdir. "Tashxis" arabcha soz bolib, "shaxs" ozagidan hosil bolgan (ta  old qoshimcha). ozbek tiliga tarjima qilsak, "shaxslantirish" degan ma'noni anglatadi. Demakki, tashxis faqat insongagina xos bolgan jismoniy va ruhiy holatlarni tabiat manzaralari, jonzotlar, borliqdagi narsa-buyumlar hamda hayotdagi tushunchalarga kochirish sanatidir. Tashxis orqali shoir tasvirlanayotgan manzara yoki tushunchani oquvchi tasavvurida qayta jonlantirib, she'rdagi timsollar jozibasini oshiradi, ularning hissiy tasirini kuchaytiradi.
Ogahiy sheriyatini tahlillash davomida Siz shoirning tashxis sanatidan unumli foydalanib, oziga xos timsol va tasvirlar yaratganligiga guvoh boldingiz. Quyidagi baytda tabiatdagi ozgarishlarni insonlar hayotidagi voqeliklar orqali tasvirlaydi: Tarab tiflin Jugurdi dahr zoli, Ango boldi magarkim doya navroz.
Ma'nosi: dunyo kampiri shodlik chaqalogini tugarkan, navroz unga doyalik qildi. Biz yashayotgan dunyo juda qadim bolganligi uchun kampirga oxshatilyapti. Koklamning kelishi barchaga shodlik, quvonch keltiradi. Ana shu shodlik chaqalogini navroz doyaligida dunyo kampiri tugmoqda. Shu baytning ozida uchta tashxis bor: shodlik (tushuncha) tugilmoqda; dahr (borliq) zoli tugmoqda; navroz (tabiat) doyalik qilmoqda: Noz-u ado-u gamzasi qasdim qilurlar dam-badam, Vah muncha ofatmu bolur bir odamizod ustina!?. Ma'nosi: Mashuqaning nozi, adosi (sozlari) va gamzasi navbatma-navbat menga qasd qiladilarki, bir odamning ustiga shunchalar ham ofat boladimi?
Baytdan korinadiki, insonning ozidagi holat, xislat va fazilatlar ham tashxis uchun asos bolishi mumkin ekan.

ZOKIRJON XOLMUHAMMAD OGLI FURQAT
(1859 - 1909)
Zokirjon Xolmuhammad ogli Furqat ozining lirik she'riyati bilan adabi- yotimiz xazinasini boyitgan, marifatchilik adabiyotining dargalaridan biri bolgan hamda ozbek publitsistikasiga tamal toshlarini qoygan zabardast ijodkordir. Shoir 1859- yilda Qoqonda savdogar oilasida tugilgan. Otasi Mulla Xolmuhammad she'riyatga oshno, baduy ijodga moyil kishi edi. Bolajak shoir dastlabki ta'limni mahallasidagi maktabda oladi. Bir yilga yetmay "Ilallixak" va "Chor kitob"ni oqib tugatadi. Sakkiz yoshida Farididdin Attorning "Mantiq ut-tayr" dostonini yod oladi, sal otib, Navoiy mutolaasiga tutinadi. Kichik yoshidan qalam tutib, sheV mashq qila boshlaydi. Keyinchalik ozining eslashicha, husnixat ta'limini bolaligidanoq puxta egallagan Zokirjon quyidagi baytni toqqiz yoshida yozgan ekan: "Mening maktab aro buldur murodim, Xatimdek chiqsa imlo-yu savodim".
Favqulodda iste'dod egasi, tabiatan tirishqoq va izlanuvchan Zokirjon on tort yoshida madrasa talabasi boladi. Ruslar istilosi tufayli Qoqon xonligi tugatilib, madrasalar yopiladi. oqishi nihoyasiga yetmay qolgan bolajak shoir 1879- yikla Yangi Margilon (hozirgi Fargona)ga dokondor togasi huzuriga boradi. Uning qolida bir muddat ishlab, song ozining mustaqil dokonini ochadi. Shu bilan birga shaxsiy muallimdan dars olib, bilimini takomilga yetkazadi va tez orada ozi ham boshqalarga dars bera boshlaydi. Husnixat sohibi bolganligi uChun mirzalik, xattotlik ham qiladi. Lekin eng sevimli mashguloti baduy ijod edi. Mutaxassislar fikricha, Yangi Margilonda ekanligidayoq yozgan sheVlarida u "Furqat" taxallusini qoygan.
1880- yilda otasining qistovi bilan Qoqonga qaytadi va butun iste'dodi, bor kuchini ijodga yonaltiradi. SheVlari adabiyot ixlosmandlari orasida shuhrat qozonadi. Muqimiydek zabardast shoir uning gazallariga muxammas boglagani Furqatning ijocl ahli orasida ham e'tirof topganligidan darak beradi. Furqat shu davrda "Hammomi xayol" nomli risola yozadi, "Chor darvesh", "Nuh manzar" asarlarini fors tilidan ozbek tiliga ogiradi. She'rlarini toplab, devon tuzadi. Furqat kabi ijodining dastlabki davrida  2122 yoshida devon tartib bergan shoir ozbek adabiyotida juda kam uchraydi.
Furqat 18901891- yillarda Toshkentda yashaydi. Bu yerda u Toshkent erlar gimnaziyasi direktori, "Turkiston viloyatining gazeti" muharriri Nikolay Ostroumov bilan tanishadi. Bu tanishuvdan song Furqat shu gazetaga tarjimon bolib ishga kiradi va shundan uning jurnalistlik, publitsistlik faoliyati ham boshlanadi.
1891- yilning sentabrida Furqat Samarqandga yol oladi. Xat orqali tanishgan dosti savdogar va etnograf olim Mirzo Buxoriy huzurida boladi. Iyul oyida Buxoroga borib, Kogondan poyezdga otirib, Marv, Ashxabod, Boku, Botum orqali Istambulga keladi. Bu yerda bir muddat yashagan shoir butun vujudi bilan ijodga berilgandi. 1892- yilda Iskandariya, Misr, Shom, Makka va Madina boylab sayohatda bolgan Furqat sentabr oyida Hindistonning Bombay shahrida edi. 1893- yilning bahorida Kashmir, Tibet va Xotan orqali Yorkentga keladi va umrining oxirigacha shu yerda yashab qoladi.
Furqat Qashqardagi Rusiya musulmon idorasida kotib bolib ishlaydi. Ilmi nujum, tabobat bilan shugullanadi. Ra'no ismli ayolga uylanib, farzandlar koradi. U to 1906- yilgacha Turkiston bilan, "Turkiston viloyatining gazeti" bilan aloqani uzmaydi. Furqat 1909- yilning kuzida vatandan yiroqda vafot etadi.
Furqatning merosiga nazar tashlasak, adibning serqirra ijod sohibi ekanligiga amin bolamiz. Uning ijodi quyidagi asarlarni oz ichiga oladi: 1) lirikasi; 2) publitsistikasi, nasriy asari; 3) tarjimalari; 4) ilmiy asarlari.
Furqat tarjimon sifatida Sharq adabiyotining mashhur namunalari bolmish "Hammomi xayol", "Chor darvesh", "Nuh manzar" asarlarini tarjima qilgan. Animo ular bizgacha yetib kelmagan.
Adibning turli yillarda "Turkiston viloyati gazeti"ga yozgan qator xabarlari, maqolalari uning publitsistikasini tashkil etadi. 1891- yili "Turkiston viloyatining gazeti"da bosilgan "Xoqandlik shoir Zokirjon Furqatning ahvoloti. ozi yozgoni" deb nomlagan tarjimayi holi uni bizga jurnalist va nosir sifatida tanitadi. Adabiyotshunoslikda bu esdaliklar shartli ravishda "Furqatnoma", bazan "Sarguzashtnoma" nomlari bilan yuritiladi. Mazkur asar shoir hayot yoli, dunyoqarashini aniqlash borasida katta ahamiyatga ega.
Furqat ijodiy merosida tort ilmiy asar uchraydi. Ularning uchtasi etnografik xarakterda bolib, "Toy tavsifi", "Gap ta'rifida", "Aza tavsifi" deb ataladi. Tortinchisi "Ilmi ashorning qoidai avzoni" (She'r ilmining olchov qoidalari) atalib, adabiyot havaskorlari uchun qollanma sifatida tuzilgan, unda aruz vaznining qoidalari bayon etilgan.
Furqatning mana shunday keng kolamli ijodi bolishiga qaramay, xalq uni asosan lirik shoir sifatida e'tirof etadi. Lirikasi gazal, masnaviy, muxammas, musaddas, mustazod kabi janrlardan iborat. She'rlarining salmoqli qismi gazallar bolib, ularning soni 200 atrofida. Shoirning yuksak baduy mahorati, she'riyatining nafosati ham aynan gazallarida namoyon boladi. Ayniqsa, oshiqona kechinmalar bayonida, mashuqa jamoli tasvirida yangi, oziga xos tashbehlarni, ifoda vositalarini qollaydi. Tilining oynoqiligi, uslubning ravonligi, ifodaning xalqonaligi shoir gazallarini xalqqa yaqin va suyumli bolishini ta'minladi.

Chaman sahnida derlar sarv birla yosuman nozik,
Galatdur, qomating oldida guldan pirahan nozik.
Qachon ul Yusufi Misriyda bu husn-u malohat bor?
Fasohatda, sabohatda, hama togrida san nozik.
Oshiqqa chamanzorda sarv daraxti bilan yosuman gulini nozik va korkam deyishlari galati tuyuladi, chunki yorning qomati sarvdan, koylagi (pirahani) guldan nozik, ya'ni gozaldir. Mashuqasining husnini bashariyat tarixidagi eng gozal inson bolmish misrlik Yusuf (a.s.)dan ustun qoyadi. Bunga uning asosi bor: mahbubasi fasohatda, sabohatda (xushroylikda), bir-bir sanashning hojati yoqki, har togrida nozik  gozaldir!
Kalomingdin halovat topmogi jonlarni ondinkim,
Dahon nozik, zabon nozik ki lab nozik, suxan nozik.

Baytdagi yor gozalligi belgilarining sanogi mazmunni borttiradi, ifodaga musiqiylik bagishlaydi. Bunday mubolagaviy tasvir ostida shoirning har tomonlama mukammal  ham jismonan, ham manan gozal insonni targib etish maqsadi yotadi. Shuning uchun ham Fuzuliy gazaliga nazira sifatida yaratilgan "Surmadin kozlar qaro" gazali yoki "Muncha zolim bolmish ul xunrez qaro kozlaring" kabi koplab gazallarida yor gozalligi, oshiqning unga sadoqati, cheksiz muhabbati avj pardalarda zavq bilan kuylanadi. "Bir qamar siymoni kordim baldai Kashmirda" gazalida esa ishqiy kechinmalar, oshiqona savol- javoblar shoir hayoti bilan bogliq qismat chizgilariga ulashib ketadi: Aydi: "Ey bechora, qilding na uchun tarki vatan?" Man dedim: "Gurbatda Furqat bor ekan taqdirda".
Furqat lirikasida gurbat va hasrat ohanglari salmoqli orin egallaydi. Bu uning hayot yoli bilan bevosita bogliq. 1892- yilda vatandan chiqib ketgan shoir umrining oxirigacha yurtga qayta olmadi. Shuning uchun vatan ishtiyoqi va gurbat iztiroblari turli mavzudagi she'rlarda dardli va tasirchan ifoda etilgan. Shoirning "Figonkim, ul buti siymin zaqandan ayrilib qoldim", "Hasrato, kel- kel beri, ul shoxi jonondin gapur" radifli gazallarining maqtasida yuqorida eslatilgan "Bir qamar siymoni" gazalida bolgani kabi taqdirning unga bergan sinovi  yurt judoligi bayon qilinadi:

Oz diyoridin adashgan, Furqatiy devonaman, 
Chugzi har vayronadurmen, baytul ehzondin gapur.
Shoirning Istambulda yozgan "Saboga xitob" she'rida vatanni qomsash, dostlar soginchi Navoiydagi kabi maktub shaklida ifoda etiladi. U Istambuldagi "nasimi fayzi rab" bolgan Milliy bogda sayr qilar ekan, undagi xurram "mardum" (odamlar) chehrasini korib, olis Toshkentdagi yor-u dostlarini esga oladi:

Alar chun aylagach sayr-u safolar, 
Esimga tushti yor-u oshnolar...
Ayo bodi sabo, Olloh uchun tur, 
Ozingni Toshkand shahriga yetkur.
Furqatning gurbat ruhidagi she'rlari sinchiklab organilsa, undagi ayriliq va judolikning ma'nosi ancha kengligiga amin bolamiz. "Manam shorida bul- bul" muxammasida birinchi bandidan shoir ozini bostonidan adashgan shorida bulbulga oxshatadi. Keyingi bandlarda "Nihoni kuydirib hajr oti post-u ustuxon aylar", "Boshimda hushim yoq", "Yetim qozi kabi nolonligim", "Biyobon gardiman Majnun kabi bir Layli yodida" kabi misralar orqali holini sharh etgach, maqta'da bu bayonlarni umumlashtirib, taxallusiga ham izoh berib otadi.
Zamon gavgosidan adashish  bu dunyodan qol yuvish, tariqat yoliga kirish, ozini Ollohga bagishlash demakdir. Bu yolga kirganlar biladiki, inson bu dunyoda ozining haqiqiy vatani  ilohiy dargohdan uzoqda, haqiqiy Yor  Ollohdan ayriliqda. Demak, hayotning ozi furqat, ya'ni ayriliqdir. Vatanga, Yorga yetishish uchun esa riyozat chekish, poklanish zarur. Buning yoli, aytilganidek, zamon oshubidan yiroq bolishdir. Oldin korilgan gazallarda furqat, gurbat tushunchasi yurtdan judolik mazmunida qollangan bolsa, shoir bu she'rida ozining taxallusini tasavvufiy ma'noda izohlamoqda. Keyingi tadqiqotlarda Furqat umrining ma'lum bir pallasida tasavvuf yoliga moyillik bildirib, otkinchi dunyo gavgolaridan kongilni forig tutib yashashga intilgani togrisida fikrlar aytilmoqda. LTning "bormasmiz" radifli gazalida sofiyona kayfiyat, qalandarona baland himmat ruhining yetakchiligi shu holat bilan izohlanadi.
Furqat lirikasida ma'rifatni targib etuvchi she'rlar ham talaygina. Adib 1890- yilning martida Toshkentda ekan, N. Ostroumov uni Yangi shahar qismiga tomoshaga olib boradi. Furqatni juda kopchilik rus amaldorlari, ruslar xizmatidagi ozbeklar, hatto general-gubernator bilan tanishtiradi. Shu yurishlar natijasida shoirning "Gimnaziya", "Ilm xosiyati", "Akt majlisi xususida", "Nagma bazmi xususida", "Vistavka xususida", "Suvorov" kabi she'rlari yoziladi va "Turkiston viloyatining gazeti"da chop etiladi. Bu she'rlarning barchasi masnaviy yolida yozilgan bolib, ularda maorifni isloh qilish, ilmga da'vat, fan va madaniyat yangiliklarini targib etish goyalari olga surilgan.

Savol va topshiriqlar
1. Furqatning umr yolidagi qaysi jihatlar ijodida aks etganligini sozlang.
2. Shoirning ma'rifatchilik yonalishidagi asarlari vujudga kelishi omillarini ayting.
3. Furqat she'riyatidagi gurbat tushunchasi qanday ma'nolarni anglatishi togrisida fikrlaringizni bildiring.
SHE'RLAR GAZALLAR
Fasli navbahor oldi ketibon zimistonlar, 
Dostlar, ganimatdur, sayr eting gulistonlar.
Subhidam tushib shabnam, boldi sabzalar xurram, 
Gul uza tomib kam-kam, yogdi abri naysonlar .
Nastaron2 yuvib yuzni, yosuman3 tuzib ozni, 
Nargis ochibon kozni intizori yoronlar.
Bir sahar edim uygoq: ot tutoshti olamga, 
Toglar chekib larza, titradi biyobonlar4.
Qumrilar qilib ku-ku, bulbul aylabon chah-chah, 
Sarv-u gul uza doim tortar oh-u afgonlar.
Bulbul oqugoch yiglab subhidam xazon faslin, 
Guncha qon yutub, yuz chok etti gul giribonlar5.
Kechtilar vafo ahli qolmayin tutib savsan , 
Kiydi kok qilib sunbul zulfini parishonlar.
Kuymasun bu savdoda ne uchun dimogimkim, 
Ranj-u gussada dono, kechsa shod nodonlar.
Savol va topshiriqlar
1.	Matla'dagi "zimiston" sozi qaysi ma'noda qollangan va mazkur ma'no uchun nega aynan shu soz ishlatilgan?
2.	Ikkinchi va uchinchi baytlarga diqqat qiling. Ifodadagi gozallik, mayinlik va musiqiylikni yuzaga keltirayotgan vositalarni aniqlang.
3.	"Bir sahar edim uygoq: ot tutoshti olamga, Toglar chekib larza, titradi biyobonlar" baytini tahlil qiling. Qaysi tabiat hodisasi tasvirlanayapti?
4.	Qumri va bulbullarning sayrashini shoir nima bilan boglaydi? Bu qushlar she'riyatda kimlarning ramzi sifatida keladi?
5.	"Bulbul oqugoch yiglab subhidam xazon faslin, Guncha qon yutub, yuz chok etti gul giribonlar" misralarini sharhlang. Bu gozal satrlarda qaysi tabuy jarayon tasvirlanmoqda?
6.	Gazal maqtasida ifodalangan fikrga munosabat bildiring. Fasl gozalligiga bagishlangan she'rning ijtimoiy ruhdagi fikr bilan yakunlanishini qanday izohlaysiz?
* * *
Surmadin kozlar qaro, qollar hinodin lolarang, 
Gozadin2 yuzlarda tob-u3, osmadin qoshlar tarang.

Za'faroniy koylak uzra arguvoniy4 kamzihur, 
Roymol ogushidin peshonaning ahvoli tang.

Bori nozik panjalar oltun uzukdin zebnok5,
Qol bilakuzukdin muzayyan6, nuqradin ogizda chang.

Gavhar osqon halqalar siymin banogoshinda7 band, 
Korinur zulfi tunida subhi sodiqdek arang.

Gamza birla olturur, gah jilvalar birla yurur, 
Turfa bir noz, ofarin, purishva tannoz-u satang.

Aql-hush eltar agar tursa, paritek silkinib, 
Odamizod ichra ham mundog bolurmi shox-u shang1.

Yoq qutulmoqlig manga, ul ofati jon dastidin, 
Qasdima qoshlar kamon, payvasta mujgonlar xadang2.

Ul parivash ishqidin goh telbadurman, goh sog, 
Chunki bordur oramizda gohi sulh-u gohi jang.

Javrlarkim, Furqat, ul shoxi jafojo3 ayladi, 
Muncha bedod-u sitam4 qilmas musulmonga farang5.
Savol va topshiriqlar 

1.	Gazal matlasini sharhlang. Ayollarning milliy oroyish ashyolariga diqqat qiling va bugungi kundagi chiroy berish vositalariga taqqoslang. Siz qaysi birini afzal bilasiz?
2.	"Zofaroniy koylak uzra arguvoniy kamzihur, Roymol ogushidin peshonaning ahvoli tang" baytidagi tasvirdan kelinchakning qanday kiyinganligini izohlang.
3.	"Bori nozik panjalar oltun uzukdin zebnok, Qol bilakuzukdin muzayyan, nuqradin ogizda chang" baytiga suyanib, ozbek kelinchagining nafosati togrisida fikr yuriting.
4.	Gazaldan olgan tasavvurlaringiz asosida kelinchakni oz sozlaringiz bilan tasvirlab bering. Uni albatta yod oling.
5.	"Ozbek kelinchagi Furqat tasvirida" deb nomlangan quyidagi jadvalning har bir xonasini gazaldagi ularning mazmuniga mos keladigan soz va birikmalar bilan toldiring.

Milliy oroyish ashyolari va zeb-ziynatlar	Tashqi korinishi va kiyimlari	Ma'naviyati va xarakter xususiyatlari
Surma..., oltun uzuk....	Kozlar qaro..., za'faroniy koylak...	Nuqradin ogzida chang.., gamza birla oltumr...

MUSADDAS
Sayding qoyaber sayyod, sayyora ekan mendek, 
Ol domini boynidin, bechora ekan mendek, 
Oz yorini topmasdan ovora ekan mendek, 
Iqboli nigun, baxti ham qora ekan mendek, 
Hijron oqidin jismi kop yora ekan mendek, Kuygan jigari-bagri sadpora ekan mendek,
Kes rishtanikim: qilsun chappaklah otub jasta , Hajrida alam tortib, boldi jigari xasta. 
Toglarga chiqib bolsun yori bilan payvasta, 
Kel, qoyma balo domi birla oni pobasta2, 
Hijron oqidin jismi kop yora ekan mendek, 
Kuygan jigari-bagri sadpora ekan mendek.
Besh kun seni davringda bechora xirom3 etsun, Ohular ila oynab, ayshini mudom etsun, 
Yomgur suvi tolganda, tog lolani jom etsun, Haqqingga duo aylab, umrini tamom etsun, 
Hijron oqidin jismi kop yora ekan mendek, 
Kuygan jigari-bagri sadpora ekan mendek.
Sargashta bu vodiyda bir boshiga rahm etgil, 
Yoq toqati bandingga, bardoshiga rahm etgil, 
Rahm etmasang oziga, yoldoshiga rahm etgil, 
Yiglab senga termulur, koz yoshiga rahm etgil, 
Hijron oqidin jismi kop yora ekan mendek, 
Kuygan jigari-bagri sadpora ekan mendek.
Bechorani zulm aylab, qol, boynini boglabsan, 
Har sori chekib-sudrab, oldurgali choglabsan, Koksini jafo birla lola kabi doglabsan, 
Sot menga, agar qasding olguvchi soroglabsan, Hijron oqidin jismi kop yora ekan mendek, 
Kuygan jigari-bagri sadpora ekan mendek.
Yoq hushi, pari tekkan devonaga oxshaydur, 
Koz yoshi yana tolgan paymonaga oxshaydur, 
Gam seli bilan kongli vayronaga oxshaydur, Furqatda bu Sa'dullo4 hayronaga oxshaydur, 
Hijron oqidin jismi kop yora ekan mendek, 
Kuygan jigari-bagri sadpora ekan mendek.
Savol va topshiriqlar
1.	Musaddasning tola matnini oqib, unda ifodalangan voqea mazmunini sozlab bering. Unda qanday ruh, kayfiyat yetakchilik qiladi? 
2.	She'rda qaysi obrazlar ishtirok etmoqda? Ularga ta'rif bering.
3.	"Ozyorini topmasdan ovora ekan mendek" misrasini sharhlang. Nima uchun shoir sayd  ohuni oziga oxshatayapti?
4.	Sayd obrazi faqat ovlangan ohuni ifodalaydimi yoki ramziy ma'nosi bormi? 
5.	Sayyod obraziga munosabat bildiring. U kimlarning timsolini gavdalantiradi? 
6.	Lirik qahramon Sizda qanday taassurot qoldirdi? Ohuga munosabatiga kora uni ozingizga yaqin sezyapsizmi?

Nazariy malumot
GAZAL VA MUSAMMAN
Gazal arabcha soz bolib, oshiqona soz, ayollarga xushomad kabi manolarni anglatadi. Bu janr Sharq mumtoz adabiyotida keng tarqalgan hamda eng kop qollangan she'r shakli bolib, otmishda gazal yozmagan ijodkor bolmagan. Gazal dastlab arab she'riyatida paydo bolgan. Islom dini tarqalishi bilan bogliq holda boshqa hududlar, jumladan, orta Osiyo xalqlari adabiyotiga otgan. Turkiy adabiyotdagi ilk gazal "Qisas ar-Rabguziy" asarida uchraydi. Rabguziy bilan deyarli bir vaqtda yashagan Xorazmiyning "Muhabbatnoma"sida ham gazalning goyat gozal va nafis namunalari bor. Mana, yetti asr otdiki, gazal adabiyotimizdan mustahkam joy olib, xalqimiz uchun qadrli va suyukli she'r shakli bolib kelmoqda.
Ishqiy kechinmalar ifodasi sifatida vujudga kelgan gazalning mavzu doirasi asrlar otishi bilan kengayib bordi. Shoirlar ozlarining ijtimoiy, siyosiy, falsafiy va boshqa qarashlarini, tabiatga munosabatini bu kohna janrda ifodaladilar.
Gazal baytlardan tashkil topadi. Bayt arabcha "uy" deganidir. Bayt ikki misradan iborat boladi. Gazalning birinchi bayti matla' (arabcha "boshlanma"), oxirgi bayt maqta' (arabcha "tugallanma") deyiladi. Gazal oziga xos qofiyalanish tartibiga ega. Birinchi bayt  matla'dagi misralar bir-biri bilan ozaro qofiyalangan boladi (shartli ravishda a-a deb belgilanadi). Qolgan baytlarning toq misralari ochiq qolib, juft misralari matlaga qofiyadosh bolib keladi (v-a, d-a, e-a...). Ananaga kora, maqta'da shoirning taxallusi keltirilgan. Ilmiy adabiyotlarda gazalning hajmi 3 baytdan 19 baytgacha bolishi qayd etiladi.
Musamman ham Sharq, jumladan, ozbek mumtoz adabiyotida qollanib kelayotgan she'riy janrlardan biri. Bu atama arabcha soz bolib, sakkizlik degan manoni anglatadi. Musammanning har bir bandi sakkiz misradan iborat boladi. Dastlabki banddagi misralar ozaro qofiyalanadi (a-a-a-a-a-a-a-a), ke- yingi bandlarning avvalgi yetti misrasi bir-biri bilan qofiyalanadi, oxirgi misrasi esa birinchi band  matlaga qofiyadosh boladi (b-b-b-b-b-b-b-a; d-d-d-d-d- d-d-a...). Musammanda kechinmalar tasviri, fikr va holatlar bayoni boshqa janrlarga qaraganda keOngroq, batafsilroq ifodalanadi.

YANGI OZBEK ADABIYOTI
ABDULLA QODIRIY
(1894-1938)
Hayot va ijod yoli. 1894- yil 10- aprelida Toshkent shahrida bogbon oila- sida dunyoga kelgan Abdulla Qodiriy oz davrining maktab va madrasalarida oqiganligi, ilrnga chanqoqligi va ulkan iste'dodi tufayli zamonasining eng bilim- don kishilaridan biriga aylandi.
Oiladagi yoqchilik tufayli mahalladagi maktabga kechikibroq borgan Abdulla ikki-uch yil ichida tuzukkina savodxon boldi. Lekin muhtojlik oz ishini qildi: on ikki yashar osmirni bir boyga yugurdaklikka berishga majbur boldilar. Tijoratchilik tufayli ruslar bilan ham savdo aloqalari qiladigan bu boy rus tilini biladigan, shu tilda ish yurita oladigan xizmatchiga muhtoj edi. Shu sabab zehnli va tirishqoq Abdullani u rus-tuzem maktabiga berdi.
1912- yilda muvaffaqiyatli tugallangan rus-tuzem maktabi bolajak adib es- tetik qarashlari va ijodiy qiyofasi shakllanishida muhim ahamiyatga ega boldi. Negaki, Abdulla bu yerda rus tili va u orqali dunyo adabiyotini organish imkoni- yatiga ega bolgandi.
Ikki yildan oshiqroq vaqt mobaynida oilaga yordam berish uchun tirikchi- lik yolida urinib yurgan bolajak yozuvchi 1914- yilda Abulqosim madrasasiga oqishga kirdi. Madrasada u shariat ilmi, islom falsafasi, arab va fors tillarini organdi. Bu hol kop oqiydigan, Kunchiqish(Sharq) adabiyoti bilan chuqur tanish bolgan Abdullaga islomiy-turkiy estetikaning nazariy asoslarini ham egal- lash imkonini berdi. XullaS, Abdulla Qodiriy 1917- yillarda ham dunyoviy, ham diniy bilimlarni puxta egallagan, olam hodisalarini teran idrok etadigan ziyoli sifatida shakllangan edi.
Bolajak yozuvchi rus-tuzem maktabini tugatib, tirikchilik koyida yurgan kez- larida Rasulmuhammad otliq savdogar boy qolida ishboshqaruvchilik qildi. Savdogar insofli, ochiq fikrli, intiluvchan kishilarni hurmatlaydigan odam edi. Abdulla uning dokonlarida ishlab yurib, zamonasining bir qator ilgor fikrli kishilari bilan ta- nishdi, suhbatlar qurdi. 1914- yilda boyning Rahbaroy ismli qiziga uylanib, Nafiza, Habibulla, Adiba, Anisa, Ma'sud ismli farzandlar kordi.
Qodiriyning ijodiy faoliyati ham shu yillarda boshlandi. "Shu miyonalarda bozor vositasi bilan tatarlarda chiqadirgon gazetalarni oqib, dunyoda gazeta degan gap borligiga imon keltirdim. 1913- yilda ozbekcha "Sadoyi Turkiston", "Samarqand", "Oina" gazetalari chiqa boshlagoch, menda shularga gap yo- zib yurish fikri uygondi",  deb yozadi adib keyinchalik. "Sadoyi Turkiston" gazetasining 1914- yil 1- aprel sonida Abdulla Qodiriy deb imzo chekilgan "Yangi masjid va maktab" sarlavhali xabar bosilgan. Qodiriy yozuvchilik faoli- yatiga birinchi qadamni shu tarzda qoygan. Oradan kop otmay, "Millatimga", "Ahvolimiz" she'rlari, "Baxtsiz kuyov" dramasi, "Juvonboz" hikoyasi chiqdi. Jadidchilik goyalari bilan sugorilib, jamiyat azolarini ma'rifatli, oqimishli va ilgor fikrli qilishga qaratilgan bu asarlar baduy jihatdan puxta bolmasa-da, za- moni uchun dolzarb edi.
Yosh yozuvchi bu asarlarida davrning muhim masalalarini kotaradi, millat- ning ahvolini yaxshilashni astoydil istashini korsatadi. Lekin niyat bilan baduy ifodaning orasida hali ancha masofa bor edi. Qodiriy ilk asarlarida fikrlarini ochiq aytish, goyani yalangoch ifodalash yolidan bordi.
Millat baxti uchun kuyib-yongan Qodiriy Oktabr ozgarishlaridan keyin qator shoro idoralarida xizmat qildi. Jumladan, 1918- yilda Eski shahar oziq komiteti sarkotibi etib tayinlandi. Jurnalistlika bilan faol shugullandi. Bu hol unga yangi hayotni ichdan bilish, uning ogriqli, soglom aqlga togri kelmaydigan, xalqimiz manfaatlariga zid keladigan jihatlarini bevosita korish imkonini berdi.
Har qanday ishda bolgani singari asarlarini yozishga ham goyat puxta tayyorgarlik koradigan yozuvchi 19171918- yillardan boshlab asosiy asari bolmish "otkan kunlar" romani uchun material yigishga kirishdi. U xalq- ning hayoti, ahvoli-ruhiyatini yirik baduy asarda tasvirlash zaruriyatini his etardi. ozbekning qanday xalq ekanligini korsatib beradigan katta hajmli asarga ulkan ehtiyoj borligini sezardi. Adib romanni 1919- yildan yoza bosh- ladi. 1922- yilda birinchi ozbek romanining dastlabki boblari "Inqilob" jurnalida chop etildi. 1925- yilda romanning bolimlari alohida-alohida uch kitob tarzida, 1926- yilda esa "otkan kunlar" yaxlit asar sifatida bosilib chiqdi.
1928- yilda adibning ikkinchi romani "Mehrobdan chayon" nashr etildi. 1934- yilda kolxozlashtirish tufayli ozbeklar hayotida roy bergan ozgarishlarni aks ettiradigan "Obid ketmon" qissasini yozdi. Bulardan tashqari, adib necha onlab publitsistik maqolalar, baduy saviyasi baland hikoyalar ham yaratdi.
Qodiriy "Amir Umarxonning kanizagi", "Namoz ogri", "Dahshat" singari ro- manlar yozmoqchi bolib, materiallar toplagan. Animo qonsiragan shorolar tu- zumi adibning bu rejalarini amalga oshishiga tosqinlik qildi.
Haq gapni hayiqmay aytadigan, millatiga ozini tanitayotgan, uning gururini uygotayotgan yozuvchi olkamizni egallab olgan bosqinchilar va ularning mahal- liy yugurdaklariga yoqmasligi tayin edi. Shu bois qisqagina umri mobaynida A. Qodiriyga bir necha bor chovut solishdi. 1926- yildayoq "Mushtum" jurnalining uchinchi sonida bosilgan "Yigindi gaplar" maqolasi uchun adib "...aksil inqilobiy maqsadda shoro rahbarlarini matbuot orqali obrosizlantirdi" degan ayb bilan qa- moqqa olindi. Qodiriy oziga qoyilayotgan ayblar asossiz va uydirma ekanligini, maqolasida xolis tanqid va samimiy hazil qilganligini kuchli mantiq bilan isbotladi. Qamoqdagi adolatsizlikka qarshi ochlik e'lon qildi. Uzoq chozilgan tergovda ham, sud jarayonida ham pastkash soxta guvohlarni, hukmron siyosatga til tekkizganligi bilan chochitmoqchi bolgan yuzsiz kimsalarni ayamay fosh etdi. oz qarashlari- dan qaytmay, ijodkorlik va insonlik sha'nini mardona himoya qildi. Uning: "Men togrilik orqasida bosh ketsa, "ih" deydirgan yigit emasman",  degan gapi adib shaxsiyatiga xos xususiyatlarni toliq aks ettiradi. osha vaqtdagi Respublika Oliy sudi yetarli asos bolmasa ham Abdulla Qodiriyni ikki yil ozodlikdan mahrum etish haqida hukm chiqardi. Lekin dalillarning uydirmaligi korinib turgani uchun ham ozbekning eng mashhur adibini qamoqqa tiqishga jurat etishmadi. Bu sud orqali shorolar yozuvchini oziga xos yosinda "ogohlantirdi". Lekin adib bu ogohlanti- rishdan "togri" xulosa chiqarmadi, ya'ni haqiqatga xiyonat qilmadi.
Oz asarlari bilan nafaqat Ozbekiston, balki butun Turkiston xalqlari ma'naviyati ravnaqiga hissa qoshgan adibni 1937- yilning 31- dekabrida yangi yil kechasi ikkinchi bor olib ketishdi. Bu davrda Stalin boshqarib turgan qatagon mashinasi shitob bilan ishlar va uning toxtamay yurmogi uchun yangidan-yangi qurbonlar zarur edi. Adolatning kochasidan ham otmagan hukumatning uchlik sudi 1938- yilning 5- oktabrida XX asr ozbek nasrining eng yirik vakilini, asri- mizdagi ozbeklarning eng fidoyilaridan birini olimga hukm qildi. Dahshatli jihati shundaki, hukm 4- oktabrda, ya'ni hukm chiqishidan bir kun oldin ijro etilgan edi. Qotillar xalqimizning chin iste'dodlarini yoqotishga shoshilishgandi.
OTKAN KUNLAR
(romandan boblar)
KIROYI KUYAVING SHUNDOG BoLSA
...Havlining kun chiqarida kun botishga qaratib solingan, uncha maxtarliq bolmasa ham animo zamonasining oldingi binolaridan hisoblangan bir ayvon bi- lan bir uyga koz tushadir. Sahn va binolar kishi zotidan bosh, shuning uchun bu havli oilaning tashqarigi qismi  mehmonxona ekanligi onglashilur.
Endi biz tashqari havlini qoyib, mehmonxonaning yonidan ichkariga kira- miz. Ichkari havlining yolagi ham narigisidek usti va bagri yopiq  qorongu, yolakning nihoyatiga borib ongga yurilsa axlatxonaga, chapka yurilsa, birinchi martaba kirganimizdek ulug bir havliga chiqarmiz. Havlining tort tarafi turlik ehtiyoj binolari bilan va tordagi binoning ikki biqini katta uylar bilan oralgan bolib, shu ikki uyning orasiga olturgan koshinkor va naqshin chorxari ay- von bu havlining birinchi martaba kozga chalinadirgan ortiqliqlaridandir. Shu chorxari ayvonning orta bir yerida, ustiga atlas korpalar yopilgan tanchaning torida devorga suyanib, avrasiga qora movut sirilgan sovsar postin kiyib bir kishi olturadir. Bu kishi...  Mirzakarim qutidor. Tanchaning ikki biqinida ikki xotin: bulardan bittasi ichidan atlas koynak, ustidan xon atlas guppi kiygan, boshiga oq dakanani xom tashlagan, ottuz besh yoshlar chamaliq gozal, xushbichim bir xotin. Yuzidan muloyimliq, eriga itoat, togriliq ma'nolari tomib turgan bu xotin qutidorning rafiqasi  Oftob oyim, ikkinchisi yetmishlardan otkan bir kampir, Oftob oyimning onasi  Oysha bibi. ochoq boshida qopolgina, qirq besh yosh- lar chamaliq yana bir xotin choy qaynatib yuradir. Bu xotin ersa oilaning chorisi  Toybeka.
Biz bular bilan tanishishni shu yerda qoldirib, ayvonning chap tarafidagi daricha orqaliq uyga kiramiz, ham uyning toriga solingan atlas korpa, par yos- tiq quchogida sovuqdan erinibmi va yo boshqa bir sabab bilanmi uygoq yotqan bir qizni koramiz. Uning zulfi par yostiqning turlik tomoniga tartibsiz suratda tozgib, quyuq jinggila kiprik ostidagi timqora kozlari bir nuqtaga tikilgan-da, nimadir bir narsani korgan kabi... qop-qora kamon, otib ketkan nafis, qiyig qoshlari chimirilgan-da, nimadir bir narsadan chochigan kabi... tolgan oydek guborsiz oq yuzi bir oz qizilliqga aylangan-da, kimdandir uyalgan kabi... Shu vaqt korpani qayirib ushlagan oq nozik qollari bilan latif burnining ong to- monida, tabiatning nihoyatda usta qoli bilan qondirilgan qora xolini qashidi va boshini yostiqdan olib olturdi. Sariq rupoh atlas koynakning ustidan uning ortacha kokragi biroz kotarilib turmoqda edi. Turib olturgach boshini bir silkitdi-da, ijirganib qoydi. Silkinish orqasida uning yuzini tozgigan soch to- lalari orab olib jonsoz  bir suratka kirgizdi. Bu qiz suratida koringan malak qutidorning qizi  Kumushbibi edi.
Kumushbibi bir necha kundan beri sovuq havo tegdirib, bosh ogrigi va koz tinishka oxshash ogriqlardan shikoyat qilib yurar, shuning uchun onasi "tinch uxla- sin, ortiq urinmasin" deb bu kun namozga ham uygotdirmagan edi...
* * *
Qish kunlari bir tutam, "ha deguncha" kech boladir. Bu kun ham "ha deguncha"ga ham qolmay kech bolgan, mehmonlarning kelishkaniga yarim soatlab vaqt otkan edi. Qutidor mehmonlarni ixlos va samimiyat bilan kutar, ziyofat quyuq-suyuqlari bilan tola-tokis davom etar edi. Toybeka ichkari bi- lan tashqariga  yugurib dasturxon yangilar, choy tashir edi. Xizmat tugala yozgandan keyin Toybeka ozining sovub qolgan oshini yemak uchun Oftob oyimlar yoniga olturdi.
Sozdan soz chiqib Oftob oyim Toybekadan soradi:
	Mehmonlar qanaqa kishilar ekan, tanidingmi?
	Nax siz yosh mehmonni kormabsiz, dunyoga kelmabsiz,  dedi Toybeka ong-u ters osh chaynab,  bir chiroylik, bir aqllik, tagin ozi hammadan yuqor- ida olturadir; hali yigirmaga ham bormagandir, moylabi ham endigina chiqa boshlagan... Nax bizga kuyav boladirgan yigit ekan,  dedi va Kumushka qarab kulib qoydi. Bu sozdan Oftob oyim ham kulimsirab qiziga qaradi:
	Ana Kumush, sen eshitdingmi, opangning sozini. Toybeka senga er topqan, sen bolsang boshim ogriydir, deb yotasan.
Kumushbibining sezilar-sezilmas kulimsirashidan yoqutdek irinlari ostidagi sadafdek oq tishlari korinib ketdi ersada, biroq uning bu holi tezlik bilan tundliqqa alishindi.
	Qolgan xizmatlaringizning bittasi endi menga er topish edi.
Toybeka Kumushning tundlanishini elamadi:
	Ey... singum, hali sen bilmaysan,  dedi,  u yigitni bir korgin-da, hu, deb ketabergin... sen tugil, shu yoshim bilan menim ham unga tekkim keldi,  dedi va xaxolab yubordi.
Kumushbibi chirt etib yuzini Toybekadan ogirdi.
	Tezroq tegib qoling.
	Koshki edi tegalsam,  dedi Toybeka,  men uning bir tukiga ham ar- zimayman. Animo sen bolsang uning bilan tengiashar eding. "Teng-tengi bilan, tezak qopi bilan" xa-xa-xa!..
Toybekaning shuningdek hangamalari boshqa vaqtlarda Kumushni yaxshi- gina kuldirsa ham hozir unga yotishib kelmadi shekillik, achchiglangan koyi yotish uchun uyiga kirib ketdi. Oftob oyim "bachcha-machchadir" deb oylagan
edi. Shuning uchun bu togrida soz ochmadi.
***
Qutidor mehmonlarni jonatib yotish uchun yeshinar ekan, Oftob oyim soradi:
	Chiroylik yigit, aqllik yigit, deb maxtiy-maxtiy Toybekaning ichagi uzil- di, u kim edi?
	Mehmonimiz osha edi,  dedi qutidor,  toshkandlik Yusufbek hoji otlig yaqin oshnamning ogli.
	Toybekaning maxtaganicha bormi, ozi?
	Bor,  dedi qutidor va gitalandi ,  xudo kishiga ogil bersa shunda- yini bersin-da.
Oftob oyim kula-kula Toybekaning Otabek togrisida sozlagan gaplarini va Kumush bilan bolgan mojarosini sozlab chiqdi. Qutidor ham kulgidan ozini toxtatolmas ekan:
	Tentagingning aqli balo, kiroyi kuyaving shundog bolsa,  dedi.
OTA-ONA ORZUSI
ozbek oyim ellik besh yoshlar chamaliq, chala-dumbul tabiatlik bir xotin bolsa ham, animo eriga otkirligi bilan mashhur edi. Uning otkirligi yolgiz eriga- gina emas, Toshkand xotinlariga ham onr edi. ozga xotinlar uning soyasiga sa- lom berib, toylarida, azalarida, qisqasi, tiq etgan yiginlaridagi uylarining torini ozbek oyimga atagan edilar.
ozbek oyim uncha-muncha toy-u azalarga: "Kavshim kochada qolgan emas",  deb bormas edi. Shuning uchun xotinlar oz toylarini ozbek oyim ishtiroki bilan otkazib olsalar, ozlarini shaharning eng baxtlik xotinlaridan sa- nab, "maning toyimni bek oyim oz qollari bilan otkazdilar",  degan jum- lani majlislarda iftixor ornida sozlab yurar edilar. ozbek oyimning obrosi yolgiz shular bilangina cheklanib qolmas, uni orda xonimlari ham ehtirom qilib ozlarining "onaxonlari" deb bilar edilar. Shunga kora qaysi bir vaqtlarda orda yasovullari Yusufbek hojining eshigiga arava kondalang qilib, "orda begi oyim buyurdilar" deb ozbek oyimning yasanib chiqishini kutar edilar. Bu tomon bi- lan qaysi bir majlislarda ozbek oyim xotinlarning eslarini ham chiqarib yuborar edi: "Kecha orda bekoyimdan menga arava kelgan ekan, fe'lim aynab turgan edi bormay aravani bosh qaytardim... Bo xudo, orda bekachi bolsa oziga, dedim",  der edi. Ikkinchl vaqtda: "otkan kun ordaga borgan edim; xo- nimlar yotib qolasiz deb qoymadilar, noiloj bir kecha yotib keldim",  deb soz orasiga qistirib ketar edi. Bu sozlarni eshitkuchi xotinlar ozlarining qandog bir xotinning suhbatiga noil bolganlarini oylab, ozbek oyimning ehtiromini tagin ham kuchaytirar edilar.
U1 oz uyida olturganida ham ustidagi atlas koynak bilan adras mursakni, oq shohi dakana bilan kahrabo tasbihni qoymay, qish kunlari tanchada par yostiqqa suyalib, yoz kunlari ayvonning toriga yoslanib Hasanalining xotini bolgan Oybodoqqa, chori qiz Hanifaga xamirni achitmaslikni, palovni qirmoch oldirmasliqni tanbihlabkina olturar edi.
Otabekning Margilondan uylanib qoyishi otasi uchun uncha rizosizlik 11111- jib  bolmasa ham, animo uning ogul toyisidan boshlab, Toshkand qizlarini ost-ust qilib, "Buning qizi yaxshi bolsa ham, uy-joylari yaramas ekan, buning uy-joylari tuzik bolsa ham, qizi korksiz ekan; buning qizi-da uy joylari-da tuzik, biroq zoti pas ekan" deb qiz, quda, uy, joy, nasl va nasab tekshirib yurguchi ozbek oyimning Otabekni uylandirib, buning orqasidan koraturgan orzu-havas, toy-u tomoshalarini shartta kesib qoygan bu uylanishka nima deyishi va qanday qarashi albatta ma'lum edi.
Bu xabarni Hasanalidan eshitkan kunlari ul bul ishka chidab turolmadi: "Endi menga mundog ogil kerak emas... Oq sutimni oqqa, kok sutimni kokka sogdim... Endi Toshkandga kelmasin ul ozboshimcha betiyiq!" deb baqirib- chaqirib, yiglab-sixtab, dard-u hasratni boshiga kiyib oldi. Oradan on besh kun otar-otmas Margilondan Otabek keldi. Uch oylab kormagan oglini quchogiga olib korishmak orniga undan yuzini ogurib, san kimsan, keldingmi, deb soramadi va salomiga alik ham olmadi. Goyo uxlamoqchi bolgan tovuqdek hurpayib oldi. Otabek onasining araziga allaqachon tushungan, ham shu holni Margilondayoq kutkan edi. Bir-ikki qayta uzr aytib korgandan song ozbek oyimning epaqaga kelishiga ishonmay qoldi va shuning uchun ul ham goyo bil- magan, tushunmagan kishidek yuriy berdi.
Turgan gap, Otabekning Margilonga uzoq bormay turishi mumkin emas edi. ortadan ikki hafta otar-otmas otasiga allaqanday bahona korsatib, Margilon jonaydir. ozbek oyim oglining "olganning ustiga chiqib tepish" qabilida bolgan bu harakatidan tutuni kokka chiqib, borliq qahr-u gazabini eri ustiga tokadir: "Siz qarib esingizni yeb qolibsiz, oglingizni margilonliqqa topshirib qoyib, yana el ichida boshingizni kotarib yurmakchi bolasizmi?" deydir.
Yusufbek hojining qiziq bir tabiati bor: xotin bilangina emas, umuman uy ichisi bilan har qanday masala ustida bolsa-bolsin uzoq sozlashib olturmaydir. Otabekmi, onasimi, Hasanalimi, ishqilib uy ichidan birartasining sozlari va yo kengashlari bolsa, kelib hojining yuziga qaramasdan sozlab beradilar; maqsad aytib bitkandan song sekingina kotarilib uning yuziga qaraydirlar. Hoji bir necha vaqt sozlaguchini oz ogziga tikiltirib olturgandan song, agar maqul tushsa "xob" deydir, gapka tushunmagan bolsa "xosh" deydir, nomaqul bolsa "du- rust emas" deydir va juda ham oziga nomaqul gap bolsa bir iljayib qoyish bilan kifoyalanib, mundan boshqa soz aytmaydir va aytsa ham uch-tort kali- madan nariga oshmaydir. Uy ichi uning bu fe'liga juda yaxshi tushunganliklari- dan kopincha bir ogiz javob olish bilan kifoyalanadirlar. Animo Otabek bilan birar togrida sozlashmakchi bolsa, uni aksar mehmonxonaga chaqirib yoki chaqirtirib oladir. ozbek oyim yuqoridagi ozining itob  va xitobiga eridan bir iljayib qoyish javobini olib dami ichiga tushadir va chor-nochor ottuz kunlab bir zamonni ozicha margilonliqni qargash bilan kechiradir. Otabek Toshkandga qaytib kelib, "endi araz bitkandir" degan oyda onasiga salom beradir. Araz bi- tish qayerda, ozbek oyimning ogliga qarshi kinasi tagin bir necha qat ortqan, animo bu gal salom berguchiga bir qaraydir-da, "oglim, menga salom berib nima qilasan, margilonliq onangning duosini ol!" deb yuzini chetka oguradir. U1 onasining bu kinoyasini kulgulik bilan kechirib, yana eskicha arazda qolab- eradirlar. Otabek yana on besh kunni otkazib, tagin bir nozik sababni ortaga tashlab onasining ruxsatisiz Margilonga jonab soladir. Tagin ozbek oyimning rangi ochkan, qoni qochqan: tovoqni kosaga, chomichni piyolaga urib dod-u faryod: "Siz otamisiz, nimasiz axir, oglingizni tiyib olish sira esingizga keladimi? oglingizning bu ishi bechiz emas: margilonliq sehr qildimi, jodu qildimi, hay- tovur siz shu yosunda yuriy bersangiz, erta-indin oguldan ajralasiz. Bu kalvak2 oglingiz margilonliqning es-higida qul bolib yotib oladir..." Animo Yusufbek hoji xotinining sozini bu gal ham elamaydir, faqat: "Qoyaber, xotin, ozi sog bolsa, bir kun esini topar",  deb qoyadir. Bir yarim oylar vaqtni Margilonda otkazib, tagin Otabek Toshkandga keladir. Tagin ona-bola oralarida kina-ku- durat... Tagin araz... on besh kun otmasdan yana Andijon safari, yana ozbek oyimning figoni falakka...
... Bir oylab kechikkandan song Otabek qaytib keldi va bu kelishining vij- don azobi va tilamagan bir taklifni eshitish uchungina emas, balki qabul qilish uchun bolganligini payqadi. U1 bu gapni onasining ilgarigi achimsiq sozlarini va arazlarini tugalganidan va orniga chuchuk sozlar, silliq muomalalar bitib "eson- sog keldingmi, bolam"laridanoq sezgan edi. Bunday bolmagur taklifni eshitmas uchun ozini chetka olib, otasi, ayniqsa, onasiga yoliqishdan qochib yurishka majbur boldi. Ikki oradagi bu qochish-quvish ishi uzoqqa chozilmay, bir kech mehmonxonada ota-ogul sozlashib olturganning ustiga ozbek oyim kelib kiradi va olturmasdanoq hojiga imlab qoydi. Bu imqoqni Otabek payqamagan bolsa ham, lekin anuv gapni aniq shu majlisda ochilishiga kozi yetib, chiqib ketish- ning ilojini qilolmadi. ozbek oyim kelib kirgandan song Yusufbek hoji bir necha vaqt oylab qoldi. ozbek oyim depsinib-depsinib eriga qarab olar edi. Anchagina sozsiz olturgandan song hoji muloyimona soz ochdi.
 oglim, hali san eshitdingmi, yoqmi, haytovur biz saning ustingdan bir ish qilib qoydiq...
Otabek, ma'lumki, ularning "qilib qoygan yoki qilmoqchi bolgan ish- larini" albatta bilar edi. Shundoq ham bolsa bilmaganga solindi:
	Aqllik kishilarning ogullari ustidan qilgan ishlari albatta nomaqul bolmas,  dedi.
Hoji oglining bu javobidan yerga qaradi va nima deb davom qilishni bil- may qoldi. Istehzo aralash xotiniga qarab oldi. Yana oraga jimjitlik kirdi. Bu sozsizlik manosiga ozbek oyim tushuna olmagan edi. Biroz qarab olturgach, yuragi qaynab ketkandek boldi:
	Biz saning uchun Olim ponsadboshining qiziga unashib qoydiq... Endi san bilan toy maslahatini qilishmoqchi edik...
Otabek onasiga bir ogiz soz demay, ma'nolik qilib otasiga qarab oldi. Hoji uyatliksumon "shundog" deb qoydi.
	Sizlarni ranjitib bolsa ham bir martaba uylangan edim-ku? Endi...
	San uylansang biz ranjirmidik? dedi kulib hoji.
	Ranjimasalaringiz...
Hoji tuzuklanib olturib oldi:
	Bu ranjishdan emas, hojatdan, oglim.
	Nima hojat?
	Hasanalining soziga qaraganda, qayin otang qizini Toshkandga yubor- mas ekan. ogil osdirib katta qilgan onangning bolsa oldiga kelin qaygusi keladir...
Otabek onasiga qaradi:
	Bu kungacha kelinsiz ham yashab keldingiz, bundan keyin ham shusiz turib bolardi-ku,  dedi.
ozbek oyim margilonliq tomonidan sihrlangan ogliga qarshi qizishib ket- di. Bir yillardan beri ichiga yigib kelgan kinasini tokib berdi:
	Man sani bu umid bilan boqib katta qilmagan edim. San bizning nasli- mizni kotarish orniga, yerga urib bulgading. Biz sani Margilon andisiga bunchalik mukkadan ketishingni oylamagan edik, adabsiz... ozingga qolsa shu margilonliqni xotinga hisoblab ketaberar ekansan-da, uyatsiz!..
Otabek ham qizishdi:
	Xotin bolmasa nima, axir?!
	Qoshliq, kozlik bir andi!
	Andi deganingiz nima ozi?
Yusufbek hoji oglini bosish orniga javob ber, degandek qilib iljaygan holda xotiniga qaradi. ozbek oyim "andi" manosini bildirib, andilarning sihrini rad qilish uchun biroz tutiliqib qiynaldi:
	Andi... andi... ozi xitoymi, nima balo... ozi qalmoqdan tarqagan bola- dir. Tushunmagan bolsang, lolilarning bir toyifasi...

Bu javobga Yusufbek hoji ozini xaxolab kulishdan toxtata olmaganidek, Otabek ham kulib yubordi. Xotinining tirnoq ostidan kir izlab va davosining isboti uchun goldirashidan ortiqcha kulib kayflangan Yusufbek hoji koziga chiqgan yoshlarni artar ekan, jiddiyat bilan ogliga dedi:
	oglim, san onangning gapiga achchiglanma. U1 har narsa desa faqat Margilondan uylanganingga qarshiligidan aytadir. Animo mendan sorasang, Margilondagi na qudamiz va na kelinimizni hech bir vajh bilan kamsita olmay- man, balki bizga quda bolmoqqa eng muvofiq kishilar edi, balli oglim, deyman. Animo bizning hozirgi ba'zi bir raylarimiz sanga yotishib kelmas ekan, bunga haq- qing ham bor, lekin ikkinchi tarafdan bizni ham haqsiz tashlab qoyma. oglim, bizning sandan boshqa umid nishonimiz, hayot quvonchimiz yoq. Dunyoda korib otaturgan barcha orzumiz, havasimiz faqat sangagina qarab qolgan. Biz xudoi taologa minglab shukur aytamizkim, san boshqalarning farzandidek eslik-hushlik bolding; kishilardek sen bilan iftixor qilolmasaq-da, san orqalik xijolat chekmasi- mizga ishondik. Ayniqsa, onangning saning tufayli kechiraturgan umidlari tobora ortib bordi. Bu kun onang saning oldingga tiz chokib va onang kongli uchun men ham oraga tushib sandan soraymiz: san oz xohishing yolida uylangan ekansan, rafiqang sanga muborak bolsin. Eslilik davosida yurgan ota-onang tilagi, albatta, shundan boshqa bolmas. Shu bilan birga saning sababi vujuding bolgan bir kishi oz hayoti ichida bolasi orqaliq bir orzu-havas kechirmakchi... Uning bu orzusiga haq berasanmi, yoqmi yana ixtiyor ozingda...
Hojining bu sozi ozbek oyimga nechogliq yoqqan bolsa, Otabekni shu qadar yerga qaratqan edi. Hoji ozidan oshirib sozlagan bu sozlarini shu gap bilan tamomladi:
	Bilgan topib sozlar, bilmagan qopib, deganlaridek, onangning aytmakchi bolgan sozi faqat shu edi. Boyagi gaplari bolsa oz haqqini himoya yolida uning popisalarigina bolib, mendan ham kora onangning fe'lini ozing yaxshi bilasan...
Otabek hamon sukutda, ozbek oyim bolsa boshi bilan "shundog" ishora- sini berar edi. Ota-ona orzusini ifo etishdan1 bir soniya ham ozining koz ongidan xayoli ketmagan anuv ilohiy muhabbat uchun hech bir turlik kamchilik kelmasiga ishonsa ham hozir uning yuragini boshqa bir haqiqat tirnay boshlagan va vij- donini faqat shu masalagina orab olgan edi. Otabekcha, eng nozik sanalgan bu masala qarshidagi javob kutib olturguchilarni nihoyat zeriktirdi.
	Bizni kutdirma, oglim.
Otabek maglub bir boqish bilan bu sozni aytkuchi otasiga qaradi va yalin- choq bir ohangda javob berdi:
	Men sizlarding orzularingizni bajarishka  agar xursandchiligingiz shu bilan bolsa  har vaqt hozirman. Animo bir bechoraga kora-bila turib jabr ham xiyonat...
Hoji oglining maqsadiga darrov tushuna olmadi va soradi:
	Kimga, xotininggami?
	Yoq, sizning oladirgan keliningizga. oglingizning vujudi bilan orzuin- gizni qondirish oson bolsa ham keliningiz qarshisida meni bir jonsiz haykal ornida tasavvur qilingiz.
Yusufbek hoji yalt etib xotiniga qaradi. ozbek oyimning bolsa oladirgan keliniga e'timodi yuqoriligidan oylab-netib turmadi:
	Mayli, bolam, buyoqni hozir san oylamay qoy,  dedi.
Otabek bir ogiz soz aytmay sukut qildi. Yusufbek hojining esa oglining sozini togriligiga, keyindan yuz korsataturgan kongilsiz ishlarga aqli yetsa ham, animo bir mulohaza yuzasidan istiqbolning qorongi ishlarini hozir uncha mulohaza qilib kormadi:
	Juda togri aytasan, oglim, biroq onangning bir mulohazasizligiga boshdayoq men labimni tishiab qolgan edim. Hozirda ham shu holda qol- moqqa majburman,  dedi va:  Biz hozir andishaning bandasi, men emas onang biravni ishondirib qoygan, bizning oiladan lafzsizlik chiqishi menga maqul korinmaydir.
Otabek ota-ona orzusiga oz ta'biricha jonsiz haykal bolib rizoliq berdi. Animo oz rizoligining sharti qilib toydan ilgari Margilon borib kelishni va bir daraja ularga aytib otishni, shundan song toy boshlashni ahd qildi. Ishning yengil kochishiga soyingan ona Otabekning bu shartiga lom demasdan kondi va orzuliq toyni tez boshlash uchun oglini Margilon ketmakka qistay boshladi...
Ona oriusiga kora Toshkentdan ham uylanishga majbur bolgan Otabek Kumushni qolga kiritishga astoydil ahd qilgan yovuz Homidning hiylalari tufayli suyuklisining uyidagilar tomonidan quviladi. Ammo aybi nimada ekanini bilolmaydi. Nihoyat, tortgan barcha azpblarining sababchisi Homid ekanligini bilgach, yolgiz ozi dushmanlariga qarshi omonsiz kurashadi va uch nafar jinoyatchini oldiradi.

DUSHANBA KUN KECHASI
Bu kungi kech Otabek bilan Homidning hayot va mamot masalalarini ozining qora quchogiga olgan qorongi bir tun edi va bulardan qaysi birlarining song soatlari yetkanligi shu qorongi tun kabi qorongi edi. Otabek bu ikki hol- dan tabuy birisini bu soat ozining koz ongida korar va shunga hozirlanar edi esa-da, animo Homidning xayoli faqat gulgina iskar, gul sayriga oshiqinar edi...
Olti qarich kenglikda uzundan-uzoq tor kocha, tor kocha boshida kichki- nagina bir eshikcha bor edi. Shom bilan xuftan ortasida bu kocha boshiga bir yigit kelib toxtadi-da, tevaragiga kishi bilmas qilib razm soldi. Kichkina eshikcha yoniga yetkanda tagin haligidek orqasiga qarab qoydi. Biroz oylab toxtagach, eshikning ong tomonidagi devorning buzuq yeridan sekingina kotarilib may- donga moraladi. Eshikning qulf va zanjiri bolmay yuziga yopiq holda turgan bolsa ham ul eshikka taqilmadi, mashaqqatlanib devorga mindi. Oy shom yeb yaxshigina qorongi tushkan bolsa ham maydon ichining daraxtsizligi uchun tikkaygan chob ham ajraturliq edi. Maydonni kishidan holi bilgach, sekingina devordan ozini maydonga oldi.
Maydon ikki tanob kenglikda bolib, janubi qutidor va qoshnisining imo- ratlari orqasidan va boshqa uch jihati ham shunga oxshash binolardan iborat edi. Maydonga yozda nimadir ekilgan, chuqur-chuqur joyaklar tortilgan va yer yomgur bilan ivib, bokib oyoq kotarib bosishga imkon bermas, har bir oyoq uzganda uch chorak loy barobar kotarilur edi. Qiynala-qiynala maydonning janubiga otdi. Uning chap qoli tomonida bir uyning orqa devori bir boyra eni kesib tushirilgan bolib qorayib korinar edi. U1 bu kesilgan orinni otkan kun kechasi kelib korib ketkani uchun qaytadan qarab turmadi esa-da, lekin uning bu binoga iltifotsiz qarashi mumkin emas edi. Bu tegi kesilgan bino Kumushning oz uyi bolib, bu uy ichida Otabekning saodatlik kunlarining shirin xotiralari saqlanar va shu daqiqada ham uning hayot tiragi bolgan Kumushbibi olturar edi. Otabek kozini toldirib binoga qaradi, goyo bu qarashda ul dunyo malaki bilan vidolashar edi. Uzoqqina binoga qarab olgach, qoyniga qol solib bir qogoz oldi, xayol ichida qogozning taxlarini tuzikladi-da, qaytarib yana qoyniga tiqdi. Shundan song binoga yana bir koz tashlagach, maydonning kunbotariga yurib, on besh adimlab haligi joydan yiroqlashdi. Tom shuvogiga loy olingan zovur shekillik orinni kechagi kelishida biqinish uchun belgulab ketkan edi, kelib shunga tushdi-da, qolini chakkasiga qoyib yoni bilan yotib oldi. Garchi osti ke- silgan bino bilan Otabek tushib yotqan loyxona bir-birisiga robaro edi, ammo imoratlarning kolagasi va kechaning otacha qorongiligi orqasida loyxonada ki- shi bolganligini payqash qiyin edi.
* * *
Tun yarim bolib, oldingi uxlaganlar endi bir uyquni olgan edilar. Maydon eshigi ochildi. Biri orqasidan biri yurib ikki kolaga maydonga kirdi. Buni payqagan Otabek xanjarini qinidan chiqarib qoliga ushlagach, yuz tuban yer- ga uzandi... Ikki kolaga sozsizgina osti kesilgan bino yoniga kelib toxtadilar. Kelguchilarning biri Sodiq va ikkinchisi Mutal edi. Tumshugini yerga tirab yotqan mushukdek bolib Otabek ularni kuzatar edi.
Toxtagach, shivirlab Sodiq soradi:
	Teshilayozganmikin?
	Ozgina qolgandir, deb oylayman, negaki, paxsaning enidan bir gaz chamasi joy ochilgan!
Mutal tovshini baralla qoyib sozlar edi, shuning uchun Sodiq dedi:
	Tovshingni sekinroq chiqarsang-chi!
Mutal belidan teshasini olar ekan, unga javob berdi:
	Hali shundan ham qorqasanmi, balki hali ashulamni ham aytib yubo- rarman!
	Jinniligingni qoy, Mutal aka! Men ham yoningda turaymi?
	Turasanmi, yoqmi ixtiyor ozingda!
Mutal kovakka kirib kovlashka tutindi.
	Teshani qattig solma,  dedi Sodiq.
	Menga orgatma, ozim bilaman.
Sodiq Mutalning ehtiyotsizligidan qorqdi, shekillik, biroz Mutalning ishiga qarab turgach dedi:
	Bolmasa, men eshik yoniga borib turay, teshildi deguncha hushtak ber.
	Tuzik, hali Homid kuyaving qayogda qoldi?
	Kochaning boshida poylab olturgandir. Hushtagingni eshitkach, uni ham chaqiraymi?
	Chaqir,  dedi Mutal va shitir-shitir kesak tushira berdi.
Sodiq eshikdan chiqgan ham edi, Otabek sekingina boshini kotardi-da, Mutal sari shuviy  boshladi. Mutal esa yemirilib tushkan kesaklarni tashqariga surish bilan ovora edi... Shu vaqt uning qoltugi ostidan uzatilgan qol hiqildogidan ombir kabi siqib oldi... Mutal kuchlik edi, animo Otabek undan ham kuchlik edi. Sapchib hiqildogini ajratish uchun bolgan Mutalning birin- chi harakati boshka ketdi-da, chap biqiniga otkir xanjar garchcha botirildi... Animo ul hamon boshalishga kuchlanar edi va kuchlik qol battarroq uni siqar edi. Uch daqiqaliq kurashdan song Mutal boshashdi, ilgarigi kuchlanishlar- dan qoldi va bir-ikki daf'a tolganib jimgina jon berdi. Otabek eshik tomondan kozini uzmagani holda Mutalni sudrab ozi biqingan loyxonaga olib bordi va qorqibqina hiqildoqdan qolini oldi. Mutalning boshi shilq etib loyxonaga tushdi- da, mangulik uyquga ketkanligi ma'lum boldi... Otabek bitta-bitta teshilgan bino yoniga kelib eshik tomonga hushtak berdi, javob hushtagi eshitilgach, tes- huk ichiga kirib olturdi. Teshukning yuqorisidan biroz tuynuk ochilgan bolgani uchun ichkaridan quloqqa yengilcha pishillash eshitilar edi... Sodiq yaqin yetkan edi, kesmadan uzoqroqda turib shivirladi:
	Teshdingmi, Mutal?
	Teshdim, beri kel.
Sodiq kesma yoniga kelib engashdi. Engashgani hamono qol hiqildoqqa togri kelgan edi va xanjar qorniga botirilgan edi... Sodiq qolidagi xanjari- ni bir-ikki qayta solib korsa ham tegdirish uchun kesmaning tubanligi halal berdi, lekin ozi tetuk edi. Otabek sapchib kesmadan chiqdi va bor kuchi bilan Sodiqni bosib tushdi... Bosib tushishi hamono allaqaysi yeri achishkandek sezil- di... Sol qoli Sodiqning hiqildogida, xanjarlik qoli Sodiqning xanjarlik qolida edi... Biroz kuchini yigib olgach, hiqildoqni bor kuchi bilan siqa boshladi. Sodiq xirillar, shunday bolsa ham qolidagi xanjarni boshatmas edi. Eshik tomondan Homid ham korinib qoldi... Yaqt tang kelgan edi... Sodiqdan kokragini qochirib xanjarlik qolini boshatdi va Sodiqning xanjari bir-ikki qayta uning orqasiga kuchsiz-kuchsiz kelib tekkan edi. Xanjarini ikkinchi urishda Sodiq boshashdi va qolidan xanjari tushdi.
	Homid akangga juda ham mehribon ekansan, Sodiq!  dedi bosib yotqan joyidan Otabek.  Joningni ham unga qurbon qilding!
Sodiq ingranib qoydi.
	Kim xirillaydir?  dedi yaqinlashib kelgan Homid.
	Tezroq keling, Homid aka, Otabekni oldirdik! dedi shoshib Otabek.
	Ah!  deb yurib keldi Homid.
Otabek Sodiqni qoldirib, Homidning xanjarlik qolini ushlab oldi.
	Mutal oldi. Sodiq ham olim yoqasida. Endi siz bilan ikkimizgina qoldiq!
Homid qolini boshatishqa tirishar ekan, Otabek salmoqqina qilib dedi:
	Ortiqcha oshiqmangiz, Homidboy, men sizning xanjarlik qolingizni boshataman hozir, animo shungacha ikki ogiz sozim bor!
Homid hanuz qolini boshatishga kuchanar edi.
	Kuchanmangiz, Homidboy!
	Mard yigit bolsang, qolimni qoy!
	Oshiqma, qoyaman,  dedi Otabek. Shu choqda oyoq ostida yot- gan Sodiq kotarilib-kotarilib ozini otmoqda edi. Otabek Sodiqdan nariroqqa Homidni boshladi. Homid tigizlik bilan surildi. Xanjarlik qoli bilan tuynukka ishorat qilib, Otabek soz boshladi:
	Siz mendan ham yaxshi bilasizki, shu uyda sizni allaqancha mashaqqatlarga solgan, cheksiz jonivorliqlar ishlatkan va hisobsiz tillalar tokdirgan, nihoyat shu daqiqaga keltirib toxtatqan birav uxlaydir. Agarda sizning manim tilimdan yozib bergan taloq xatingiz durust hisoblanmasa, bu uxlaguchi manim halol rafiqam bolib, ikki yildan beri man ham uning koykla sargardonman. Demak, siz bilan manim oramizda shu birav uchun kurash boradir. Lekin siz shu choqqacha manim ustimdan muvaffaqiyat qozonib keldingiz: qora choponchi, deb dor ostilarigacha olib bordingiz, Musulmonqul qoliga topshirdingiz, bu ishlaringiz foydasiz chiqgach, ismimdan taloqnoma yozib, ikki yillab rafiqamdan ayirib turishka 11111- vaffaq boldingiz, bu orada gunohsiz bir yigitni ham oldirdingiz. Nihoyat ogriliq yoliga tushib, ikki yigitingizni manim qolimda halok qildingiz... Endi menga javob beringiz-chi: bu yomonliqlaringizda haqlimi edingiz?
 Haqli edim! dedi Homid va siltab xanjarlik qolini boshatib, chalqan- cha yiqildi. U1 qolini boshatqan choqdayoq Otabek ishini togrilagan, ya'ni Homidning qornini shir etdirib, yorib yuborgan edi. Homid holsizlanib yotar ekan, uni besh qadam naridan kuzatib tek turguchi Otabek zaharxanda ichida: "Haqlimi eding?"  deb soradi. Kuchanib: "Haqli edim!"  dedi Homid va qolidagi xanjarni Otabekka otdi, xanjar Otabekning yoniga kelib tushdi...
Otabek kushxona ornidan eshikka qarab qozgalgan edi, Homiddan besh- olti qadam narida yotqan Sodiqning "hmmm" degan tovshi eshitildi. Otabekning kongli allanuchuklangani holda maydondan chiqdi...

Savol va topshiriqlar 
1.	Ozbek oyimning tabiatiga xos jihatlarga e'tibor qiling.
2.	Asar matnidan uning "dumbul"ligini anglatuvchi orinlarni aniqlab, sharh lang.
3.	Ozbek oyimning Otabek bilan munosabati tasviriga tayanib, uning shaxsi yati haqida toxtaling.
4.	Romandagi: "Aqllik kishilarning ogullari ustidan qilgan ishlari albatta noma'qul bolmas,  dedi. Hoji oglining bu javobidan yerga qaradi va nima deb davom qilishni bilmay qoldi" tasviridagi ota holati sababini izohlang. 
5.	Ikkinchi marta uylanish haqidagi talabga konishga majbur bolgan Otabekning ruhiy holatini izohlashga urinnig.
6.	Yusufbek hojining: "Biz hozir andishaning bandasi, men emas onang biravni ishondirib qoygan: bizning oiladan lafzsizlik chiqishi menga ma'qul korinmaydir",  degan mulohazasini sharhlang. 
7.	Asarda qonli voqea roy bergan kecha qanday tasvirlanganiga asoslanib, yo zuvchi mahoratiga toxtaling.
8.	Asardagi: "...uning bu binoga iltifotsiz qarashi mumkin emas edi" tasvirini izohlang.
9.	"Otabek kozini toldirib binoga qaradi, goyo bu qarashda ul dunyo malaki bilan vVdolashar edi" sozlari qahramonning qanday holatini ifodalayotir?
10.	Mutal bilan Sodiqning suhbati tasviriga asoslanib, ularning shaxsiyatini tav siflang.
11.	Roman matniga tayanib, Homidning fe'liga xos xususiyatlarni izohlang.
* * *
Shaxsiy hayoti yoIga tushmagan Otabek yurtning notinchligi, elning abgor- ligini korib, yana azpb chekadi. Shunday kunlarning birida Toshkentda qipchoqlar ayovsiz qirgin qilinganini koradi va bu ishga ordaga yaqin kishilardan bolmish Yusufbek hoji ham qatnashgan deb oylab otasidan ranjiydi. Buni sezgan donish- mand ota mamlakatning ayanchli buguni va tahlikali ertasi togrisida ogli bilan flkrlashadi...
... Yusufbek hoji ertalab choyni Otabek bilan birga ichish uchun mehmon- xonaga chiqdi. Otabek tersaygancha kelib choyga olturdi, otasiga salom ber- madi. Chunki ul oz otasini qipchoq qirginining bosh omillaridan deb qaror qoygan edi. Choy yarimlay yozdi. Oradan churq etkan soz chiqmadi.
Nihoyat, ogliga yengillik berish niyatida hoji tilga keldi:
	Xafa bolma, oglim.
	Sizlarga oxshab,  dedi istehzolanib,  quvonaymi?
Hoji oglining qandog flkrda va nima uchun tersayganini bildi.
	Yanglishasan, oglim.
	Rajabbeknikidagi majlisda,  dedi zaharxanda bilan,  bu yirt- qichlarning rejachisi kim edi?
Hoji entikdi va:
	Rajabbeknikida bolgan majlisni sen bilasanmi?..  deb soradi.
	Bilaman.
	Bilsang,  dedi hoji,  manim ustimga mundog tuhmat orttirishdan uyal, bola!
	Rajabbeknikida bu kengash bolmaganmidi?
	Bolgan edi.
	Bolgan bolsa, tagin nega ozingizni quruqqa olasiz? Yusufbek hoji bo- ladan kulgandek qilib iljaydi.
	Ba'zi yengil muhokamalaring onangnikidan qolishmaydir, Otabek!  dedi.  Majlisdan xabaring bolgan bolsa, kim qaysi fikrda qolganini ham bilarsan?
	Yoq.
	Majlisda nimadan bahs qilinganini-chi?
	Majlisda nima muzokarasi bolganini ham bilmayman va lekin osha majlis faqat qipchoqlarga qatli 0111 uchun yigilgan ekan, deb kecha ishondim. Majlisingiz azolarining sizdan boshqasi nega yigit toplab, Qoqonga ketdilar va ular Qoqonga yetmaslaridanoq nega bu vahshat boshlandi?
	Bu muhokamang togri, animo otangni ham shu jonivorlar orasiga qoshib oltirishing qisqaligingdir,  dedi. Koziga yosh oldi.  ozing oylab kor oglim, oz qolimiz bilan ozimiznikini kesishimizdan mamlakat uchun qanday foyda bor? Basharti men bu vahshatka ishtirok qilgan bolsam, qaysi aql va qanday manfaatni kuzatib qoshilishqan bolaman? Agarda manim yurt soramoqqa va shu vosita bilan boylik orttirmoqqa orzum bolsa, boshqalardan ham kora oz oglimga  senga ma'lum bolmasmidi? Nega har bir narsaga yetkan aqling shunga qolganda oqsaydir. Nega yongan yurakimga yana sen ham zahar sochasan?!
Titralib va tolqunlanib aytilgan bu sozlar Otabekni okintirdi, olganning ustiga chiqib tepish qabilidan bolgan oz hujumining haqsiz ekaniga tushundi.
Yusufbek hoji bitta-bitta yotigi bilan majlis haqida bayon qilib, ozining qarshi tushkanini va ularga uqdira olmagandan keyin, majlisni tashlab chiqib ketkanini sozladi...
...Otabek ozining orinsiz gapidan uyalgannamo yerga qaradi va bir mun- cha vaqt fikrga ketib olturgandan song soradi:
	Yirtqichlarning bu qirgindan qanday muddaolari hosil bolarkin?
Maqsadlari juda ochiq,  dedi hoji,  bittasi mingboshi bolmoqchi,
ikkinchisi Normuhammad orniga minmakchi, uchinchisi yana bir shaharni oziga qaram qilmoqchi. Xon ersa Musulmonqulga bolgan adovatini qip- choqni qirib alamdan chiqmoqchi. Menga qolsa ortada shundan boshqa hech gap yoq, oglim,  dedi va biroz toxtab davom etdi:  Men kob umrimni shu yurtning tinchligi va fuqaroning osoyishi uchun sarf qilib, ozimga azob- dan boshqa hech bir qanoat hosil qilolmadim. Ittifoqni ne el ekanini bilmagan, yolgiz oz manfaati shaxsiyasi yolida bir-birini yeb-ichkan mansabparast, dunyoparast va shuhratparast muttahamlar Turkiston tuprogidan yoqolmay turib, bizning odam bolishimizga aqlim yetmay qoldi. Biz shu holda ketadirgan, bir-birimizning tegimizga suv quyadirgan bolsaq, yaqindirki, orus istibdodi ozining iflos oyogi bilan Turkistonimizni bulgatar va biz bolsaq oz qolimiz bilan kelgusi naslimizning boyniga orus boyindirigini kiydirgan bolarmiz.
OY ETAK BILAN YOPILMAS
Choy tugalgan edi. Otabek fotiha oqub, ornidan qozgalmoqchi boldi.
	Turma!
Yusufbek hoji tarafidan berilgan amirona bu buyruq Otabekni qaytadan olturub qolishga majbur etdi va otasiga "nima xizmatingiz bor?" degandek qilib qaradi. Yusufbek hoji bir soz demasdan sallasini olib tizzasiga qoydi, bosh qashinib yana sallasini kiydi. Dadasining salla olib, bosh qashinishi keyinidan kopincha ozini bir tergav ostida korar edi. Shuning uchun yana bir martaba dadasiga qarab qoydi.
Chini bilan ham hojining tusidagi boyagi hasrat va qaygu alomatlari yoqolib, ularning joyini sharq otaligi vaziyati oldi.
	Margilonda nima ishlar qilding?
Kutilmagan bu savolga Otabek nima deb aytishni bilmay qoldi. Javob orniga havli tomonga qarandi.
	Sendan sorayapman, Otabek.
	Sizga xabar berguvchi nima ishlar qilganimni ham aytkandir...
	Jon odamlar qatorida odam oldirib yurdim, degin?
Otabekning yuzida kulimsirash bilindi.
	Jon odamlar qatorida emas,  dedi,  majburlar qatorida, zorlanganlar qatorida...
Hoji davom etdi:
	Kishining boshiga bir ish tushkanda, darrav biravdan kengash va yor- dam soraydir. Hatto, ota-onasidan ham sir saqlagan bir yigitni oz oglim bolib chiqgani menga qiziq korinadir. Qayin otang menga bir xat yozibdir, oqib-oqib mazmuniga tushunolmay hayron bolaman. Oy sayin Margilon borib turar edi- ku, deb oylayman. Xatni ikki-uch qayta oqib chiqgandan keyin, bilsam haqi- qat shul emish... Mirzakarimning yozganiga qaraganda bir muncha yanglishliq undan ham otkan korinadir va lekin sening bolaliging oldida uniki holvadir... Yaxshiki, bu aqlsizliging boshqalarning boshiga koringan... ozing ayt, agar menga shu kasalingni bir ogiz bildirsang, men qayin otangga xat yozmasmi edim, Hasanalini yuborib, haqiqatni ochmasmidim va bu taqdirda odam oldirib yurishlarga qanday hojat qolar edi?
Otabekning boshiga bu gaplarning bir harfi bolsin ornashmas va ozi kut- kan natijaga borib yetish uchungina qiynalar edi.
	Shuncha ishlarni qilib, nega oxirda qayin otangga yoliqmay kelding?
	Shunga majbur edim.
	Margilonga endi qachon borasan?
Otabek oylanib qoldi. Chunki bu "qachon borish" masalasini yaxshilab yeshmak kerak edi va uni yeshmak ham qiyin edi. Uzoq oylagandan keyin:
	Ma'lum emas,  dedi.
Garchi, bekning yuragi hozir bolsa ham Margilonga qarab uchishka tayyor edi. Biroq uning yuragidan ham kuchlik bolgan yana bir narsa bu "borish" masalasini chuvaltirib "ma'lum emas" bir holga qoygan edi.
	Qayin otang kelin bolani olib shu hafta ichi yolga chiqmoqchi ekan,  dedi hoji,  tarixiga qaraganda xatning yozilganiga on kunlab bor, ehtimolki, erta-indin kelib qolsalar. Tordagi uyni boshatdirib, polos yozish kerak edi...
U1 bu gapni eshitar ekan, borliq-yoqliq  ishqilib, allaqandog qiziq bir holat kechirdi. Issig bir narsa badaniga tegib ketgandek, hurkinib qoydi va "nihoyat endimi?" degandek entikdi. Koz ongidan biravning surati otib sar- xushlandi va til bilan onglatib bolmasliq bir soginish chidamsizligi ichida bu ivir-jivir holatdan gangib koz ochdi. Koz ochdi, biroq oziga "nima deysan" deb qarab turguchi otasiga muvofiq bir javob berishni bilmadi. Yusufbek hoji esa oglining bu sustlikka oxshab koringan holini yomonga yoydi. Margilon degan shahardan katta ozini kichik olib qizi ila kelayotgan Mirzakarim akaga oglining xorliq keltirishidan chochidi. Shunga binoan Otabekni epaqaga olish uchun unga kulki tuyulgan bir qancha nasihatlarni chizdi:
	oglim,  dedi,  siylaganni siylash kerak, endi senga qadrsizlangan bolsalar, animo bizning qoshimizda ularning qadr-qiymatlari yuqori, qutidor bolsa koz ochib korgan qudamiz, xotining bolsa bosh kelinimiz. Agar sen meni otam deydirgan bolsang, shularning konglini olmoqqa tirish. Qayin otangdan meni quvladi, deb kongling olinmasin, chunki u bechora ham bir shaytonning vasvasasi bilan bu xatoga tushgan. Har holda hurmatlarini bajo keltir, Margilon degan shahardan sening yuzingni, deb keladirlar.
Otasining bu sozlari uning istiqboli uchun yaxshi tanunotlar berar, goyo maj- buriyat ostida ota nasihatini quloqga oladirgandek boyin egib olturar edi.
	Agar ularning kelish kunlarini aniq bilsak,  dedi hoji,  sen yoldan qarshilab kirar eding.
Otabek javob bermadi.
 Har holda ottasi  kun moljal, sen chiqmasang ham Hasanali chiqsin yolga.
	Mayli, chiqsin,  dedi Otabek.
MAKTUB
Hoji shu javobdan keyin oglidan bir daraja qanoatlandi va choyga fotiha oqub, ornidan turar chogida yonidan bir xat chiqarib uzatdi:
	Xatning ichidan chiqdi. Kelindan senga bolsa kerak,  dedi.
Otabek maktubni olib otasining ketishini kutib qoldi. Xat sakkiz buklanib, qizil ipak bilan bir-ikki yeridan chatilgan va Otabekka atalgan edi. Otasining uzoqlashishini kutar ekan, yuragi yomonlagan otdek tipirchilar edi. Tikilgan ipaklarni sokdi va maktubni ochib och kozini ishka qoydi:
" Yusuf savdosida beqaror Zulayho ismidin, Majnun ishqida yiglagan Layli oti- dan sizga boshimdagi sochlarimning tuklaricha behad salom. Mendan hadd-u hisobsiz gunoh, sizdankechirish. otgan ishga salovot. Chunki shu ikki yil ichida kechirgan qora kunlarni eska olish manim uchun osha kunlarni qaytadan boshdan kechirish- lik singari, ul kunlarni siz unuting, unutmang, ammo men unutdim. Shuning uchun sozimni ozimning oxirgi, ham chin baxt islari hidlagan tariximdan boshlayman.
Siz  qochqoqsiz, nari-beri til uchida menga bir narsa yozgandek bolib qochqansiz, ikki yil boyi Margilon kelib yurishlaringizni men ozimcha yesh- dim, lekin topib yeshdim: sizning barcha mashaqqatlaringiz  dushmanla- ringizdan och olish uchun boIgonini ongladim. Yoqsa, meni korar edingiz, korgingiz kelmaganda ham boshqalar sizni korar edilar, toyar edilar... Men kabi baxtsiz, men kabi govgasi kob sizni zeriktirib, jondan toydirgan bolsa, ajab emaski, qocha boshlagansiz... Qochsangiz qochib koringiz, ammo men bu kundan boshlab birovlarni quvishqa bel bogladim: otam bilan onam rafoqatlari- da  xizmatingizga-choriligingizga erta-indin yuraman, suyganingiz kundashim oldida qadru-qiymatimning nima bolishini ham bilaman... Siz olijanobsiz: eski qadrdonliq xurmatiga kongil uchun kulib boqarsiz. Loaqal shugina bilan ham baxtsizni mas'uda qilarsiz, ammo... suyganingiz  kenjangizning jekirishlaridan, qarganishlaridan behad qorqaman, ozimda yoq qorqaman. Shu yaqin oradagi uning bilan boladirgan mas'ud daqiqalaringizda xudo yoliga va'da olingiz-meni ogritmasin, raqibam keldi deb oylamasin. Nihoyati maqsadim ikki dostka bir chorilik va shu munosabat bilan birovlarni korib yurish...
Xatim oxirida shuni ham aytib qoyay: och qaytib, men ham kochadan hay- dalmasam edi, degan havf hamisha konglimda. Agar Xudo yarlaqab eshikingizda orinlashib olsam, uyogini ozim bilar edim...
Erta-indin kozimga yol korinur,
Yo 7 bosishliq ko 'ngilga bir umr ko 'rinur...
3-nchi hamal, Margilon Kumushingiz yozdim"
Otabek Kumush aytgandek kundash, ya'ni Zaynabdan uncha qorqmasa ham, animo dardning eng da'vosizi bolgan onasi togrisida yuragi titrardi. Umrining eng qiymatlik kunlarini ogulagan, ikki yil boyi daVosiz dardga mubtalo qilgan, yaramas va ishonchsiz yollarda sanqishiga sabab bolgan oz onasi emasmidi? Ya raqiblarga, dushmanlarga yol ochib bergan shu onaning orzusi emasmidi?
Butun shaharni algoq-dalgoq qilib kohlik qiz qidirgan, nihoyat chiroyli- likda tanho, aqllilikda yakto topib, toylar, tomoshalar, orzu va xavaslar bilan ogliga: "Xotin bu bolibdir!" degan iftixor va magruriyat ila taqdim qilgan suyukli kelini ustiga goyo ochakishgandek keladirgan Margilon parisiga nima va qanday muomala qilar edi.
Kumush kundashining jerkirishidangina chochigan holsa, Otabek bu chochishni ozining kolagasida qoldiraturgan onasi togrisida tamom aqlini yoqotib qoydi.

Savol va topshiriqlar
1.	Otabekning otasiga sovuq muomalasi sababini izohlang.
2.	Yusufbek hoji aytgan gaplarga tayanib, uning shaxsiga tavsif bering.
3.	Romanda Turkistonning ayanchli ahvoli qanday aks ettirilganini izohlang.
4.	Yurtimizdan otgan daholarga Yusufbek hoji munosabati ifodasiga toxtaling.
5.	Otabekning: "men bu jonivorliqni xoh-noxoh ishlashka majbur boldim" tar zidagi iqrorini tushuntiring.
6.	Ota bolaning savol javobiga asoslanib, ularning shaxslarini tavsiflang. 
7.	Otabekning "...natijani tezroq eshitib olish uchun uning yuragi qaynagan oshdek shopirilar edi" holati sababini toping.
8.	Kumushning maktubiga tayanib, uning shaxsiyatiga xos xususiyatlarni korsating.

"OTKAN KUNLAR" ROMANI ToGRISIDA
"otkan kunlar" Abdulla Qodiriyning bosh asaridir. Yozuvchi asar mav- zusini bekorga otgan kunlardan olmagan. Chunki buguni mustahkam, ertasi poydor bolishini istagan har bir xalq otmishini yaxshi bilishi kerak. Adib millat tarixining "eng kirlik, qora kunlari"ni tasvirlash asnosida xalqning asl manaviy qiyofasini korsatib berishga harakat qiladi. Yozuvchi asarda tarixning eng chir- kin paytlarida ham millat hayotida yuksak ma'naviyatli yorqin shaxslar va yorug jihatlar bolganligini aks ettiradi. Lekin u romanda xalq va uning otmishini quruq uluglash yolidan bormaydi. Balki millat tabiatidagi qoloqlik va tanaz- zulga sabab bolgan illatlarni ham shafqatsiz xolislik bilan korsatib beradi. Millat ozining yuksak va tuban jihatlari bilan tola aks ettirilgani uchun ham asar xalq orasida keng tarqalib ketdi.
oz davrida "otkan kunlar" romanini oqish uchun navbat kutib turganlarning sanogiga yetib bolmas, asarni tola yodlab olgan kitobxonlar ham bor edi.
Asarda xalqning baxtsizligi, millat rahnamolarining kaltabinligi, hukm- dorlarning ma'rifatsizligi, ommaning johilligi singari holatlar bot-bot tilga olin- gan. Romanning bosh qahramonlari novdaligidayoq xazon etilgan, asar ulkan fojia bilan tugagan bolsa-da, unda qandaydir bir yorug ruh hukmronlik qiladi.
Kitobxon gam botqogiga botib ketmaydi. Chunki adib odamlarimiz, xalqimiz tiynatidagi nurli jihatlarni sezgirlik bilan ilgab olib, tasvirlay biladi. Shu bois barcha umidlari kesilgan taqdirlar tasviri bilan tanishgan kishida ham umidsizlik kayfiyati paydo bolmaydi.
Chinakam iste'dod xususiy holat misolida hodisaga tegishli umumiy belgi- larni kora olish qudratiga ega boladi. "otkan kunlar"da Qodiriy iste'dodining shu jihatlari namoyon bolgan.
ozbek xalqining gozal odobi, cheksiz andishasi, katta-kichik, uzoq-yaqin kishilarning ozaro muomala-munosabatlaridagi yuksak madaniyat, millat tur- mush yosinidagi oxshashi yoq tartiblar yozuvchining sanatkorligi tufayli jonli baduy lavhalarda shu qadar mahorat bilan korsatilganki, oquvchi bu xilda- gi tirikchilik yorigiga ega xalq va uning yetuk vakillarini yaxshi korib qo- ladi. Qizigi shundaki, yozuvchi biror orinda bolsin xalqni maqtamaydi, atay uning fazilatlarini korsatishga urinmaydi, tashviq qilmaydi. Lekin qahramon- lar tutumini shunday tasvirlaydi, odamlarning ozaro munosabatlarini shunday korsatadiki, ozbeklar haqida ijobiy fikrga oz-ozidan kelinaveradi. Bu jihatdan, ayniqsa, Otabek, Kumush, Yusufbek hoji, Alim, Hasanali, Mirzakarim qutidor, Oftob oyim, Normuhammad singari personajlar tasviri xarakterlidir. Asarda bu timsollarning taqdir sinovlaridan otishdagi sifatlarini tasvirlash asnosida xalq- ning fazilatlari namoyon qilingan.
Nazariy ma'lumot
BADIIY ASARDA MILLIY RUH IFODASI
Bu dunyoda odamlar millatlarga bolinib yashashadi. Har bir millat oz makonida oziga xos tartibga amal qilib yashagani uchun boshqa millatlardan qaysidir bir jihatlari bilan ajralib turadi. Shuningdek, har bir odam, katta-ki- chikligidan qat'iy nazar, bolaligidan ozining biror millatga tegishli ekanligini bilib osadi. Oila va maktabdagi tarbiya tufayli odamda: "Men  ozbekman" yoki "Men  qozoqman",  degan tuygu boladi. Xuddi shu tuygu milliy ruh- dir. Millatning oziga xosligini tayin etadigan eng katta va asosiy belgi esa tildir. Tilini unutgan odamda millat tuygusi bolmaydi.
Milliylik  tashqi belgi emas. I ichki holatdir. Biror millatning vakili ozining qaysi millatga mansubligini bilsa va shu bilan faxrlansa, unda millat tuygusi shakllangan boladi. Kimki bunga befarq qarasa, uning tashqi korinishi, kiyimi, qosh-u kozi, hujjatiga nima deb yozilganidan qat'iy nazar milliy tuygudan mahrum kishidir. Millatini tanimaslik va u bilan faxrlanmaslik ulkan baxtsiz- likdir. Bu ota-onadan yuz ogirishga oxshaydi.
Ota-onani tanlab bolmaganidek, millatni ham tanlamaydilar. Uni boricha qabul qilish, avaylash, uning har jihatdan yuksalishiga hissa qoshish lozim. Ayni shu holatlarning baduy adabiyotda aks etishi baduy asarning milliyligi boladi. Adabiyotda milliylik bu  asarda xalq, millat turmushi manzaralarini, milliy urf-odatlarni, millat vakillariga xos xususiyatlarni korsatishdangina iborat emas. Biror asl baduy asar ozbek tilida yaratilganining ozi bilan milliydir. Agar unda faqat til emas, balki qahramonlarning tabiatini tasvirlash yosini ham ozbekcha bolsa, u chinakam milliy asardir.
"otkan kunlar" romani milliy ruh juda bortiq aks etganligi bilan ajra- lib turadi. Otabekning ota-onasi bilan, qutidor va Oftob oyimlarning qudalari hamda kuyovlari bilan munosabatlari tasvirlangan orinlarda faqat ozbekkagina xos fikrlash va tasirlanish yosini juda gozal korsatilgan. Romanda milliy ruh- ning ifodasi milliy urf-odatlar aks etgan manzaralar tasviridagina emas, balki qahramonlarning sezimlari, oy-xayollari aks ettirilgan orinlarda ham bor boyi bilan namoyon bolgan. Otabek oziga mutlaqo yoqmaydigan qaror qabul qilgan onasiga qopollik qilmaydi, yuziga tik qaramaydi. Shuningdek, ogil biror orinda ozining Kumushni yaxshi korishini ota-onasiga ochiq aytmaydi. Otabek bunday harakatlardan andisha qiladi, oziga nomunosib hisoblaydi.
Kumush Otabekni nikoh kechasida korganda "Siz oshami?" deb entikkani- da, er-xotin uzoq judolikdan keyin diydor korishgach, Kumush "Siz qochoqsiz" deb Otabekning yuziga sekingina shappatilab, erkalaganida milliy ruh yorqin namoyon boladi.
Asarning milliyligi odamdagi ayni shunday nozik, kozga tashlanavermay- digan jihatlarni topib tasvirlashda namoyon boladi. Milliy ruh yaqqol aks etgan asarlarda personajlarning xatti-harakatlari, oylari, sezimlari faqat muayyan mil- lat vakiliga mansub ekanligi oz-ozidan anglashilib turadi.
CHoLPON
(18971938)
Hayot va ijod yoli. Shoir, dramaturg, uosir  Abdulhamid Sulaymon ogli Cholpon 1897- yili Andijonda tugildi. Professor Naim Karimov, ayrim xotiralarga tayanib, Cholponni 1898- yilda dunyoga kelgan deb hisoblaydi. Otasi Sulaymonqul Muhammad Yunus ogli ma'rifatll, bilimli ziyolilardan bolib, asli savdo bilan shugullansa-da, sheVlar ham yozib turgan. Onasi Oyshabibi maxsus tahsil kormagan, ammo kongli ochiq, suhbati yoqimli, ertag-u qoshiqlarni kop biladigan ayol bolgan.
Cholpon dastlabki ta'limni oz mahallasidagi maktabda olib. saboq- doshlaridan otkir xotirasi bilan ajralib turgan. U qisqa fursatda savod chiqarib, Quroni Karimni yod oladi. Zamon talabiga kora, oglining rus tili va mada- niyatidan ham xabardor bolishini istagan otasi Abdulhamidni Andijondagi rus-tuzem maktabiga oqishga bergan. Bolajak shoirga rus-tuzem maktabida Botish(Garb) adabiyoti bilan tanishish imkoni tugildi. Bu maktab saboqlari bit- gach, mulla Sulaymonqul iste'dodli oglini madrasaga topshirib, yetuk mudarris qilmoqchi boldi. Abdulhamid madrasada fors va arab tillarini organgan. Lekin bu davrda buyuk boshqird olimi Zaki Validiy va yosh ozbek adibi Fitrat asarlari tasirida turkchilik goyalari, jadid qarashlari bilan tanishgan Cholpon mudar- ris emas, "ozbek milliy yozuvchisi" bolishga ahd qiladi. LTydagilardan ruxsat olmay, Toshkentga ketib, ijod bilan shugullanadi. I turk, rus, fors tillari vosita- sida dunyo adabiyoti durdonalarini oqidi.
Bolaligidan sherlar yozib yurgan Cholpon oz yozmalarini "Sadoyi Turkiston", "Sadoyi Fargona", "Turkiston viloyati gazeti" kabi nashrlarda "Qalandar", "Mirza qalandar", "Q.", "Andijonlik", "Cholpon" taxalluslari bilan chop ettirgan. Keyinchalik "Cholpon" uning asosiy taxallusiga aylanib qoldi. 1914- yilning 18- aprelida "Sadoyi Turkiston" gazetasida Cholponning "Turkistonli qarindoshlarimizga" degan she'ri bosildi. Oradan on bir kun otib, shu yerda uning "Qurboni jaholat" hikoyasi chop etildi. Shu yili yosh qalamkash oz ijodining mohiyatini ifodalab bergan "Adabiyot nadur?" maqolasini e'lon qil- di. Sal otib, "Doxtur Muhammadiyor" hikoyasi bosildi. Xullas, qisqa fursatda Cholpon yangi adabiyotning yorqin yulduzi sifatida tanildi.
Aziz oquvchi! Cholpon deyarli sizning yoshingizda yozgan "Adabiyot na- dur?" maqolasida millat hayoti, vatan ravnaqida adabiyotning orni haqida ota jiddiy oylaydigan bilimdon ospirin ekanligini namoyon etadi. Uning: "Ha, toxtamasdan harakat qilib turgan vujudimizga, tanimizga suv, havo naqadar zarur bolsa, maishat yolida har xil qora kirlar birlan kirlangan ruhimiz uchun ham shul qadar adabiyot kerakdir. Adabiyot yashasa, millat yashar",  degan sozlari uning qanchalik katta aql va ulkan bilim egasi ekanligini korsatadi.
Cholpon adabiyotni tashviqot quroli, ma'rifat tarqatish vositasi, aqlni ostirish yoligina deb bilmaydi. Baduy adabiyot kishining ongigagina emas, balki tuygulariga ham ta'sir qilishi, uni muvozanatdan chiqarishi, hislarini junbushga keltirishi lozimligini hisobga oladi: "Adabiyot chin ma'nosi ila olgan, songan, ...ochgan, majruh, yarador kongilga ruh bermak uchun, faqat vu- judimizga emas, qonlarimizga qadar singishgan qora balchiqlarni tozalaydur- gan, otkir yurak kirlarini yuvadurgan toza ma'rifat suvi, ...chang va tuproqlar tolgan kozlarimizni artub, tozalaydurgan buloq suvi bolganlikdan bizga goyat kerakdur". Bu sozlar hali ospirin Cholponning naqadar uzoqni kora oladi- gan, kop oqigan, masala mohiyatiga chuqur kira biladigan kishi ekanligini anglatadi.
Rossiyadagi siyosiy tontarishlar davrida u bir muddat Orenburgda yashab, boshqird hukumati mahkamasida kotib lavozimida ishladi. Song Toshkentga qaytib, 1920- yilga qadar TurkROSTA  muxbiri boldi.
Bu yillar ziyolilar uchun oz yolini izlash davri edi. Cholpon ham Fitrat boshchiligidagi "Chigatoy gurungi" togaragi majlislarida qatnashib, millat va vatanga yaxshiroq xizmat qilish yollarini izladi.
1920- yili Bokuda otkazilgan Sharq xalqlarining qurultoyi Cholpon qarashlarining rivojida muhim ahamiyat kasb etdi. U aynan shu yerda vatan ravnaqiga jon tikkan millatchi shoirlik yolini qat'iy tanlab oldi.
Orni kelganda aytish kerakki, "millatchi" sozi, turkiy tillarda oz mil- latini sevgan, butun harakatini uni yuksaltirishga qaratgan kishilarga nisbatan ishlatiladi. Shoro zamonida uning ma'nosi atay "boshqa millat vakillarini yo- 111011 koradigan kishi" tarzida buzib talqin etildi. Ayniqsa bu soz Cholponga nisbatan xuddi tamgadek yopishtirildi. Aslida tugilib osgan yurtini, yonma-yon osib ulgaygan vatandoshlarini sevgan, ular taqdiriga befarq qaramagan Cholpon bunday noorin kamsitishlardan juda yuksak edi.
Cholpon ozga millatlarga, zinhor, yomon nazar bilan qaramagan. Faqat u ozbeklarni ham dunyoning baxtli xalqlari qatorida korishni istagan. Istaganda ham astoydil, jon kuydirib, hayotini baxshida qilib...
Bokudan qaytgach, Cholpon Fitratning taklifiga kora Buxoroga bordi va 19211922- yillarda ozbek tilidagi "Buxoro axbori" gazetasini boshqardi. Bu davrda gazeta ozbek tilini rasmiy til sifatida yoyish, buxorolik mehnatkashlarni siyosiy hayotga jalb etish, adabiyot va sanatni rivojlantirish boyteha yetakchi nashr mavqeiga erishdi.
1922-yilda shoir Toshkentga qaytib keladi. U "Inqilob" jurnali bilan ham- korlik qiladi, endigina dunyoga kelayotgan ozbek professional teatrini shakllanti- rish, uni baduy barkamol asarlar bilan ta'minlashda ishtirok etadi.
1923-yilda Cholpon Andijonda yangi chiqa boshlagan "Darxon" gazetasiga ishga yuboriladi. Bir yildan song gazeta yopilgach, u Toshkentga qaytib keladi. Shu vaqtda milliy professional teatrni shakllantirish uchun yigirma tort nafar iste'dodli ozbek yoshlari Moskvaga oqishga yuboriladi. Rus tili va adabiyotini chuqur biladigan Cholpon 1924- yilda Moskvaga ketadi va shu dramstudiyada tarjimon va dramaturg bolib ishlaydi. "Milliy uygonish davri ozbek adabiyoti" darsligida B.Qosimov tomonidan Z. Yalidiynining "Bugungi turk eli va uning yaqin tarixi" kitobiga tayanib bergan ma'lumotlarga qaraganda, Cholpon bu yillarda V. Bryusov nomidagi adabiyot institutda saboq olgan . Moskva adabiy muhiti Cholponga jiddiy tasir qiladi. U eng keyingi estetik yangiliklardan bevo- sita xabardor boladi. Rus ijodkorlari bilan yaqinlashadi.
20- yillar Cholpon uchun samarali ijod davri boldi. 20- yillarning bi- rinchi yarmida Turkistonda chiqib turgan deyarli barcha gazeta-jurnallarda Cholpon she'rlari bosilar va ular turkistonliklarni ozlarini anglashga undardi. Uning sherlari "ozbek yosh shoirlari" (1923), "Gozal yozgichlar" (1925), "Adabiyot parchalari" (1926) singari toplam va majmualardan orin olgan, mak- tablarga kirib borgan edi. Shu yillarda uning "Uygonish" (1922), "Buloqlar" (1923), "Tong sirlari" (1926) singari she'riy toplamlari bosildi. Uning adabiyot- shunoslik, publitsistika borasidagi ishlari ham juda kop edi. Bu yillarda Cholpon "Yorqinoy" (1921), "Halil farang" (1921), "Chorining isyoni" (1926), "Yana uylanaman" (1926), "ortoq Qarshiboyev" (1928), "Hujum" (1928) singari asarlar yaratib, milliy dramaturgiyani rivojlantirdi.
1926- yilda Toshkentga qaytgan Cholpon shoro hukumati yuvindixorlari bolgan iste'dodsiz kimsalarning qattiq hujumiga duch keldi. Uni "millatchi va badbin shoir",  deya aybsitdilar. Respublika matbuotida Cholpon ijodi boyicha ur-surdan iborat munozara bolib otdi. Baduy soz manosini teran anglaydigan Qodiriy, Fitrat singari adiblar shoirni turli yosinda qollaganliklariga, Oybek singari yosh talantlar Cholpon ijodiga yondashishning soglom yollarini taklif etganliklariga qaramay, shoir kommunistik mafkura yugurdaklari tomonidan ur kaltak qilindi. Nihoyat, madaniyat xodimlarining 1927- yilning oktabrida bolib otgan II qurultoyida Cholpon ijodi "...goyaviy tuturuqsiz" ekanligi Akmal Ikromov tomonidan ta'kidlangach, shoir deyarli yakkalanib qoladi.
Otgan asrning 30- yillariga kelib, Cholponga nisbatan siyosiy-mafkuraviy zugum yanada kuchaydi. Natijada, shoir 1932- yilda Moskvaga kochib ketadi. U yerda Gogolning "Tergovchi", I. Frankoning "Feruza", Andreevning "Osilgan yetti kishining hikoyasi" asarlarini ozbekchalashtiradi. 1935- yilgacha u yerda yashab, yana Toshkentga qaytib keladi va teatrda adabiy emakdosh bolib ish- laydi. Bu yillarda unga qaratilgan hujumlar yanada zoraydi, adib asarlari ozbek matbuotida bosilmay qoyiladi.
Shundan song u, koproq baduy tarjima bilan shugullanadi. Shekspirning "Hamlet", Pushkinning "Boris Godunov", "Dubrovskiy", Gorkiyning "Ona" sin- gari asarlarni rus tilidan ozbekchaga agdaradi. Shu tahlikali yillarda Cholpon "Kecha va kunduz" romani, "Soz" she'rlar toplamini yaratadi.
Millat baxti uchun jonini tikkan jasur inson, buyuk iste'dod egasi bolgan adib 1937- yilning 14- iyulida qamoqqa olinadi. Davrining bir guruh asl farzand- lari qatori 1938- yilning 4- oktabrida otib tashlanadi.
SHE'RLAR QALANDAR ISHQI
Muhabbatning saroyi keng ekan, yolni yoqotdim-ku, 
Asrlik tosh yanglig bu xatarlik yolda qotdim-ku.
Karashma dengizin kordim, na nozlik tolqini bordir, 
Halokat bolgusin bilmay qulochni katta otdim-ku.
Ajab dunyo ekan bu ishq dunyosi, ayo dostlar, 
Bu dunyo deb u dunyoni bahosiz pulga sotdim-ku.
Uning gulzorida bulbul oqib qon ayladi bagrim, 
Kozimdan yoshni jo  aylab alamlar ichra botdim-ku.
Qalandardek yurib dunyoni kezdim, topmayin yorni 
Yana kulbamga qaygular, alamlar birla qaytdim-ku.
Muhabbat osmonida gozal Cholpon edim, dostlar, 
Quyoshning nuriga toqat qilolmay yerga botdim-ku.
Boku, 1920- y.
Savol va topshiriqlar
1.	Muhabbatning keng saroyida yolini yoqotgan oshiq holati ifodasini sharhlang. 
2.	Karashma dengizining nozli tolqinlari sari oylunuiy quloch otgan oshiq tuygularini anglatishga urining.
3.	She'rning uchinchi baytidagi "u" va "bu" dunyolar ma'nosini izohlang.
4.	Songgi misra mazmunini sharhlang, "quyosh" timsoli ma'nosini topishga urining.
KoNGIL
Kongil, sen munchalar nega 
Kishanlar birla dostlashding? 
Na faryoding, na doding bor, 
Nechun sen muncha sustlashding?
Haqorat dilni ogritmas, 
Tubanlik mangu ketmasmi? 
Kishanlar parchalanmasmi ? 
Qilichlar endi sinmasmi?
Tiriksan, olmagansan, 
Sen-da odam, sen-da insonsen, 
Kishan kiyma, boyin egnia, 
Ki, sen ham hur tugilgansan!
Toshkent, 1922- y.
Savol va topshiriqlar
1.	Kongilning kishanlar bilan dostlashishi sizningcha nimani anglatadi? 
2.	Kongilga qarata: "Na faryoding, na doding bor",  deyilishi sababini tushuntiring.
3.	Cholpon zulm zoravonlikning omonatligini qanday tasvir etgan? 
4.	Kongilga atalgan she'rda: "Sen-da odam, sen-da insonsen deyilishini izohlang. 
5.	Sherni yod oling.
KISHAN
Kishan, gavdamdagi izlar bukun ham bitgani yoqdir! 
Temir barmoqlaringning dogi butkul ketgani yoqdir!
Na mudhish, na sovuq-manxus , na qizganmas quchoging bor! 
Bashar tarixining har sahfasida  qonli doging bor!
Yumilmas kozlaringning har biri bir elni qahr aylar, 
Faqat bir borligingdirkim, butun borliqni zahr aylar!
Qulf bilan sening erkingda kop yillar qolib ketdim... 
Faqat har tebranishdan qutulishlikni umid etdim.
Kishan, gavdamdagi doging hanuz ham bitgani yoqdir. 
Faqat butkul qutulmoqqa umidim endi ortiqdir!..
Toshkent, 1922- y.
Savol va topshiriqlar
1.	She'r qanday kishanga qaratilgan deb oylaysiz?
2.	Shoirning: "Bashar tarixining har sahfasida qonli doging bor!" ta'kidini izohlang.
3.	Sherdagi: "Yumilmas kozlaringning har biri bir elni qahr aylar" misrasi ma'nosini toping va baduy vazifasini tushuntiring.
4.	Shoirning: "Faqat bir borligingdirkim, butun borliqni zahr aylar!" tarzidagi yozgirishi sababini izohlang.
5.	Gazalning songgi misrasida aks etgan ishonch sababini izohlang.
YONGIN
Talanmagan, yiqilmagan yer yoq, Goclaklar nayza boshicla...
(Xabar)
Nega menim qulogimda tun va kun Boyqushlarning shumli tovshi baqirar? 
Nega menim borligimga har oyun 
Va har kulgi ogu separ, ot qoyar?
Konglim kabi yiqiq  uylar, qishloqlar, Boyqushlarga buzuq koksin ochganmi? 
Ota-ona, tanish-bilish, ortoqlar 
Yurtni tashlab, tog va toshga qochganmi?
Shunday katta bir olkada yonmagan, 
Yiqilmagan, talanmagan uy yoqmi? 
Bir koz yoqmi qonli yoshi tommagan, 
Butun kongil umidsizmi, siniqmi?
Podalarning yaylovida borilar 
Qonga toygach, uvlaylarmi koplashib, Yiqiqlardan2 oliklarni toplashib, 
Otmi qoyar alvastilar, parilar?
Tabiatning butun yomon tomoni 
Shu olkaga faqat jilva qildimi? Mominlarning oq vijdoni, imoni 
Sham songanday tinsizgina sondimi?
Qilichlarning tillarida qizil qon, 
Buloqlarning suvi yanglig toshdimi? 
Yalang bola, yalang godak ma'sum jon Nayzalarning boshlaridan oshdimi?
Keng yaylovga otmi ketdi, yondimi? 
"Madaniyat" istagiga qondimi?
1921- y.
Savol va topshiriqlar
1.	"Konglim kabi yiqiq uylar, qishloqlar, Boyqushlarga buzuq koksin ochgan- mi?" misralarini sharhlang.
2.	"Butun kongil umidsizmi, siniqmi?" satridagi "butun kongil"ning "siniq"ligi sababini izohlang.
3.	She'rning tortinchi bandida ifoda qilingan mazmun va aks etgan sezimlarni anglatishga urining. 
4.	Mominlarning vijdoni va imoni sonishi tasvirini izohlang.
5.	Godaklarning nayzadan oshirilgani tasvirining baduy tasir darajasiga toxtaling.

VIJDON ERKI
Ay tutqinlar, ay ezilgan, 
Ay qiynalgan, yoqsil ellar, 
Ay umidsiz, ay chizilgan 
Dor oldiga... oppoq dillar!
Ay bevalar, bechoralar, 
Ay boglangan kishanlarga. 
Ay erk uchun ovoralar, 
Kop yalinmang siz ularga!
Borilardan 0111011 kutmak Tentaklarning ishidir ul. 
Har inononi  hatlab otmak  Turmushda eng togri bir yol!
Zulm oldida har bir narsa, Ehtimolki boyin egar. 
Agar zulm avjga kelsa, 
Kok boshi-da yerga tegar.
Hayvonlarga, insonlarga 
Zolim ega bolmay qolmas. 
Faqat erkin vijdonlarga 
Ega bolmoq  mumkin emas!
Samarqand, 1922- y.
Savol va topshiriqlar
1.	She'rning sarlavhasi haqida oylab koring, uni sharhlang.
2.	Dastlabki misralarda achinish, ayash tuygusi qanday aks etganligini izoh lang.
3.	She'rdagi: "Kop yalinmang, siz ularga!" xitobi nimani anglatadi?
4.	Bori obrazini izohlang.
5.	"Agar zulm avjga kelsa, Kok boshi-da yerga tegar" tarzidagi iqror bilan er kin vijdonlarning daxlsizligi haqidagi toxtam zid emasmi?
CHoLPON SHE'RLARI ToGRISIDA
Cholpon, garchi, roman va hikoyalar, esdaliklar, safar xotiralari, tanqi- diy maqolalar, dramalar yozgan, tarjimalar qilgan bolsa-da, tabiatiga kora, av- valo, shoir edi. Uning she'rlari shoirning ilhomi hamisha buloqday qaynab tur- ganini, oz tuygularini ifodalash uchun soz izlab qiynalmaganligini korsatadi. Cholpon sherlarida shoirning yoniq yuragi, olovli shaxsiyati, tasirchan kongli, isyonkor tabiati yaqqol korinib turadi. U shaxsiyati bilan sheriyati bir bolgan ijodkor edi. ozbek adabiyoti tarixida biror bir ijodkor Cholpon singari qaltis vaziyatda yashab turib, oz millati sha'ni, ozodligi, tengligi uchun bu qadar dadil kurashmagan.
Siz 7- sinfda oqigan vaqtingizda shoirning "Buzilgan olkaga", "Gozal", "Binafsha" she'rlari bilan tanishgansiz. Ularda yurt ozodligi, inson erki va ka- moloti, hurlikni toptovchi kuchlarga otashin nafrati qanday ifodalanganligi haqida muayyan tasavvuringiz bor.
Bu jihatdan Cholponning "Kongil" she'ri diqqatga sazovordir. Shoir qullik tananing kishanlanishidan emas, balki ruhning zanjirbandligidan boshlanishini biladi. Shuning uchun ham u sherda odamga, jamoaga, millatga emas, bal- ki kongilga murojaat qiladi. Chunki u biladiki, kongli hur odamni qul qilib bolmaydi. Uni boglash, qamash, boringki, oldirish mumkin, lekin qul qilish mumkin emas. Cholpon kongli siniq odamning shaxsi butun bolmasligini angla- gani uchun ham haqoratdan dili ogrimaydigan kimsalarga soz foydasiz ekanini tuyadi.
Cholponning poetik mahorati eng zarur ma'nolarni tashiydigan sozlarni kerakli tarzda misralarga joylashida tola namoyon bolgan. She'rda biror voqea, esda qoladigan holat yoq. Lekin bezovta ruhning, kishandan qutulmoq istagi- dagi kongilning manzarasi bor. Shoirning siz tanishgan boshqa sherlarida ham uning oziga xos ruhiyati bilan millat dardi ifodasi yonma-yon keladi va oquvchi kongliga kuchli tasir korsatadi.

Nazariy ma'lumot
IJTIMOIY VA INTIM LIRIKA
Har qanday she'riyat shoirning qalb kechinmalarini ifoda etadi. Animo ijod tajribasida she'rlar intim va ijtimoiy yonalishdagi bitiklarga bolinadi. Intim sozi lotincha bolib, "eng ichki", "yashirin" degan manolarni bildiradi. Nomiga yarasha bu xil she'rlarda shoir bevosita oziga tegishli sezim, tuygu holatni tas- virlaydi. Cholponning "Qalandar ishqi" she'ri intim lirikaning yorqin namu- nasidir. Unda shoir oz kongil tovlanishlarini boshqalarga ham tasir qiladigan darajada aks ettirgan. Har bir odamda ozgalarning holatini tuyish, boshqalar- ning sezimlarini his etish zaruriyati boladi. Ayni shu ehtiyoj intim yonalishdagi she'rlarning boshqalar tomonidan ham oqilishiga sabab bolgan omildir. Sof yoki intim lirikada tuygular shaxsiy bolsa-da, uning tasviri gozal va tasirchan bolgani uchun boshqalarga ham yuqadi.
Lirik turdagi asarda borliq emas, balki muallifning voqelik haqidagi oylari, tuygulari birlamchi ahamiyat kasb etadi. Bunda subekt bilan obekt bir shaxsda namoyon boladi. Hatto voqelikda mavjud muayyan manzara yoki hodisa tasvir- langanda ham u aslida bolganiday emas, balki shoirga tuyulganiday aks ettiriladi. Shuning uchun ham shoir: "Yiglar yuragimda vatanim" yoki "Men golibman. Buyuk lashkarman, Bosib oldim sevgi yurtini",  deya oladi.
Ayni vaqtda, ijtimoiy hodisalarning muallif tuygularini bezovta qilishi, uni muvozanatdan chiqarishi natijasida ham sheriy asarlar dunyoga keladi. Bunday asarlar adabiyotshunoslik ilmida ijtimoiy she'riyat yoki ijtimoiy lirika namunalari deb ataladi.
Ijtimoiy she'riyatda shoirning fikri va hissiyoti hayot hodisalari, odamlararo munosabatlar tufayli junbushga kelgan boladi va muallif ularni oz yuragidan otkazgan holda ifoda etadi. Jamiyatdagi adolatsizlik, zoravonlik, bosqinchilik, odamlarning beburdligi, riyokorlik, sotqinlik va boshqa ijtimoiy illatlar oqibatida tugyonga kelgan sezimlar ifodasi ijtimoiy lirikani yuzaga keltiradi. Cholponning siz yaqindagina organgan she'rlari ayni shu xil xususiyatga ega. "Kongil", "Buzilgan olkaga", "Yongin" singari she'rlarda Vatan, xalq, ozodlik va erk uchun kurashni hayot mazmuni deb bilgan, yurt ozodligi yoliga jonini tikkan jomard shoir kechinmalari oz ifodasini topgan. Bunday she'rlarda davatkor, chaqiruvchi, undovchi ruh yetakchi boladi. Ldarda bayon qilingan fikrlar va ifoda etilgan tuygular chin va samimiyligidan tashqari, boshqalarga ham tegishli bolgani uchun ozgalargada yuqadi.

KECHA VA KUNDUZ
(romandan parcha)
...Sultonxonning ornini Zebixon egalladi. Mingboshi Zebixonning uyiga butunlay kapa tikib oldi. I uydan goh yosh kelinning quvnoq va bolalarcha kulishi, goh qari kuyovning xursand qiyqirishlari, goh bolsa yangi qayliqning yorga zarbli dutori bilan shirin va shiralik ovozi, goh bolsa yangi keltirilgan gramofonda Netayxonning qiehiq yallalari eshitiladi... Ana turmush! Ana kuyov- qayliq! Poshshaxon bilan Sultonxon qayliq bolibdimi? Zebixonga elchi qoyib yurilgan vaqtlarda mingboshi bir soz degan emasmidi: "Shuni qolga keltirsam, bor-yogimni tutaman. Bor-yogim shuniki boladi. Bittagina bola tugib bersa merosxorim boladi. Boshqalarga hech narsa yoq!" Yaqinda ham Hakimjonga aytgan emish: "Men endi topdim baxtimni. Hammayogim shuniki. Boshqalarga besh-tort tanob yerni tirikligimda otkazib berib, qolgan davlatimni batamom shunga qoldiraman"...
Poshshaxonning jahliga tekkan yana bir narsa  Sultonxonning beparvoligi! Shu beparvolik, shu oynab-kulib yurishlar Poshshaxonni sil qiladi, sil!
"Nima boldi bu juvonga? Ertadan-kechgacha kundoshlari bilan opishadi, gapiradi, ashula qiladi, kuladi, kuldiradi, tegishadi, hazil qiladi, qitiqlaydi, qochadi, quvlaydi, quvlashadi. Qor yoqqanidan beri qishloqning yarim xotin-qiz- lari bilan qor otishib chiqdi... Uchtasi bilan "qorxat" oynab yutdi... Nima balo boldi bu juvonga! Kech kirsa, xuftondayoq oz uyiga chekilib, eshikni ichkari- dan berkitib oladi: tong otguncha dom-daraksiz yoq bolib singib ketadi... Eng ashaddiy dushmani Zebixon edi: eng yaqin ortogi Zebixon bolib qoldi. Ikkalasi sirdosh, mahram..."
Bir zamon Sultonxonning boshidan otgan uyqusiz kechalar endi Poshshaxonning kozini yumdirmaydi. Har kuni shomdan tortib, azongacha yotgan joyida uyoq-buyoqqa aganab oy oylaydi. Kop oylash natijasida, ...Poshshaxon ham, ozining qorqinch qarorini berdi va ishga boshladi. "Endi bir oq bilan ikki qushni agdarish kerak".
Poshshaxonning qarori qanday qorqinch bolsa, uning bajarilishi shu qa- dar tez va oson boldi: baqqoldan yashirincha oldirilgan kuchala kichkinagina dekchada ertadan-kechgacha qaynadi: ertalab unning suvi bir choynakka solinib, Zebining uyiga olib kirilishga moljallandi... Bu vaqtda mingboshining qolgan uchala xotini Dadaboy baqqolning katta qizinikiga ziyofatga chiqib ketgan edi- lar. Mingboshi esa shoshilinch suratda shaharga chaqirilgan, yashirib bolmaslik darajada besaranjomlik va talvasa korsatgan holda ertalab shaharga jonab ket- gan edi. Poshshaxonning uyida allaqanday bir qarindoshi otirganligidan kun- doshlari uni qistamadilar. Hadichaxon kelib, uni tashqariga chaqirib olgan va "mehmoningizni jonatgandan keyin chiqing. Kechgacha oynashib otiramiz",  degan edi.
Shunday qilib, ozi yolgiz qolgan Poshshaxon bemalol Zebining uyiga kir- di... Tokchada bir kichkina choynakda "tabarruk" suv bor edi, u suvga Razzoq sofining iltimosi bilan eshonning ozi duo oqib dam solgan, uni ichgandan song tez fursatda Zebi homilador bolib, bola tugishi kerak edi. Choynakdagi "tabar- ruk" suvni hol obrezga tokib tashlab, orniga oz choynagidagi suvni toldirdi. Tamom. "Zebi kechqurun chiqib suvdan ichadi-da, til tortmay oladi. Tortinchi xo- tinning uchinchidan boshqa kundoshi boladimi? Muni yosh bola ham biladi..."
Uydan toppa-togri baqqolning qizinikiga chiqdi. Anchagacha kundoshlari va ortoqlari bilan gaplashib, oynashib, kulishib otirdi. ozi zahar berayotgan kundoshini bir quchoqlab opti... Zebining opishlari issiq va astoydil bolsa ham, Poshshaxon negadir halitdan uni olikning sovugan lablaridan olganday bolar va nishab suvga tegib turgan maysa uchiday yengilgina qaltirardi. Qahqahalar bilan dunyoni boshiga kotargan vaqtlarida ham oz qolining beixtiyor kokragiga bo- rib qolganini payqar, allaqanday sovuq bir tuman parchasining kokragida ivirsib, u yer-bu yerga qadalib yurganini sezardi. Shu qadalgan narsani chiqarib yubor- moq, uchun ozini zorlab bolsa ham, bir-ikki marta qattiq-qattiq yotaldi. Faqat bu yotal uning ogzidan emas, allaqanday yetti yot begonalarning ogzidan chiq- di, bu yotal ovozidagi oriyat shu qadar ochiq ediki, yotaldan song Poshshaxon yana koksini gijimlashga majbur boldi.
	Nima boldi, jonim, sizga? Shamollab-netib qoldingizmi?  deb soradi
Zebi.
Zebining bu mehribon shu sodda, shu bolalarcha masum kozlarida samimi- yatdan boshqa hech qanday ma'no bolmasa-da, Poshshaxon unda quyidagi sozlarni oqidi: "Bir meni oldirganing bilan maqsadingga yetolarmiding? Bekor mening yosh jonimni juvonmarg qilganing qoladi".
Shundan keyin haligi tuman parchasi kokrak tegrasida ot qoyib chopqillab boshladi. Butun a'zoi-badanidan yalmogiz kampirning muzdek sovuq qollari ormalaganday bolardi. Yosh juvonning rangi ochdi.
Kundoshlari uning tegrasini oldilar:
	Nima boldi, Poshshaxon, sizga?
	Sovuq, oldiribman, shekilli...
	Chiqib yoting, bolmasa.
Ovqatga ham qaramasdan uyga chiqib ketdi. Shu boyicha ertasi kuni ham boshini kotarolmadi...
* * *
	Akbarali, sen shunday bir ish qilibsan,  dedi noyib tora,  endi mun- dan nari men seni himoya qilolmasman.
Mingboshi nima deyishni bilmasdan yerga qarab jimgina otirardi.
Noyib tora davom etdi:
	Ikkala boy bir bolib eng yaxshi advokatga ikki quloch ariza yozdirishib, toppa-togri hokim toraga tutibdilar. Hokim tora telefon berdi, mendan biroz koyidi. Arizani kordim. Yomon narsalar bor unda... Seni endi heeh kim himoya qilolmas deb qorqaman...
Mingboshi beixtiyor boshini kotarib noyib toraga qaradi, songra yana bu- rungidan kora pastroq engashib, amirkon etigining bukilgan boldirlariga tikildi.
Noyib davom etdi:
	Hozir, sen kelmasdan bir oz burun bir odamni Qumariqqa yubordim. Uchastka pristavi ham osha yerda. Machitda ikki boyga qarshi musht kotarib chiqqanlarning hammasini qamoqqa oladi. Boshqa chora yoq. Imom domlaga bizning nomimizdan rahmat aytishga buyurdim. Juda yaxshi soz qilgan deydilar.
Mingboshi chidayolmadi:
	Taqsir tora, men hayronman: haligi qamoqqa olinadiganlarda zarracha gunoh yoq-ku. Bu qanday boladi? Agar ozingiz osha yerda bolsangiz ikkala boyni otardingiz...
	Bilaman,  dedi noyib,  juda yaxshi bilaman. Unaqa mingta arizadan sening bir ogiz sozingga koproq e'tibor qilaman. Boylarning quturgani rost, surishtirib kordim. Ular oz qilmishlarining jazosini tortganlar...
Mingboshi dadillandi:
	Unday bolsa, munday adolatlik podsho vaqtida ochiqdan-ochiq nohaqlik qilishga qanday yol qoydadi?
Noyib kuldi:
	Soddasan, Akbarali. Podsholik hanima vaqt yurtning obroylik odamlari- ni himoya qiladi. Obroy davlat bilan topiladi, muni bilasan. Undan keyin, qishloq odamlarining shunaqa ozboshimcha harakatlariga yol qoyib bersak, oz vaqt ichida qishloqdan qol yuvishimiz kerak boladi. Sen xomsan siyosatga...
	Men bir omi odamman,  dedi mingboshi,  siyosatingizni bilmayman. Qolimdan kelganicha podsholikka xizmat qilib keldim. Shuncha zamon qilgan xizmatimni nazarga olmasmikin?
	Men ham shuni oylayman. Akbar, sen hozircha boraver. Men hokim toraning oldida seni oz bolsa ham himoya qilib koraman. Bolmasa, sening orningga boshqa odam qoyarmiz. Davlating katta, yeb yota berasan. ozing ham qarib qolding.
	Mayli, taqsir,  dedi mingboshi bir oz yengil tortib,  amaldan tushi- ringiz, mayli. Qarigan vaqtimda soroq berib yurishga nafsim qoymaydi...
	Menga qolsa senga tegnias edim, Akbar. Ish hokim torada. Hokim torani yolga solish qiyin boladi, unga bir narsa degani qorqaman... Chunki, ish juda xunuk. Xayr, boraver, iloji bolsa osha ikkala koppak bilan ozing bitish. Balki, arizaning beoqibat qoldirilishini sorab, ariza berarlar. Miryoqub bolsaydi, senga oson bolardi...
	Nimasini aytasiz, tora, boshim qotib qoldi.
Shu bilan mingboshi kongli buzilib mahkamadan chiqdi. Mingboshilikdan bekor qilsalar uncha qaygurmas edi: munga oz nafsini bir ish qilib kondira olardi. Lekin "Akbarali mingboshi amalidan bekor bolibdi",  degan xunuk gapni haligi ikki boy bilan Abdisamat kaptarlarining qanotiga ilib, shamolning qoltigiga qistirib, yomgirning tomchisiga joylab, bulutning qoyniga solib uchi- radi, har bir uchgan qarga shuni aytib qagillaydi, shu bilan ikki kun ichida u shumli xabar yer yuzini aylanib Makkatillogacha yetib boradi.
...Zunnun bilan birga noyib toraning uyi oldidagi pastgina skameykaga otirdilar.
	Men ham eshitdim, ota, xunuk gap bolibdi,  dedi Zunnun.
	Yomon boldi bu ish, shu sababdan sening yoningga keldim. Yaqinda Miryoqub akangdan xat kelib edi, "ba'zi bir nozik ishlarni Zunnun bilan gap- lashinglar, u ozi noyib toraning bekasiga aytib togirlaydi",  degan ekan. Shunga kelib edim.
	Jonim bilan, ota! Miryoqub akam aytmasa ham qilib beraman. Bemalol buyura bering.
	Hanima gap hokim torada, deydi hayronman. Beka bilan gaplashgin-chi, nima maslahat berar ekan.
	Siz eski shaharga tushib, kechgacha bir aylanib keling. Men beka bilan gaplashib qoyaman. Kech paytida javobini aytaman. Shunga qarab ish qilasiz.
Mingboshi osha kunni zorga otkazdi. Namozgar bolmasdan turib Zunnunning oldida edi.
	Katta pul kerak emish,  dedi Zunnun birdaniga.
Mingboshi ham ustidan tog tushganday yengil nafas oldi.
	Pul bilan bitadigan bolsa, mayli. Pul topiladi.
Mingboshining yengil nafas olganini korib, Zunnun ham ochila tushdi, uning kozlarida burungi andisha qolmagan edi.
	Bekamiz bunday dedilar: hokim toraning xotini bilan ozim gaplashib koraman, ish qaltis, bir narsa chiqadimi, yoqmi oldindan aytolmayman. Har qalay, bir ming, bir yarim ming pul kerak, deydilar. ozimga bolsa, Akbarali qadrdon odam, ish eplanadigan bolsa, keyincha bir narsa qilar, deydi. Animo, deydi ish juda nozik, bir narsa chiqarib bolarmikin, yoqmikin  hayronman, deydi. Pulni olib kela bersin: "Yotib qolguncha otib qolaylik",  deydi. Ammo menga ishonib ozi harakatsiz yurmasin, deydi.
	Qulluq, Zunnun, qulluq senga. Bu ish tuzalmaydiganga oxshaydi. Xayr, mayli, erta-indin pulni eplab olib kelayin. Bir urinib koraylik. Chiqsa-chiqar, chiqmasa otasining goriga...
	Ichkariga kiraylik, ota. Bitta-yarimta choy qilay.
	Yoq, Zunnun, tomogimdan hech narsa otmaydi.
Mingboshi Zunnun bilan xayrlashmasdanoq ornidan turib ketdi. U yerdan chiqib, oddiy bir mayxonaga kirdi. Bir shisha aroqni jindek kabob bilan ichib oldi. Songra miyasi xamirday kopchib, ot ustida qiyshaya-qiyshaya orqasida ikki yigiti bilan qishloqqa jonadi...
* * *
Uyidagilar allaqachon yotgan edilar. Dovdiragancha qoqilib-yiqilib Zebining uyiga kirib bordi. Miyasi hech narsa anglamasdi, shunday bolsa ham ertaga yo indinga bir ish qilib loaqal uch ming som pul topishga jazm qildi. Muning uchun hech qanday tadbirdan chekinmayajak edi.
	Tur, hay!  dedi Zebiga.
Zebi yotgan joyidan turib, fonarni balandlatdi.
	Dasturxonni yoz! Yegulik narsang bormi?
	Ha, kosada osh bor.
	Ber buyoqqa.
Zebi erining mast ekanligini bilsa-da, uning ovozidagi bu gayritabuy qorslik va qattiqlikka hayron boldi, boshini kotarib unga tikildi, "ozimi, boshqami?" deganday!...
	Nimaga menga qaraysan? Yo mastmisan, sintaloq?  dedi mingboshi.
Zebi indamasdan dasturxonni yoyib oshni qoydi.
	Och muni! mingboshi yonidan bir shisha aroq olib uzatdi.
	Men ochishni bilmayman,  dedi Zebi, koz yoshlari qovogiga kelib tizilgan edi.
	Mening xotinim bolib aroq ochishni bilmaysanmi? dedi mingboshi, xoxolab kuldi. organ! Mana, qarab tur!  Shishaning tagiga yogon shapalogi bilan ikki marta urdi, pokak sachrab chiqib shiftga tegdi, songra u yerdan sach- rab tokchadagi katta jomga kelib tushdi, "jarrang " etdi jom.
	Ha-ha-a! dedi mingboshi.  Jomlaringni jaranglatdim, sintaloq!
Birin-ketin ikki piyolani tolatib ichdi, yengi bilan ogzini artdi. Songra bir
piyolani ...Zebiga uzatdi:
	Ma, ich! Odam bolasan!
	Voy olaqolay! Aroq ichamanmi? Qoying, gapirmang!
	Odam bolasan, deyman! 01! O-ol!!!
Zebi orqasiga chekinib yiglab yubordi.
	Qoy, mayli, ichmasang ichma,  dedi mingboshi. ozim ichaman!
Bir shishani tamom qilib yuvuqsiz qoli bilan oshga chang soldi. Oshning yarmi barmoqlari orasidan dasturxonga, korpa-toshakka, ozining liboslari- ga tokilardi. Zebi devorga suyanib bu qorqinch kuyovni tomosha qilardi... Mingboshi, ogzida tola osh bilan: "Netayxon aylanay yodimga tushdi-e..." deb xirgoyi qildi. Oshli ogiz bilan boshlangan xirgoyi tomoqqa tiqildi, mingboshi qalqib ketdi va ogzidagi oshni kosaga purkab yana oshga qol uzatdi.
...Mingboshi yana bitta shishani ochib piyolaga toldirayotgan edi... Zebi tashqariga chiqib, toza qor bilan qolini yuvdi, toza qorni yuzlariga surkadi, jindak yedi. Ancha shamollab va yengillab kirgan vaqtida, mingboshi dasturxon yonida agnab uchib qolgan edi. Uni qozgatib otirmasdan, dasturxonni sekin- gina yigishtirib oldi-da, bir chekkaga bir yostiqni tashladi ustiga bir toshakchani yopindi, fonarni pastladi, shu bilan uyquga yotdi. Orada qancha uxlagandir, ozi ham bilmaydi, besaranjom bir qichqiriq bilan uygondi:
	Suv, suv,  deb qichqirardi mingboshi.
Zebi uyqusirab kelib, fonarni balandlatdi. Ungacha mingboshining qorqinch ovozi yana kotarila tushdi:
	Sintaloqdi qizi, suv deyman! Suv! Yuragim kuyib ketdi... Yonib ketdi!... Suv! suv!!!
Zebi shoshib qoldi, tez borib choynakdagi tabarruk suvni qoliga oldi va hech narsa oylashga fursat yoq,  darhol mingboshiga uzatdi...
Mingboshi choynakdagi suvni bir shimirishda tamom qildi. Zebi endi uning tinchib uyquga ketishini kutardi. Yoniga yumshoq, bolishlardan ikkitasini qoydi. Ustiga kichkinagina bir toshakni yoydi. Mingboshi ham tinchib qolganday boldi.
Zebining kipriklari endi bir-biriga tekkanda mingboshi birdaniga dahshatli bir tovush chiqardi. ornidan turib, kamarlarini, tonlarini apil-tapil yechishga boshladi. Zebi butun bu harakatlarni boyagi singari mastlik asarlari deb oyladi. Uning kamar va tonlarini bir-bir olib qoziqqa ildi, ikkalasi uchun solingan joyini tuzatdi, erini sekingina olib borib yotqizmoqchi bolardi...
Mingboshining kozlari chanogidan chiqib keta boshladi. U endi koylaklarini yirtib koksini, tomoqlarini timtalay boshladi... Bor kuchi bilan zor berib nafas olishga tirishardi. Songra buzuq ovoz bilan zorga-zorga:  Bogma, bogma meni!  deb qichqirardi.
Bir-ikkita qadam bosib devordagi javonga suyandi, bir nafas tinch qolgach, yana bogziga qol uzatib etlarini chozdi. Koksiga mushtladi. Undan keyin bir qolini yuqoriga kotarib boshiga qoydi. Kozida ikki-uch tomchi yirik-yirik yosh koringan edi. Galati, yuvosh, muloyim, beozor va ayanch nazar bilan Zebiga qaradi va ikkala qolini qoyib yuborib, boshini bir tomonga shilq etib tashladi-da, ozi ham devorga suykana-suykana sekingina yerga otirdi, bir na- fas otirgandan keyin bir tarafga qiyshayib ohistagina yonginasiga yiqildi va shu boyicha qimirlamay qoldi...
Nafasi ichiga tushgani holda devorga orqasini berib butun bu fojeani kuza- tayotgan Zebi bolgan ishni angladimi, yoqmi, harholda, qish kunida, yugurgani- cha koylakchan tashqariga chiqdi va ixtiyorsiz faryod soldi.
Kundoshlari ham birin-birin uygonib chiqdilar va mingboshining keng ich- karisida azonga yaqin tort xotinning azani bildirgan yigi ovozi kotarildi.
Ular orasida oq otib moljaliga tegizolmagan Poshshaxon ham bor edi...

Savol va topshiriqlar
1.	Zebi timsoliga tavsif bering.
2.	Zebining Akbaraliga konikishi sababini izohlang.
3.	Poshshaxonning qotillikka qol urishi asarda yetarli dalillanganmi? Fikringizni asar matniga tayanib asoslang.
4.	Noibning "Soddasan, Akbarali. Podsholik hammavaqt yurtning obroylik odamlarini himoya qiladi. Obroy davlat bilan topiladi, muni bilasan. Undan keyin, qishloq, odamlarining shunaqa ozboshimcha harakatlariga yol qoyib bersak, oz vaqt ichida qishloqdan qol yuvishimiz kerak boladi. Sen xomsan siyosatga..." deb aytgan sozlariga munosabat bildiring. Unda istilochilarning olkada yuritgan siyosati togrisida fikr yuriting.
5.	Noib tora va uning xotini sizda qanday taassurot qoldirdi? Ularning asl maqsadi nima edi?
6.	Akbarali mingboshi togrisidagi mulohazalaringizni bildiring.
7.	Zebiga zahar bergan Poshshaxon ruhiyatida kechgan jarayonlar tasviriga toxtaling.
* * *
Akbarali mingboshi zaharlanib olgach, chor hukumati ma'murlari "tort chaqaga arzimagan bu qurboni zpmonni" yangi fath etilgan "vahshiy" xalq orasidan yetishgan ziyrak, yetuk, toj-u taxtga sadoqatli siyosat arbobi sifatida korsatmoq istaydilar. Bunga zor siyosiy tus berib, boshqalarga dars bolishi uchun qotilni topib jazolashga bel boglaydilar. Bu jazo mashinasiga hech gunohsiz Zebi aybdor sifatida robaro boladi.
Sud majlisi boladigan keng zalda shamollar uchib, oynardi. Qator-qator chizilgan Yena kursilari haftalik uyqularidan hali ham uygonmagan edilar. Eng oldingi qatorda hokim, noyib, garnizon boshligi, politsiya boshligi, pop; uchinchi qatordagi eng chekka kursida oppoq va zor sallali chol  jom'e masjidning ingichka ovozli imomi otirardi. Bir tomonda zakunchi, bir to-monda tilmoch: boshqa hech kim yoq.
Zebi ikki konvoyning yalangoch qilichi ortasida zalga kirib keldi; ustida qora barqut paranji, qora chimmat, oyogida qora amirkon mahsi-kavush bilan sud qarshisiga kelib toxtadi. Bu omonsiz suddan va bu yaltiragan yalangoch qilichlardan kora uning osha qora qiyofasi qorqinch edi; orta asrlardagi Ispaniya inkvizitsiya mahkamalarining qora aboli va sirli kardinallariga oxshardi... Pop qaradi, boshini chayqadi: domla qaradi, "astofurullo" oqib, soqolini silkitdi.
	Sud raisi nihoyat tilmochga yuzlandi:
	Aytingiz, aybdor yuzini ochsin.
	Tilmoch bu buyruqni Zebiga tushuntirib berdi.
	Yoy ola qolay! Shuncha nomahramning oldida yuzimni ochamanmi? Undan kora olganim yaxshi emasmi?
	Bu soz tarjima qilib berilgach, pastdagilarning deyarli hammasi, sud hayatidan bir necha kishi yengilgina kulib oldilar. Ulardan ikki kishi ayrildi: birinchisi  nihoyatda semiz va yogon gavdali garnizon boshligi; bu odam to- vuqning qa-qalashiga yaqin bir tovush bilan ovozi boricha va birdaniga qah-qah soldi. Hanima unga tomon ogirildi. Sud raisi chinqiroq chaldi. Garnizon boshligi yonidagi romolchasini olib, yuz-kozlarini arta boshladi... Ikkinchisi  imom- domla; bu kishi ozlarining ingichka, xushtak singari ovozlari bilan ixtiyorsiz: "mashaollo!" deb yubordilar. Hanima u kishiga tomon evrilgach, qip-qizarib va ham... qorqib, boshlarini quyi soldilar.
	Siz bu ayolga tushuntirib aytingiz; yuzini ochmasa bolmaydi. Sudning qoidasi shu. Paranji ostida aybdordan boshqa kishining hozir bolishiga yol qoymaslik uchun biz uning yuzini ochdirishga majburmiz. Aytingiz, qarshilikdan foyda yoq!
Zebi xuddi oyinda sherigiga achchiq qilgan boladay teskari burilib oldi. U indamay turganligidan sud raisi yana soz oldi:
	Yaxshilab tushuntiringiz, yuzini ochmasa, sud majlisini olib borolmayman.
	Olib bormasa mayliga... dedi Zebi. Bilganini qilsin!
Tilmoch ozi kulib, qip-qizarib turib, tarjima qildi.
Sud raisi ovozini kotara tushdi:
	Harbiy sud masxarami bu kishiga? Aytingiz, yaxshilik bilan ochsinlar. Bolmasa, kuch bilan ochdiramiz?
	Voy shorim! Shuncha erkak otirsa-ya! olganim ming marta yaxshiroq!
Songra ovozini pasaytiribroq tirkadi:
Otamning piriday kap-katta sallalik domla otiribdilar. Qanday yuzim bilan qarayman?..
Sud raisi endi bu safar muloyim gapirdi:
	Aytingiz, sud tomonga qarab, domlaga orqasini ogirib tursin!
Zebi yana indamadi. Domla otirgan joyidan bir oz kotarila tushib.
	Heehqisi yoq, qizim! dedi. Men qaramayman!
	Mana bular-chi? dedi Zebi, sud hayatini korsatdi.
Endi bu safar domla ornidan turib, tilmochga yuzlandi.
	Eshoni mirzo! Menga ijozat berilsa, shu ayolga ikki ogiz nasihat qilsam.
	Marhamat, taqsir!
Domla Zebining yoniga borib, nasihatga boshladi. Zebi borgan sari susayib bolsa-da, domlaning har bir soziga javob qaytarardi. Oxirida domla oz dindosh- lari ortasida mashhur bolgan bir e'tiqod masalasini ochdi:
	Kofir bilan itning farqi yoq. Itdan qochmaysizmi? Shunday bolsa, kofir- dan ham qochmasangiz boladi. Bu joiz?
Domla shunday joyda bu xil gaplarni gapirishdan juda qorqardi. Shuning uchun boshda-boshqa sozlar bilan Zebiga tasir qilishga urindi. U urinishlardan tezroq bir natija chiqmagandan keyin majlis ahlini mahtal qilib qoymaslik uchun bu masalani ochishga majbur boldi. Majbur!.. Shu uchun songgi sozlarni juda past ovoz bilan aytgan edi.
Zebi unadi.
	Bolmasa, sal ozingiz nariroqqa borib otiring!
	Xop, qizim, xop,  dedi domla. Tort-besh qator orqaga borib otirdi.
Hammaning kozi domlada ekan, Zebi chimmatini yuzidan oldi va sudga
tomon evrilgan holda bir qolini yana yuziga parda qildi.
	Mana, qilaqol sorogingni!
Hozir bolganlar ortasida "bu sodda musulmon qizini uyaltirmaslik uchun" kozini boshqa tomonga burib otirganlar bilan birga ikki kozini undan uzmagan va allanimalar deb ozicha sozlashib, lablarini tez-tez qimirlatganlar ham bor
Aybdorning kimligi surishtirilgach, sud darhol ornidan turib, aybnomani oqidi. Undan keyin yana kalta savol-javoblar ketdi. Bu daf'a ularning adadi orta tushdi:
	Aybnomani eshitdingizmi?
	Ha...
	Mingboshi suvni ozi soradimi?
	Ha ozi soradi...
	Mastmidi?
	Kop aroq ichib edi.
	Suvni kim berdi?
	Men berdim.
	Choynakdamidi?
	Ha.*.
	Mana bu choynakmi?
	Ha...
	Kimning choynagi bu?
	Meniki.
	Siznikimi?
	Ha, meniki.
	Ichida qanday suv borligini bilarmidingiz?
	Bilardim.
	Qanaqa suvidi?
	Irim suvidi.
	Kimga qilingan irim?
	Menga...
	Nima uchun irim qildirardingiz?
	Farzand bolsin deb...
Pastda otirganlarning domladan boshqalari, songra sud hayatidan bir-ikki kishi, zakunchi va tilmoch yengilgina kulib qoydilar.
	Nega u suvni mingboshiga berdingiz?
	Juda tashna bolib soragan edi, shundoqqina tokchadan olib uzatdim.
	Choynakda zahar borligini bilarmidingiz? Zebi kuldi.
	Qiziq ekansan (orusni sizlab bolmaydi), men qayerdan bilay?
	Demak, eringizni ozingiz oldirdingiz? Zebi qattiqroq va chozibroq javob berdi:
	Yo-o-q!.. olibmanmi oz erimni oldirib.
Uning bu songgi javobidan qiz bolaning oz ortogiga ozini oqlab gapira- digan sodda gaplaridagi gunohsiz ohang boridi: "Voy olaqoling, men shunaqa dermidim?"
Zebi sud raisining bola emasligini qaydan bilsin? Shu yerda otirgan shuncha erkakning oyday ravshan bir narsani anglamasliklarini qaydan bilsin? "orus- musulmon bolib shuncha odam otiribdi, axir. Mingboshini oldirgan Zebi emasligini hammasi biladi. Bilib turib yana qaytalab soray bergani qiziq! Yo osmoqchilab sorarmikin? "
Sud raisi gapirmoqchi bolib ornidan turgan vaqtda Zebi  "ana, soroq tamom boldi. Endi uyimni qandoq qilib topib boraman?" deb oyladi.
	Otiring,  dedi sud raisi Zebiga.
Sekingina va ehtiyot bilangina otirdi. Sud raisi soz oldi:
	Yoqea shu qadar ochiq, masala shu qadar ravshanki, meningcha, majlisni davom ettirishga ham hojat yoq. Aybdor ozi har bir savolga bergan javobi bilan jinoyatini iqror qildi. Shunday bolgach, biz hukm chiqarish uchun ichkariga kira bersak, deyman.
Sud majlisida faqat aybdorga berilgan savollar, songra tergov protokoli bilan hukmnomaning eng kerak joylari tarjima qilinar; boshqa sozlar oruscha ketardi. Shu uchun til bilmagan Zebi otirgan joyida gapirgan toraning yuz harakatlarini tomosha qila boshladi.
Sud raisi prokurorga qaradi:
	Siz nima deysiz, zoti muhtaram?
Prokuror ornidan turib, ikki qolini stolga qoydi-da, yarim engashib turib dedi:
	Men bu taklifga qarshi emasman. Albatta, mening bu masalada boshqa mulohazalarim bor. Men urush vaqtining nozik paytlarida bolgan bu oldirishga oddiy oldirish kabi qarayolmayman. oldirilgan odam Rusiya davlatiga va pod- shoga sadoqati bilan tanilgan odam edi. Uni "yosh sart" maxfiylari, ayniqsa, ularning dushmanimiz bolgan Turkiya bilan fikran boglanishgan unsurlari yomon korardilar. Men bu "sodda" va "gunohsiz" sart ayolining shunday unsurlar qolida oyinchoq bolmaganidan amin emasman...
Biz sart xalqiga allanechuk beparvolik bilan qarab organganmiz: "Qoyday yuvosh, ular!" deymiz. Albatta, ularning mamlakatlarini qon tokib olgan fo- tihlar sifatida bu qarashimiz bir nav togri ham bola biladi. Faqat bizga endi bu notogri qarashni tashlash kerak! Durust, sart xalqining kopchiligi muazzam davlatimizga, sevimli podshohimizga sodiq... Eslik, tajriba korgan katta savdogar- lar, qishloqning obroyli boylari; ayniqsa, ulamo toifasi "yosh sartlar"ning nufuzini qirqish uchun zor bermoqdalar; bularni bilaman. Lekin haddan tashqari ehtiyot bilan, sergaklik bilan ish olib bormasak bir kun emas, bir kun haligi kopchilikning "yosh sartlar" bayrogi ostida bosh kotarishi juda mumkin narsa. Muni bilish kerak! Kechagina bolib otgan tog voqealari, Qumariq hodisalari nazarimizdan qochmasin, taqsirlar!
Mana shu nuqtalardan qarab, men bu "soddadil", "yuvosh" va "gunohsiz" sart qiziga eng oliy jazo talab qilmoqchi bolaman. Modomiki, masala ozi bu qadar ravshan va aybdorning ozi oz ogzi bilan iqror qilib turibdi, mayli, 11111- zokara ochib otirmasak ham boladi. Men oz fikrimni muhtaram sud hayatiga arz qilib, masalaning bu tomoniga ham diqqat qilinmogini sorayman.
Zakunchi sud raisining murojaatini kutmasdanoq, ornidan turgan edi:
	Men ham soz aytishdan voz kechaman!  dedi u, yana darhol joyiga otirdi.
Sud hayati ornidan turib ichkariga chekildi.
"Ana,  deb oyladi Zebi.  ozim aytgan. Hanima gap oyday ravshan... Endi uyimni topib ketalarmikanman?"
Chorak soat otmasdan hukmnomani eshitdirdilar. Unda bu ishning asosan siyosiy bir rangdan xoli emasligi iqror qilinmoq bilan birga, bu soroqqa togridan- togri aloqasi bolmaganligi, ishning u jihatini alohida tekshirib, lozim korilgani taqdirda, qaytadan ish qozgatmoq tegishli mahkamalarning vazifasi ekanligi, endi bu oldirish hodisasi togrisiga kelganda, masalaning juda aniq anglashilganligi, aybdorning ozi tomonidan necha martalar iqror qilingani, shu uchun guvoh jalbiga va muzokaraga lozim korilmaganligi aytiladi.
Undan keyin: "Aybdorning qilgan gunohi ogir bolib, hozirgi urush vaqtida va nozik sharoitlar ichida davlat odamiga qasd qilgani uchun falon moddalar, boyicha oliy jazoga hukm qilish kerak bolsa-da, bovujud olka harbiy sudining sayyor hayati aybdorning madaniyatsiz yerli xalq ayoli ekanini, ozining yosh va turmushda tajribasizligini va ham hamma gunohlarini nomus bilan iqror qilib, boyniga olganini nazarda tutib, falon-falon moddalar boyicha yetti yil surgunga hukm qildi. Bu hukm ustidan tegishli joylarga shikoyat qilish mumkin", deyi-
Tilmoch hukmnomani tort ogizgina qilib eshittirdi:
	Aybdor Zebinisa Razzoq sofi qizi, Harbiy sudning hukmi bilan yetti yil Sibir qilindingiz. Norozi bolib ariza bersangiz mumkin.
Hukmnoma oqilib bitar-bitmas, zaldagilar chiqa boshlagan edilar. oqilib tamom bolgach, sud raisining ishorati bilan qilich yalangochlagan konvoylar yana boyagi taxlitda Zebini olib chiqib ketishdi. Shundan keyin sud hayati ham chiqib ketdi. Zalda faqat tilmoch, zakunchi, undan keyin nima uchun ozining bu yerga chaqirilganini bilmagan imom domla qolgan edi. Tilmoch domla imomning yoniga keldi:
	Taqsir, siz jindak sabr qiling. Men hozir kelaman, undan keyin gap- lashamiz.
Domla yuragini qoliga olib rangi ochgan, lablari biroz qaltiragani holda... sud zalida qoldi. Zakunchi tilmochni olib tashqariga, Zebining yoniga chiqdi. Zebi chimmat ostida hongur-hongur yiglamoqda edi.
Zakunchi soradi:
	Nima deysiz? Ariza yozib beraymi?
Zebi xorsingan ovoz bilan yiglab turib, uzuq-uzuq javob qildi.
	Kimga?
	Yuqoriga.
	Unda... nima boladi?
	Nima bolardi: ehtimol, yana soroq boladi; ishni qaytadan koradilar.
	Kim... koradi? Shular... koradimi?
	Boshqa sud koradi.
	Bari bir... op-ochiq turgan narsani... bular tushunmaydi-yu, ular tushu- narmidi?
	Ariza yozib beraymi?
	Qoyaqol!.. Men uchun... ovora bolib otirma...
Zakunchi kulumsirab, tilmochga qaradi, u yelkasini qoqdi. Zakunchi boqcha darvozasidan chiqib ketmak uchun osha tomonga qarab yurdi.
	Hay, shoshma,  dedi Zebi.  Shaharda... Shaharda... ota-onam.. bor... korsatarmikin?
	Avaxtaga olib borgandan keyin korsatadi.
Zakunchi darvozaga qarab ketdi. Tilmoch u bilan xayrlashgach, yana dom- laning yoniga kirdi.
	Eshoni mirza,  dedi domla-imom uni besaranjomlik bilan qarshi olib,  meni nimaga chaqirgan ekanlar?
Tilmoch kuldi:
	Sizni, taqsir, sud sadri chaqirtirgan edi. Basharti qasam berish lozim bolib qolsa, musulmon shariatiga muvofiq qasam berish uchun.
	Qasam bermadilar-ku?
	Lozim bolmadi, taqsir. Ayol ozi iqror...
Domla anglayolmadi shekilli, mirzaning songgi sozini savol shaklida qay- tardi:
	ozi iqror?
Tilmoch yana kuldi:
	Ha, ozi iqror... Eshitmadingizmi?
	ozi iqror emas, inkor qildi, shekilli-ku?
	Damingizni chiqarmang, taqsir. Bu nozik masala...
	Ha, albatta, albatta.
	Endi, taqsir, sud raisining sizdan iltimosi bor: ozingiz eshitdingiz, bu ayol Razzoq sofi degan odamning qizi, oz eriga zahar bergan. Eri xizmati sing- gan mingboshilardan ekan. Prokuror otib oldirilsin degan edi, sud qabul qilmas- dan, yetti yilga Sibirga kesdi. Ertaga jumadan keyin machitda ikki ogiz gapirib qoysangiz deydilar.
	Nima togrida, mirza?
	Ya'ni oqpodshoning sodiq odamlariga kim qol kotarsa, oqibati mana shunday boladi, degan mazmunda...
	Xop, eshoni mirza, xop. Albatta, aytaman, albatta. Endi menga ruxsat- mikin?
Domlaning bu savolida xuddi gunoh qilgan odamning ochiq bezovtaligi sezi- lardi: "Meni qamamasmikin?"  deganday... Tilmoch muni payqadi shekilli, quruq va sovuq javob berdi:  Bora bering.
Domla maktabidan "ozod" bolgan eski maktab bolalari singari ozini eshikka urdi va osha onda kozdan yoq boldi. Tilmoch kuldi: "imon yoq taqsirim-da", dedi oz-oziga.

Savol va topshiriqlar
1.	Asardagi "zakunchi" timsolini sharhlashga, xatti harakatlarining asosini to pishga urining.
2.	Parchadagi tilmoch obrazini tavsiflang.
3.	Prokurorning nutqini qayta oqing. Shunga tayanib, uning shaxsini tavsif lang.
4.	Sud jarayonidagi shoshqaloqlik, e'tiborsizlik sababini izohlang.
5.	Taqdiri hal bolayotgan mash'um damlarda oz shahridagi uyiga qanday yetib olishni oyluli otirgan Zebi shaxsiyatiga toxtaling.
6.	Nodonligi turqi, gaplari va qiliqlaridan bilinib turgan Akbaralining oligiga chor amaldorlari tomonidan berilgan e'tibor sababini izohlang.
"KECHA VA KUNDUZ" ROMANI ToGRISIDA
She'riyat, hikoyachilik va dramaturgiyada tajriba orttirgan, rus va jahon adabiyotining mumtoz namunalari bilan tanishib, ayrimlarini mahorat bilan tar- jima qilgan Cholpon 1934- yilda "Kecha va kunduz" romanini yozib, ozining buyuk nosirlik iqtidorini korsatdi. Roman "Kecha" va "Kunduz" singari ikki kitobdan iborat bolishi kozda tutilgan edi. "Kecha" kitobining birinchi bobi 1935- yilda "Sovet adabiyoti" jurnalida bosilgan, 1936- yilda roman toliq chop etilgan. Cholponning ayrim zamondoshlari ikkinchi kitob ham yozib tu- gallanganligini aytishadi. Ehtimol, Cholpon qatagonga uchragan vaqtda kitob qolyozmasi yoq qilingandir. Lekin asarning birinchi kitobiyoq eng yetuk ozbek romanlaridan biri sifatida adabiyot tarixida qoldi.
Yozuvchi kechagi kunni tasvirlar ekan, "mustamlaka tuzumi yomon" qabilidagi gapni yalangoch aytishday jon yoldan bormaydi. Balki, zulm- zoravonlik ustuvor ekan, mamlakatda qanday tuzum hukmronligi haqida yetti uxlab tushiga kirmaydigan, oddiy kishi ham uning qabohatidan chetda qolmas- ligini hayotdan olingan jonli timsollar taqdirini tasvirlash asnosida ishonarli korsatadi. Tuzum oz-ozicha adolatli ham, adolatsiz ham emas, balki unda yashayotgan va uni boshqarayotgan kishilar darajasida bolishi goyat nozik tasvirlangan. Adib olka ahli hayotidagi unchalik kozga tashlanavermaydigan jihatlarning mohiyatini teran angiagani uchun ham "Kecha va kunduz" ro- mani qahramonlar boshidan otgan qiziqarli voqealarni naql etuvchi sarguzasht emas, balki Turkiston va turkistonliklarning tarixiy taqdirini butun chigallik- lari bilan aks ettirgan baduy asar darajasiga kotarilgan.
Asarda Cholpon olamga hayrat kozi bilan qaraydigan sodda, samimiy Zebi, umri tort devor orasida otayotgan, na tirikchilikdan, na erdan yalchi- gan Qurvonbibi, dunyoda faqat eshonning sozinigina haqiqat deb biladigan johil Razzoq sofi, dumbul va savodsiz Akbarali mingboshi, ayyor noib tora, uning makkor xotini singari koplab timsollar haqqoniy va jonli tasvirlangan. Cholponning mahorati shundaki, asarda unchalik katta orin tutmaydigan epi- zodik personajlarni ham goyat puxta tasvirlaydi.
Romanda Zebi ishtirokidagi voqealar tasviriga kop orin berilgan, asardagi kopchilik personajlar shu timsolga daxldor tarzda chizilgan bolsa-da, u asarning bosh qahramoni emas. Negaki, u asar voqealari rivojini boshqarmaydi, balki ix- tiyorsiz tarzda, qayoqqa borayotganini, nima bolarini bilmagan holda hayot oqi- mida suzadi. U biron-bir holatning kelib chiqishiga ongu tarzda, bilib turib sa- bab bolmaydi. Uning boshqalar hayotiga tasir korsatgan xatti-harakatlari ham ozining ixtiyoridan tashqarida sodir boladi.
Adibning mahorati tufayli mut'e, hech qanday ijtimoiy salmogi yoq Zebi oz soddaligi, husni, odobi, iffati, noyob iste'dodi bilan oquvchilar mehrini qo- zonadi. Cholpon qizni oz tabiati mantigiga muvofiq harakatlantiradi. U quvlik- shumlikni bilmaydi, taqdirga tadbir qilishni xayoliga ham keltirmaydi. Zebi  tom ma'noda ozini "muhitning erki"ga bergan ozbek qizi. Yozuvchi uni boricha korsatadi. Qizigi shundaki, adabiy qahramonlarga qoyiladigan talablarning bir dunyosiga javob berolmaydigan bu qiz insoniy beguborligi, ozbekcha soddaligi bilan kishini oziga rom etadi.
Sotsialistik realizm talabiga kora, adabiy qahramonlar hayotida dinamika bolishi, ya'ni ular asar davomida bir qadar bolsa-da, osishi kerak. Zebi esa, shuncha sinovlardan song ham romanga qanday kirib kelgan bolsa, shu holicha qoladi. Faqat baxtsizligi miqdori kopayadi, azoblari darajasi ortadi, aybsiz ayb- dor boladi, xolos. Lekin bu hol uning jozibasiga soya tashlamaydi.
Zebinisa  ozbek ayoli timsoli. I vaziyatga tasir korsatishni, nobop hayot- ga qarshi isyon qilishni xayoliga keltirmaydi. Boshqa qizlarga xos quvlik qilishni ham bilmaydi. Zebi  godakday begubor bolgani uchun ham bagri ifloslik va kirlarga tola hayot uni sigdirmaydi. Shudringday toza va chechakday pokiza bolgani uchun hayotning shafqatsiz va badboy havosi qizni darrov soldiradi. Soldiribgina qolmaydi, balki unga jinoyatchi qotil yorligini yopishtiradi. Chunki kirlik va jaholat tozalik va gozallik bilan kelishmaydi, ezgulikning yashashiga imkon bermaslikka urinadi.
Zebi  hurkak ohu singari gozal va ilojsiz. U eng yaqin kishisi bolmish otasidan yovdan qorqqanday qorqadi. Ammo uni yomon kormaydi. Otasi qa- tori, animo undanda johil, undanda xunuk kimsaga xotin boladi va bu qismatga konikadi. U mingboshining ozga ayollari singari na merosga ega bolishni, na boylik orttirishni, na oynash topib ishrat qilishni oylaydi. U taqdirga tan beradi, xolos. Lekin taqdirning adolatsiz oyinini qarangki, Akbarali ayni shu begunoh qiz qoli bilan oldiriladi.
Zebining suddagi holati, roy bergan hodisani mutlaqo tushunib yetmagani, ozidan nima sorashayotgani, nima talab qilishayotganini anglamaganligi, Sibirga surgun qilingani haqidagi hukmni eshitgandan song ham qismatini emas, balki uyga qanday yetib olishini oylashi kabi orinlarda Cholponning tasvir qudrati bor boyi bilan namoyon bolgan. Shunday manzaralar tasviri oquvchini qizga taqdirdosh, qismatdosh, darddosh qilib qoyadi, uning har bir nafasini xavotir bilan kuzatishga majbur qiladi.
Cholpon oligi tirigidan qimmatga tushgan Akbarali timsolini ham goyat pishiq ishlagan. U tavakkalchiligi, orqa oldiga qaramasligi sabab bolib, kattalar nazariga tushib qolgan va ular aynan unga oxshash ogzing qani desa, qulogini korsatadigan amaldorlar kerakligidan hamda pora berishda qoli ochiqligidan mingboshini "qadrlashadi". Akbaraliga oxshagan amaldorlar buyruqni bajarish- nigina bilishgani, uning mohiyati, odamlarga foyda-zarari bilan qiziqmaganlari uchun bosqinchilarga kerak. Bundaylar millatdoshlarini oylamaydi, ularga achin- maydi. Odamiylik haqidagi "ortiqcha" injiqliklardan xoli va shu bois kattalarning zanjirdagi itiday gap. Uning shaxsiy hayoti ham fe'liga yarasha: na mazmun va na tartib bor.
Romanda Zebi taqdiri mantiqiy yakuniga yetmaganday korinadi. Chunki hayotning yakuni yoq. Unda qancha tasodif-u noma'lumliklar turgani yolgiz Yaratganga ayonki, asardagi tugallanmaganlik ana shunga qilingan ishoradir. Korinadiki, "Kecha va kunduz" kishini oyga toldiradigan, kecha, bugun va erta haqida, inson umrining mazmuni togrisida fikrlashga undaydigan asar bolib, yoshlarning milliy manaviyatini shakllantirishida muhim orin tutadi.
OYBEK
(1905  1968)
Hayot va ijod yoli. Muso Toshmuhammad ogli Oybek 1905- yilning 10- yanvarida Toshkentning Gavkush mahallasida, hunarmand toquvchi oilasida tugildi, Ota-onasi uni yoshligida eski maktabga oqishga berishgan. Oybekning sozga bolgan muhabbati onasi Shahodatbonu yordamida kuchaydi. Muso on tort yoshga tolganda "Namuna" nomli yangi usuldagi boshlangicli shoro mak- tabida oqishni davom ettiradi. U on olti yoshga yetganda, Navoiy nomidagi ta'lim-tarbiya texnikumiga oqishga kirdi.
Texnikumdagi tahsil uning mumtoz adabiyotga muhabbatini yanada teran- lashtirishdan tashqari, qiziquvchan ospirinni rus adabiyoti bilan yaqinlashtirdi. Oybek oz xotiralarida: "Xayol daryosi keng edi menda. oqtin-oqtin ozimcha mashq qilib, bitta-yarimta she'r yozib ham qoyardim. Xotiramda bor, ilk she'rim texnikumning "Tong yulduzi" nomli devoriy gazetasida chiqdi. Keyin shu gazetaga ozim mas'ul muharrir boldim. Sekin-sekin respublika gazeta- larida she'rlarim bosila boshladi" deya ta'kidlaydi. Shu tariqa Oybek adabiyot olamiga kirib keladi.
Shu texnikum talabasi, Oybekning bolajak rafiqasi Zarifa Saidnosirova oz xotiralarida shunday yozadi: "Oybek oriq va novcha yigit bolib, qongir... qa- lin sochlari doppisidan toshib turardi. Yirik qora kozlari shogirdlik davridayoq teran ma'noli va xayolchan edi... Oybek "Tong yulduzi" devoriy gazetamizning muharriri edi. U bazan yolimni tosar, gazetaga biror narsa yozib berishim yoki rasm solishimni sorar edi. U bir kuni she'rga liq tola, qalingina, sariq muqovali daftarni qolimga tutqazdi-da, she'rlarning boshi va oxiriga kichik-kichik rasmlar chizib berishimni soradi. Yoq deya olmadim va eng nozik moyqalam va akvarel boyoqlar ila rasmlar chizdim...".
1925- yilda texnikumni tugatgan Oybek orta Osiyo davlat universite- ti ijtimoiy fanlar fakulteti iqtisod bolimiga oqishga kirdi. Oybek oqishini 1927- yilda Sankt-Peterburgdagi Plexanov nomidagi xalq xojaligi institutiga kochirdi. Namxush va zax Peterburgda tahsil bilan otgan ikki yil shoirning salomatligiga yomon ta'sir korsatdi va u 1930- yilda ozi oqigan universitetga qaytib keldi. oqishni tugatgach, besh yil davomida osha yerda siyosiy iqti- soddan ma'ruzalar oqidi.
Adabiyotga shoir sifatida kirib kelgan, Cholpon hamda rus simvolistlari- ning ta'sirida bolgan Oybek tez orada oziga xos ovozga ega ijodkor ekan- ligini korsatdi. 30- yillarda u "Dilbar davr qizi", "och", "Baxtigul va Sogindiq", "Navoiy" singari onga yaqin doston yaratdi. U hikoyachilikda ham ozini sinab kordi.
1937- yilgi qatagon shamoli Oybekni ham chetlab otmadi. U til va ada- biyot institutidagi ishidan haydaldi. Yozuvchilar uyushmasi safidan chiqarildi. Mahalliy matbuot eshiklari uning uchun yopildi. Lekin shoir umidsizlikka tushmadi, ozining butun kuchini ijodga bagishladi. Tinmay yozdi. "Qutlug qon" romani qonga botgan 1938- yilda yozilgan.
Oybek urush yillarida ham samarali ijod qildi. Uning mashhur "Navoiy" romani 1942- yilda yozildi. Shu yillarda adib "Mahmud Torobiy" tarixiy dramasini ham yaratdi. 1943- yilda ozbekistonda Fanlar akademiyasi tashkil etilishi bilanoq, Oybek Gafur Gulom bilan birga uning haqiqiy azosi qilib saylandi va osha kunlardan to 1951- yilga qadar akademiyaning gumanitar bolimi boshligi lavozimida ishladi.
Ikkinchi jahon urushi tugagach, Oybek ozbekiston yozuvchilar uyush- masi raisligiga saylandi va 1949- yilgacha shu lavozimda ham mehnat qildi. Shu yillarda adib "Oltin vodiydan shabadalar" romanini yozdi. Oybek 1951- yilda ogir xastalikka chalindi. Gapirolmay qolgani, harakatlari cheklangani, xotirasi susayganiga qaramay, u umrining keyingi yillarida "Quyosh qoray- mas", "Ulug yol" romanlari, "Nur qidirib", "Bolalik", "Bola Alisher" qis- salarini yaratdi. Talaygina she'r va dostonlar bitdi.
Mashhur ximik olima, Oybekning turmush ortogi Zarifa Saidnosirova shunday yozadi: "1968- yilning 1- iyulida, oltmish uch yoshida Oybek va- fot etdi. Men hayotimning birdan-bir ma'nosi bolgan ulug insondan judo boldim. Men hozir Oybekning olimoldi kunlarini yozishga qanchalik shay- lanmay, qolim qaltirab, nafasim tiqilib qolmoqda. Qulogimda hali ham: "Men olyapman, Zarifa, rozi bol!"  degan sozlari jaranglab turibdi". Oybek faqat uydagilarga emas, balki ozi bilan aloqada bolgan har qanday odamga yaxshilik qilishga urinadigan shaxs edi. Shundan bilinadiki, u ijodkor
sifatidagina emas, balki, odam sifatida ham atrofidagilarning mehr-u hurma- tini qozongan, ularning yuragidan chuqur joy olgan shaxs edi.
Siz quyida Oybekning sof lirik she'rlaridan ayrim namunalar va mashhur "Qutlug qon" romanidan olingan parcha bilan tanishasiz.
LIRIKA
NA'MATAK
Nafis chayqaladi bir tup na'matak Yuksakda, shamolning belanchagida. Quyoshga kotarib bir savat oq gul, Viqor-la oshshaygan qoya labida 
Nafis chayqaladi bir tup na'matak...

Mayin raqsiga hech qoniqmas kongil, Vahshiy toshlarga ham u berar fusun. Sonmaydi yuzida yorqin tabassum, Yanoqlarni tutib oltin bosa-chun Quyoshga tutadi bir savat oq gul!
Poyida yiglaydi kumush qor yum-yum. Nafis chayqaladi bir tup na'matak... 
Shamol injularni separ chashmadak, Boshida bir savat oq yulduz chechak, Nozik salomlari naqadar ma'sum!

Toglar havosining feruzasidan 
Mayin tovlanadi butun niholi. 
Vahshiy qoyalarning ajib ijodi: 
Yuksakda raqs etar bir tup na'matak, Quyoshga bir savat gul tutib xursand!
Savol va topshiriqlar

1.	Shamolning belanchagida nafis chayqalgan bir tup na'matak holatidan ta'sirlangan shoir tuyg'ularini izohlashga urining. 
2.	Quyoshga bir savat oq gul ko'targan qoyaning viqor-la oshshayishi sababini anglashga harakat qiling.
3.	Shoirning: "Mayin raqsiga hech qoniqmas kongil" ?  tarzidagi iqrori sa babini tushuntiring.
4.	She'rning qaysi satrlarida gozallikning ezgulik yaratish xususiyati yaqqol namoyon boladi?
5.	"Kumush qor"ning na'matak poyida "yum-yum yiglashi" sababini ayting. 
6.	Tengsiz gozallik namunasi bolmish nafis chechakninig "Vahshiy qoyalarning ajib ijodi" ekaniga e'tibor qiling. 
7.	Sherni yod oling.
TOG SAYRI
Axtarih topganimda on ikki buloq, 
Qalbimda on ikki she'r birdan josh urdi. 
Hanunasi shivirlaydi sizdek shan, inoq, 
Koksimga naq on ikki bahor yugurdi.

Porloq va shan on ikki kozning ishqida 
Kozlarim xiyla zamon adashib qoldi. 
Sevinch qaynar, jildirar sof kumushida, 
On ikki qiz izidan xayol yol soldi.

Nurlardan halqachalar oqar, jimirlar, 
Toshlarda sinar mayin tabassumlari. 
Oltin ipga chizilar jonli injular, 
Bosadan ham shirindir, ich, yutumlari!


on ikki piyolaning yaltiroq mavji 
Toqingan lablarimda qolar bir umr. 
Kozlari seni opgan biron yolovchi 
Balki bir chog sevgimni hikoya qilur!

...Har tomchisida butun quyosh bekingan, 
Gullar nafis boshlarin egmish ta'zimkor. 
Barglarini varaqlab, shamol tinmasdan 
Shivirlar chashmalarga... muhabbat izhor.

Chomilgan yaproqlarning sassiz chapagi 
Qoynida qubba-qubba yongoq yumalar. 
Kokning feruzasidan sirpanib chopar 
On ikki koz qa'ridan quvnoq nash'asi!
Savol va topshiriqlar
1.	On ikki buloqni axtarib topgan shoir holati aks etgan misralarni sharh lang.
2.	Shoir kozlarininig "adashib qolishi"ga sabab bolgan "on ikki koz" qayer dan kelib qolganini izohlang.
3.	Sherdagi "Sevinch qaynar, jildirar sof kumushida" misrasi nimani anglatadi? Nimaning "kumushi"da?
4.	"Toshlarda sinar mayin tabassumlari" satrini tushuntirib bering.
5.	Sher matnidan buloqlarga muhabbat izhor" qilgan narsa tasvirini topib, sharhlang.
"QUTLUG QON"
(romandan lavhalar)
Kasal otasini qaratish maqsadida olingan qarilardan qutulish uchun u va- fot etgach, yerlarini sotishga majbur bolgan Yolchi togasi Mirzakarimboyni qora tortib, Xojakentdan Toshkentga keladi. Ammo boy toga Yolchining kuchidan foy- dalanib, haqini tolashga kelganda, sozida turmay, jiyanni aldaydi. Boy qarin- doshlar bilan Yolchi ortasidagi munosabat dushmanlikka aylanadi. Ular magrur yigitning sha 'nini toptashadi. Yolchi boynikidan chiqib ketadi. Buning ustiga, keksa Mirzakarimboyning Yolchi kongil qoygan qiz Gulnorga uylanib olishi oradagi yov- likni yanada kuchaytirib yuboradi. Onasining olimidan keyin, YoIchi yolgiz qolgan singlisi Unsinni boy toganikiga olib kelishga majbur boladi. Ularning qarashlari, tutumlari va taqdirlaridagi keyingi ozgarishlar quyidagi parchada aks ettirilgan.
* * *
Gulnor oz uyida ota-onaning tergovi ostida uch kun qamalgandan song, Mirzakarimboyga uzatilganiga bir oyga yaqin boldi. Kelin ichki-tashqi dangillama hovlida, saroyday hashamatli, boy bezakli uylarda uni hech narsa qiziqtirmas, bu xonadonning odamlari ham, narsalari ham dushman, yot, sovuq korinar edi. Yolchi bilan bir kecha-kunduz birga yashagan u hujra, Shoqosimning uvadalari bilan tola, qorongi tor hujra Gulnor uchun, garchi u yerda ming tahlika, qorquv ostida qamalib otirishga, nihoyat, tutilishga togri kelgan bolsa ham, gozal, shirin tuyular, u yerda Yolchi bilan kechirgan soatlar umrining eng mas'ud, eng unutilmas, eng yorqin damlari, umr tunida porlagan nodir yulduzlar edi.
Bu dardli hayotda Gulnorga yagona baxt  Yolchining singlisi Unsin boldi. Bu on besh-on olti orasida bolgan, qoramtir, lekin toza, soglom yuzli, kozlari bo- lalarcha oynoq  shox, jingalak sochli, boychan, qishloqcha sodda, samimiy bir qiz edi. Gulnor uning burnini, peshanasini va ba'zi harakatlarini Yolchiga oxshatdi. Oldi-keti bolalar bilan tolgan Tursunoy, Sharofatxon Unsinni choriga aylantirdilar. Qiz ularning bolalarini boqadi, kirlarini yuvadi, uy-joylarini yigishtiradi va har qanday yumushni sozsiz bajaradi. Unsinning xorlanishi, ogir yumushlarni bajari- shi Gulnorga qattiq tasir qildi. Kelinlarning achchiqlanganini sezsa ham, har vaqt Unsinni chaqirib, oz yonida uzoq olib otirishga tirishadi. Gulnor qiz bilan gaplash- ganda uning qishlogi, uy-joy, tirikchiliklari, onasi  u bechora xotinning vafoti va shuning singari narsalar togrisida soz ochar edi. Yolchi togrisidagi qizning sozlarini chuqur diqqat bilan, yurak tolqini bilan tinglar, ixtiyorsiz quyulib kelgan qaynoq koz yoshlarini, bazan zorga yashirar, bazan yashirishdan ojiz qolar edi.
Hech nimadan xabarsiz Unsin, ba'zi vaqt: "Nega akamni kormayman, togam qayoqqa yuborgan?"  deb Gulnordan soraydi. Gulnor esa titraydi, qan- day javob berishini bilmay, boshqa gapga chalgitadi.
...Mirzakarimboy dargohidan tamom chekilgan Yolchi bir oy har yerda dar- badar kezib, bu kun singlisini korgali kelgan edi.
Unsin xizmatkorxona eshigida magrur, lekin gamli, oychan holda turgan akasini korish bilan yugurib borib, uni quchoqladi. Yigit singlisining boshini si- lab, dardli tabassum bilan termildi.
	Aka, nimaga jim bolib ketdingiz? Tobingiz yoqmi? Ozibsiz-a... Man sizni juda sogindim. Har kun tushimda koraman... dedi qiz.
Yolchi singlisini xizmatkorxonaga olib kirdi. Ikkisi ham namatchaga otirishdi. Bir necha minut sozlashgandan song Yolchi soradi:
	Unsin, bu oila qalay? Ketasanmi, yo bu yerda qola turasanmi?
Unsin javob bermadi, bir lahza oylagandan song ozi savol qildi:
	Siz-chi?
	Man bu yerdan ketdim,  kozini yerga tikdi Yolchi. Unsin onasidan yodgor qolgan va yagona ziynati bolgan yupqagina eski kumush bilaguzukni ay- lantirib gapirdi:
	Man ham qolmayman, aka. Yumushlari ogirdir, deb oylamang, yumush mayli, ozim xohlamayman.
	Nimaga?
Unsin akasining kozlariga gamgin, lekin chuqur mehribonlik bilan boqdi va kozlariga tolgan tomchilarni bazor tutib javob berdi:
	Bu yerdagilar sizni xafa qilmagan bolsalar, siz birdan ketib qolarmi- dingiz? Siz xafasiz, yashirmang, aka.  Unsin biroz toxtab, song yana davom etdi:  Man bu uyda Gulnor opam uchun sochim oqarguncha xizmat qilish- ni istar edim. U mani tugishgan opadan afzal sevadi, shunday yaxshi juvon boladimi? Mani naq kichkina qizday quchoqlaydi, ovinadi, yonimdan ayrilgusi kelmaydi, Bari bir, man bu uyda turmayman. Gulnor opani unutmayman sira, uni korgali tez-tez kelib turaman...
	Nimaga xohlamaysan, yolgiz man ketganim uchunmi? Xojayinda me- ning haqim turibdi hali, san bu yerda tekin ovqat yemaysan, singlim.
	Qorqaman bu yerda,  Unsin boshini egib, qoli bilan kozlarini yashirdi.
	Kimdan? Nimadan?  sergaklanib soradi Yolchi.
	Salim akadan. Yolgiz korsa, tegishaveradi. Yomon gaplar gapiradi...,  Unsin boshini yerdan uzmadi va yuzi bir lahzada olovlandi.
Yolchi tishini qisib, indamasdan ornidan turdi. Unsinning qolidan ushlab turgizdi. Uni erkalab boshini, yelkasini siladi:
	Jonim,  ichkariga kirib tayyorlan. Chaqirganda chiqasan, ketamiz, oksima,  dedi-da, Yolchi ichidagi ogriqning zarbiga chidolmaganidan, tishini tishiga bosib qisirlatib, kochaga chiqdi. Boyning darvozasi oldida toxtadi.
Qor kuchli yogardi. Kochalar, tomlar, devorlar, daraxtlar oppoq. Sokin, garib qish oqshomi. Qor kapalaklari Yolchining qoshlariga, kipriklariga qonadi, yuzlariga yopishib tomchilanadi.
Mana kochaning boshida Salimboyvachcha korindi. U olifta tikilgan qora movut chakmonga oralib, bir qolida zontik ushlab, hech qayoqqa nazar tashla- may, gerdayib keladi.
	Qay gorga yoqolding, yalinamizmi? Senga-ya!  yomon qarash bilan Yolchining oldidan otdi.
	Boyvachcha!  gazab bilan qichqirdi Yolchi. Salimboyvachcha qonsiz yuzini asabiy burushtirib, darvoza yonida birdan qotdi.
	Baqirma, ablah! Qulogim bor...  boyvachcha zontigini yopib, Yolchiga oqraydi.
	San ablah! Kozingni olaytirma,  boyvachchaning tumshugiga kelib qichqirdi Yolchi va uning bilagidan mahkam siqdi.  Shoshma...
Salimboyvachchaning kozlari ola-kula bolib, yuzidagi goshtlar pirilladi, bu qanday gap? Bir xizmatkor unga qichqirsin, "san" desin, "ablah" desin! Xizmatkorlardan qullarcha mutelikni, har qanday ogir haqoratga "lom-mim" demaslikni, talab qilgan boyvachcha bunga chiday olmadi. Yolchining yuziga ur- moq uchun zontikni kotardi. Yolchi u qolini ham ushlab, siltadi. Zontik yerga tushdi.
	Uyatsiz! Yosh qizga tikkan kozlaringni oyib olaman!
Salimboyvachcha labini tirjaytirib, zaharxanda qildi.
	Qolimni qoy. baqirish shungami! Singling kim? Podshoh qizimi? Juda ol- tin bolsa ham... Yoq, tuzim, nonim sani quturtirgan, it!  odagayladi Salim.
Yolchi tishini qayrab, boyvachchaning kokragiga zarb bilan bir musht tushirdi. Boyvachcha gandiraklab uch-tort qadam narida qorga yiqildi. Yolchi etigi bilan uning dumbasiga yana bir tepdi. Faqat, shu onda Yormat yugurib chiq- di: "Hoy, Yolchi, esingni yedingmi? Uyat!"  deb yigitga tirmashdi. Namozdan kelayotgan odamlar ham yugurishdi. Yolchini quchoqlashib bazor chetga surish- di, har kim oz bilganicha nasihat qila boshladi. Boyvachcha kokragini ushlab, enkayib qalt-qalt titradi, sokishni ayamasa ham, Yolchiga yaqinlashuvga botina olmadi. Yormat uning kiyimini qoqib, qoltigiga kirib, uyga yetaklar ekan, u tahdid qildi:
	Shoshma hali, peshanangdan otib, yerga choziltirmasam, odam bolasi emasman.
	Chiyillama!  dedi hayqirib Yolchi.  Olib chiq osha temir sopqo- ningni!
Yolchining javobiga odamlar sekingina kulishib, "ajab qildi" deganday, bir- birlariga ma'noli qarashib olishdi...
* * *
Atrofni qorongilik bosdi. Yolchi jimjit kochada tanho aylanib yurib, boyni- kiga qaytdi. Odatda Mirzakarimboy otiradigan mehmonxonaning derazasida chi- roq yarqirar edi. Yolchi uy eshigini ochishi bilan kozlari boyning oqraygan kozlariga uchrashdi. Lekin u loqaydlik bilan tiz chokdi. Ular bir-ikki minut sukut qilib, bir-birlarining gazabli kozlaridan ma'no qidirishdi. Mirzakarimboy yonboshdagi katta par yostiqni bir tomonga itarib, tasbehni sandalga qoydi.
	Qayerdasan, haromi? Bu yoqda shuncha ishni buvingga tashladingmi? Senday yigitni asragandan koppak asragan yaxshi!..
	Baqirmang,  dedi xomrayib Yolchi,  shu vaqtga davr eshitdim, chidadim, endichi? Yoq!
Mirzakarimboyning kozlarida zahar yonib ketdi:
	Sanga bu tilni qaysi qiztaloq berdi!
	Zulmingiz berdi!
	Zulm?  boy yelkasini qisdi va quturib baqirdi,  san nonkorsan, man sani tuqqanim, jigarim, dedim. Ovqat berdim, kiyim berdim, bu  zulm emish! Juvonmarg bol, nodon!
	Bekorgami?  Yolchi Mirzakarimboyga tomon gavdasini chozib qich- qirdi: Sizda ikki yarim yil ishlab yelkam yagir boldi. Soqolingizda bitta qora tuk yoqku, yolgon gapirasiz, uyat! Kiyim deysiz, qanaqa kiyim? Etik, chopon va boshqalarni qoyaveray, bironta yangi doppi kiyganim yoq bu ostonada! Mana ust-boshim... Ovqat deysiz, qanaqa ovqat u? Moyli qozonni ozingiz qaynatgansiz, bizlarniki ma'lum, ovqat ham emas, yuvindi ham emas. Sozni chozmayman: men sizdan ketdim, Haqimni bersangiz bas!
Mirzakarimboy osiq qoshlarini chimirib, sukut qildi. Yolchidagi bu keskin ozgarish uning avvalgi fikrini ta'kidladi: u Yolchining qishloqdan qaytib, birdan goyib bolishi bilan ozining Gulnorga uylanishi ortasida bir boglanish borligiga qanoat hosil etgan edi. Chunki Yolchining Gulnorni sevishini bilar edi. Lekin, u bunga ahamiyat bermay, "arazi kopga chozilmas, yana qaytib xizmatimni bajarar" deb oylagan edi. Anuno hozir ish oylagancha chiqmadi. Yolchining qarori qat'iy korindi. I ning mehnatidan rozi bolgani uchun, bunday "azamat qulni" qoldan chiqarishga achinsa-da, yangi va'dalar, avrash-aldashlar bilan uni olib qolish mumkin emasligini sezdi, itni haydagan kabi, qolini silkib baqirdi: "Ket!"
	Man ozim ketganman, haqimni bering! dedi chong sovuqqonlik bilan Yolchi.
	Qanaqa haq?  kozlarini olaytirdi boy.
	Rosa ikki yarim yil ishladim. Shu muddatda, hanunasi bolib qirq somga yaqin pul oldim. Haqim shumi? Va'dangiz qalay edi?
	Va'da... Hm. Nodon. Xojayin degan xizmatkorni qiziqtirish uchun va'da qilaveradi-da, har qanday va'daga ishonaveradimi odam!
	Xop, manga ortiqcha tolamang, taomilda qancha bolsa, shuncha tolang.
	Qirq som pul emasmi? San nonkorga bir tiyin bermayman. Da'vo qil kuching yetsa agar,  dedi-da, boy yostiqqa yaslanib oldi.
Mirzakarimboyning bunday muomalasi Yolchiga tahqirli bolsa ham, anuno kutilmagan bir hodisa emas edi. Shuning uchun u tomirlarini toldirgan gazabini yenga oldi. Faqat ozining soddadilligiga, aldanganligiga chuqur afsuslandi. ...Yolchida oz kuchiga ishongan, qadr-qinunatini baland tutgan kambagal yigit- ning, odamlikning gururi kuchli edi. ...Hozir uning nazarida olamda eng past va razil koringan Mirzakarimboy bilan pul yuzasidan... yoqa bogishni oziga or bildi. Sachrab ornidan turib, boyning oldiga bordi. Masxara va kinoyaning zah- rini kozlarida yondirib qichqirdi:
	Bundan kora gong titganing yaxshi emasmi, keksa tovuq!
Boy vaziyatini ozgartmadi. Lekin, yuzi allaqanday yomon burushib, qizarib
ketdi. Yolchi eshikni qattiq yopib, tashqariga chiqdi.
* * *
Hakimboyvachcha Fargonadan qaytgan kuniyoq, bir yumush buyurishga Yolchini soradi. ...Hakimboyvachcha uchun Yolchi sinalgan, azamat bir malay va bir chekkasi qarindosh edi ham. Shuning uchun bu ishni surishtira boshladi. Bu togrida nima eshitganligini xotinidan soradi. U qishloqdan singlisini keltirib, ozi birdan goyib bolganligini, keyin tosatdan paydo bolib, Salimboyvachchani odamlar orasida urganligini va hokazolarni sozlab berdi. Boyvachcha achchiqlan- di. Lekin umuman ayollarning soziga inonmagani uchun, Salimboyvachchaning oziga murojaat qilishni lozim topdi. Salim ham butun aybni Yolchiga agdarib, ozini quruqqa tortdi. Uning "axloqsizligi" togrisida birmuncha gaplar toqidi va dadasini haqorat qilganligi, haqimni yeb ketdi boy, deb kocha-koyda boyni qoralab yurganligini aytdi.
Hakimboyvachcha ilonday tolgandi. Bu qanday sharmandagarchilik? Uning ukasiga... bir xizmatkor musht kotarsin! Mirzakarimboyni qoralasin!.. "U itga saboq berish uchun biron chora kormaganligidan" ukasini koyidi. Chunki Hakimboyvachcha "or-nomus"ni biladigan va uni qoriqlaydigan kishi. U ozining va oila azolarining ustiga chang qondirishni istamas, oilasi bilan hech qanday oilani tenglashtirmas edi.
Bundan bir qancha yil burun, Hakimboyvachchaning yaqin dostlaridan bir ki- shi, qandaydir bir otirishda Mirzakarimboyga orqavarotdan til tegizganini eshitib, u bilan uzoq zamon olishgan, sudlarga qatnagan, uning boshiga kop kulfatlar keltirib, nihoyat, kopchilik orasida uzr aytishga uni majbur qilgandi!
Hakimboyvachcha Yolchiga jazo berishga qaror qildi. Ikkinchi kun peshindan keyin ellikboshini chaqirtirdi. Mehmonxonada qabul qilib, bir katta xitoy laganda uyilgan qirgovul, kaklik goshti qovurmasi bilan ziyofat qildi. Taom ishtaha bilan yeyilgandan song, rang-barang qimmatbaho mevalar, qaymoqqa qorilgan nonlar bilan tola dasturxon yozib, achchiq choyni quya boshladi. Naq Olimxon ellikboshi- ning konglidagiday ziyofat: jihozlarga boy, gozal, naqshkor mehmonxonada otiradi, yana nodir taom, nodir mevalar, achchiq, xushboy choy, dongdor boyvachcha bi- lan suhbat! Olimxon yashnab ketdi. Boyvachcha ozining fargonalik dostlari bilan bolgan otirishlaridan, har turli ziyofatlardan sozladi... Keyin soz jahon urushiga kochdi. Urushda oqpodshohning qoli baland emasligidan boyvachchaning kongli xira boldi. Animo, ellikboshi urush nihoyatida oqpodshoh golib kelishini isbot qi- lishga tirishdi.
Hakimboyvachcha... suhbatni oz maqsadi tomon burdi. Bu zamonda yo- monlarning kopaygani... haqida shikoyat qildi. Misol uchun Yolchini oldi. Ukasi Salimga u "nonkor"ning musht kotarganini eshitib... unga bir jazo berishga jazm qilganini sozladi.
 U begubor yigit emas,  ayyorcha tabassum qilib, kozlaridagi ma'noni yashirish uchun yerga tikildi ellikboshi.  Mahalladagi yigitlarning bari man- ga ma'lum. Yurish-turishi, kokragidagi dardi, diliga tukkan ginasi  oynaday ravshan. Bilish mening ishim-da. Birovning moli yoqolsa, ogrisi hu yoqda qolib, togrisini yoqalaymanmi ? Ba'zi ellikboshilar boladi, yolgiz nomi ellikboshi, ular mahallani tanimaydi...
	Olimxon aka, sizga hanunamiz qoyilmiz,  dedi boyvachcha,  asli risoladagi ellikboshi  siz.
...Ellikboshi kuldi va sozini davom ettirdi:
	Fuqaroda norozilik zoraydi, boyvachcham. Faqirlikka boysunmaydi, qimmatchilikni ollodan kormaydi. Bir kopi boylardan koradi. ogri, muttaham, daydilarning soni yoq. Yaxshiki, oris toralari, politsiyalar  ishbilarmon, ho- kimlikka usta odamlar. Ular goh qamchin bilan, goh qilich, goh topponcha va miltiqni ayamay ishlatib, xalqni bosib turishibdi. Bolmasa, xudo korsatmasin, xalq allaqachon bosh kotargan bolardi... Anov haromi Yolchini nima qilmoq- chisiz?
	Ha, aytganday,  peshanasini qashib gapirdi boyvachcha,  nima qila- miz, hayronman. Durust odam bosaydi u, sudga berardim, yo ozini chaqirib, oxshatib sokardim. Bu narsalarga u arzimaydi. Shuning uchun qamatsak, dey- man. Qalay?
	Boladi. Kozdan yoqolgani yaxshi,  dedi ellikboshi.
	Olimxon aka, oling shu ishni.
Ellikboshi... ogir masala qarshisida qolganday, bir vaziyat oldi, yuziga mashaqqat ifodasini kiydi va taraddud bilan sozlay boshladi:
	Boyvachcham, bu juda mushkul ish. Durust, Yolchi yomon bola. Anuno, biz uni orqasida qopi bilan, qolida tuguni bilan yoqalaganimiz yoq, pichogida hali qon kormadik. Mahkamadagi oris toralarini qolga olish, Yolchini biron narsada ayblash kerak boladi. Bu narsa hazil emas! Lekin kamina sizning il- timosingizni yerda qoldirishdan kora, har qanday mashaqqatni oz zinunasiga olishni a'lo koradi...
Savol va topshiriqlar
1.	Boy xonadonga kelin bolib tushgan Gulnorning kayfiyati tasviriga qarab, uning tabiatini tavsiflang.
2.	Salimning yaramas qiliqlari haqida gapirganda "...boshini yerdan uzma"gmA\g\ "...va yuzi bir lahzada o/or/an"ganligi tasviriga tayanib (Hsin ma'naviyatiga baho bering.
3.	"Boyvachcha kokragini ushlab, enkayib qalt-qalt titradi, sokishni aya- masa ham, Yolchiga yaqinlashuvga botina olmadi" ifodasiga tayanib, Salimboyvachcha shaxsini tavsiflang.
4.	4. Parchadan Yolchining hozirjavob, sozga chechan yigit ekani aks etgan orinlarni topib, sharhlang.
5.	Gulnor bilan Yolchining munosabatini bilgani holda yosh qizga uylangan boy shaxsiyatini sharhlang.
6.	"Va'da... Hm. Nodon. Xojayin degan xizmatkorni qiziqtirish uchun va'da qilaveradi-da, har qanday vodaga ishonaveradimi odam!" sozlari Mirzakarim shaxsining qaysi jihatlarini korsatadi? 
7.	Yolchining togasiga qarata aytgan: "Bundan kora gong titganing yaxshi emasmi, keksa tovuq!" haqoratini baholang.
8.	Ellikboshining: "Yaxshiki, oris toralari, politsiyalar  ishbilarmon, hokim- likka usta odamlar. Ular goh qamchin bilan, goh qilich, goh topponcha va mil- tiqni ayamay ishlatib, xalqni bosib turishibdi" tarzidagi qoniqishini izohlang.

Tuhmat bilan qamalgan Yolchida nafaqat Mirzakarimboy, balki umuman mulkdorlarga nafrat tuygusi kuchayadi. Bu orada farzand korib, otalarining mulki- ga sherik bolishidan xavotirlangan boy bolalari Gulnorni zaharlab oldirishadi. Oldinlari Yolchining zoravonlardan noroziligi konglidan joy olgan bolsa, endi- likda amaliga ham kochadi. Quyida uning urushga mardikor olishga qarshi xalq harakatida qatnashganligi tasvirlanadi.

Sofi minoradan namozasrga chaqirdi. Odamlar birin-sirin tarqala boshlar- kan, Yolchi baland tovush bilan ularga murojaat qilib, toxtatdi, hammasi be- gona yigitga tikildi.
 Xaloyiq!  dedi Yolchi hayajonlanib.  Bosh kelmanglar, oyoqni ti- rash kerak, mushtni korsatish kerak. Jamiki kambagal xalq qolni qolga berib, yaktan bolib tursa, kimning haddi bor mardikor olishga!? Boylar, amaldorlar oz podshohiga yon bosadi, podshoh ularga yon bosadi. Boylarning podshohparast bolishi bekorga emas. Yer ularniki, suv ularniki, qozixona, dumaxona, jamiki mahkamalar ularniki. Qayerga borsalar, ularning sozi maqul, kambagalning arzi dodi uch pul!  Yolchi bir nafas toxtab, uning sozini diqqat bilan ting- lashgan odamlarga qaradi, yana kuchli hayajonlanib, davom etdi: Urush boy- larning hamyonini toldirdimi? Bas, ular borsin! Birodarlar, oylab qaranglar, shu ham tirikchilikmi? Axir, bu bir zindon emasmi? Tokaygacha qon yutamiz, to- kaygacha yerga chokkalaymiz? Ovozimizni baland qoyaylik, yo haq, yo olim!.. Bunday topolonlar yolgiz bu mahallada emas, kop mahallalarda bolib turibdi. Eshitgan bolsangiz kerak, hozir kop shaharlarda, kent, qishloqlarda kambagal xalq oz haqini da'vo qilish uchun shaylanmoqda. ...Gap shu, birodarlar, zulm- jabrga qarshi jang qilish uchun tayyorlanish kerak. Boylarning soziga sira uchish kerak emas. Ularning bari aldoqchi, bari yurtimizni zaharlaydi, bari iflos! Man ularni juda yaxshi bilib olganman...
Yolchi sozini bitirih, hansirab, devorga suyaldi. Gapim maqulmi, deganday odamlarga bir-bir qarab qoydi. Uch-tort kishining kozi yerga qadalgan. Bir necha yigitlar uning yoniga kelib, ham maroqlanib, ham tortinib u bilan sozlasha bosh- ladi. Xotinlarning bazilari qiziqqanlaridan chachvonlarini qiya ochib, Yolchiga yashirincha moralashdi. Kimdir birov: "Otash zabon yigit ekan",  deb qoydi. Bir necha yigitlar Yolchining atrofini qurshadi. Yolchi ular bilan sodda va ochiq
kongil bilan sozlashib, birpasda apoq-chapoq ortoqlashib qoldi...
* * *
Oddiy yoz tongi... Quyosh Kalkovuz suvi boylab osgan qalin tollarning uchida oynaydi.
Yolchi kun qizimasdan bir necha yuz xom gisht quyib olish uchun oshiqardi, yuqori mahalla tomonidan kelayotgan eski-tuski paranjili besh-oltita ayolni, hayajonli ravishda tevarakka alangiab, ildam yugurgan bir necha yigitni kordi, yuragi birdan allanechuk tolqinlanib, keluvchilarga termilgan holda, toxtab qoldi.
Ayollar koprik boshida chapak chalib, tizzalarini urib chinqirishdi: "Dod zolimlarning dastidan! Oq podshohning taxti kuysin! Qorasi ochsin!" Yigitlardan biri  uvada kiyimli, chorpaxil va yuzi oftobda kuygan korandami, chorakormi, kozlarini chaqchaytirib, ogzini katta ochib, yogon tovush bilan atrofga bong urdi: "Yuraver, yigitlar, yuraver! Maydonga royi-rost chiqib, haqimizni dov qilamuz!
Hayajondan Yolchining yuragi, sandonga tushgan ogir bolgaday, kokrakni "gurs-gurs" urmoqda edi. ...Alamli va yarali kongillardan royi-rost otilib, havoni yangratgan haqiqat ovozi uning butun vujudini titratdi, mazlumlarning, haqoratlanganlarning, tepkilanganlarning ulug, azamat kuni tugilganiga shubha qolmadi. Qanday kun? Zolimlarning, zamon zoravonlarining yoqalarini tutib, toptalgan huquqlarini dovlash, qonxor oq podshohning qora dovrugini, uning niazlum xalqlar boshida jilpangiagan ilon qamchinini sindirish kuni! Yolchi kopdan kutgan va sevgisi qadar chuqur, manoli bir kun! U kop yillardan buyon bu kunga intizor emasmidi? Kop yillardan buyon bu kunning dardi va sevgisi bilan yashamasmidi? Ayniqsa, keyingi vaqtlarda bu ulug kunning ruhini oz yuragi bilan chuqur sezib, har yerda: mahallada, choyxonada, bozorda ozi kabi ezilganlar, alamdiydalarning kokragini bu ruhning otashi bilan yondirishga intil- maganmidi?
Yolchining butun borligida siqilib yotgan kuch olov kabi bir onda lov yonib ketdi...
Odam ancha qalinlashdi, xitoblar, qargishlar, ayol yigilari kuchaydi. Shu chogda, qayerdandir kelib qolgan oppoq, korkam soqolli bir keksa, odamlarga qarab, duo qilgan kabi, qol yozib, baland qichqirdi:
	Azamatlar, shaylaninglar, gazot, gazot! Choyxonadan ikki chapani yigit yugurib chiqib, qol qovushtirib, cholga tazini qildi. Chol fotiha bergach, ular belboglariga osilgan qinlarni salmoqlab korib, odamlarga gurur bilan tikilishdi. Yolchi qolini koksiga qoyib, moysafiddan soradi:
	Ota, gazotning chin ma'nosi nima?
	Tushunmaysanmi? Musulmon farzandi-ya,  salmoqlanib soradi chol.
	Jilla aniq emas.
	Botam, din islomda gazot  musulmonlarning kofirlarga qarshi jang qilishidir. olsang shahid, oldirsang goziy! Kitoblardagi asli urush mana shu boladi! deb tushuntirdi chol.
	Yoq, ota, togri emas?  sabrsizlanib dedi Yolchi.  Bizniki boshqacha jang boladi. Hanima musulmonlar bab-baravar deb oylaysizmi? Musulmonlar ortasida borilar yoqmi? Mayli, kofirmi, musulmonmi, biz borilarning jazosi- ni beramiz. Ular kofirda ham bor, musulmonda ham bor... Biznikilarning tish- lari boshqalarnikidan qolishmaydi. Togrimi, xaloyiq? Bizning urushimiz ozod- lik urushi boladi, ota. Biz hamma borilarni, hamma qonxorlarni, zolimlarni yanchib tashlaymiz!
	Nafsilamrda, haqiqat gap shu!  dedi birov odamlar orasidan qichqirib.
Yolchining sozlariga hayratlanib, chol yoqasini ushladi:
	Astagfirullo!
...Erkak, ayol, hammasi on choqli odamni boshlab, Yolchi mahalladan gu- zarga chiqdi. Daladan changga botib kelayotgan bir necha xotinlarga qoshilishib, Xadra tarafga jonadi. Oyoqlar ildam, kokraklar baland, boshlar magrur... Faqat xotinlargina zolim podshohni qargab chinqirishar, yiglashar edi...
Xalq dadil boradi. Ayniqsa, xotinlar-onalar jasur. Ular Nikolaydan tortib ellikboshilarga qadar hammani qargashadi. Unda-bunda mirshablar uchraydi. Xalq endi ularni nazar-pisand qilmaydi. Godakka ham, keksaga ham zulm qiluv- chi, qamchi oynatishga, shapaloqqa mohir mal'unlarning nafasi ichiga tushgan, yolgiz kozlaridagina zahar yonadi...
Yolchi hech kimdan, hech nimadan tap tortmasdan, har qadamda odam- larni jalb etib, "Balandmachit"ga yetganda, har tomondan  Shayhantovur va boshqa mahallalardan keluvchi xalqning "01mazor"ga, politsiya mahkamasiga burilishini korib, muyulishda toxtadi. U olomon bilan yangi shaharga chiqib, bosh hokim mahkamasi oldida qozgolonni avjlantirishni oylagan edi. Lekin qozgolonchi xalq politsiya mahkamasi tomon yuguraverdi. Xalq kozida bu  eng qora, eng mudhish, eng zolim mahkama edi, hu  uning bagriga sanchilgan zaharli xanjar edi.
Yolchi oz ichida: "Yaxshi, otni shu yerdan qoyamiz, zulm qayerda uchra- sa, shu yerda yondirish kerak",  deb oyladi-da, sozi, harakati bilan odamlarni ruhlantirib, "01mazor"ga yugurdi...
"01mazor"da, politsiya mahkamasining hovlisi oldida xalq qalin toplangan edi. Yana tevarakdan odamlar toxtovsiz ravishda bu yerga oqmoqda edi.
Politsiya eshigi berk; yashil moy bilan sirlangan yogoch panjaralar oldida tutaqqan xalq qaynaydi. Yigitlar, xotinlar panjaraga tirmashadi. Yolchi oz she- riklari bilan birga panjaralarni buzishga kirishib qoldi. Butun xalq, erkak-ayol, birdan yopirilib, panjaralarni qasir-qusur bilan sindirib tashladi. Tolqin politsiya hovlisining keng sahniga otildi. Shovqin kuchaydi. Odamlar bir-birini itarib, qoqilib, zor suron bilan oldinga yugurdi; hovlining toridagi oq uylarga kelib taqaldi. Uylarning eshiklari, derazalari taqa-taq yopiq. Derazalar orqali pogonli koppaklarning gazabdan, qorquvdan bujmaygan tumshuqlari korinadi.
Xalq tovushi tinimsiz guvillaydi: "Bu yoqqa chiq, itlar!", "Qorinlaringni yoramiz, chochqalar!", "Bitsin, zolim podshoh!"
Bir rus va bir necha "sart" mirshablar  zulm malaylari ichkaridan yu- gurib chiqib, sokib, quturib, olomonni itarishga, orqaga surishga urinisharkan, Yolchi: "Ur!" deb hayqirdi-da, oviga chang solgan arslondek, mirshablar ustiga tashlandi. Birpasda ikki mirshabni gisht ustiga agdarib tashladi. Xalq ham zor suron bilan boshqa mirshablarga otildi. Yuzlarcha erkak-ayol mushtlari ostida ba- danlari dabdala bolgan bu koppaklar ichkaridan xalq ustiga yogilgan oqlarning yordami bilan bazor qochib, mahkama ichiga yashirina bildilar. Xalq mahka- ma ichlarini, zinani va derazalarni qurshab oldi... Eshik ochilib, shop moylov, goshtdor yuzidan zahar tomchilagan Machalov bilan birga, uning kabi pogonli, yarog-aslahali ikki tora zinada qaqqaydi. Ularning ranglari ochgan, lablari qiy- shaygan; kozlarida qorquv ravshan sezilsa ham, lekin "ojiz, yuvosh sartlar" oldida ozlarini dadil tutishga, zulm bilan gerdayishga tirishib, qollarining keskin harakati bilan xalqqa tinchlanishni buyurishdi.
Ulardan biri oq podshohning "oliy irodasi"ni tushuntirish uchun titroq lablari bilan sozlashga urindi. Anuno ezilgan xalq bu yerga soz tinglash uc- hun kelmagan edi. Kinli shovqin yana kuchaydi, odamlar har tomondan toshlar, gishtlarni yana yogdira boshladi. Achchigi olovlangan bir ayol u toralardan biriga yopishib, zinadan pastga siltab tortdi. Olomon uni yerga agdarib, xalq ichiga sudrab ketdi. Bosh yalang, kokragi ochiq, kozlari ajoyib chaqchaygan bir yigitcha chaqqonlik bilan uning qilichini qinidan sugurdi.
Naq shu onda, Machalov buyrugi bilan zinadan, deraza orqalaridan xalq boshiga oq yogila boshladi. Mana birin-ketin xotinlar yerga yiqildilar. Biri jim- gina qotib qoldi. Biri tolgonib, ozgin qollari bilan paranji-chachvonini mijgalab tortib, gisht ustida yumalandi. Sersoqol, orta yashar, juda juldur kiyimli bir kishi ong qoli bilan chap yelkasini mahkam qisib, ogriqdan kozlarini yumib, sekingina yerga chokkaladi: uning barmoqlari orasidan qon tomchilari anor suvi- day silqib oqdi... Olomon bir zumgina chochib orqaga tislandi.
Yolchi, quloqlari ostida oq uzilib turarkan, tomirlarida joshqin kuch, yuragida yuksak hislarning, orzularning boronini sezdi. Kurash zavqi nashasiga tolgan kozlari bilan xalqqa qaradi. U odamlarning kozlarida gazab yashinining yana kuchliroq yonganini, otuvchilarga qarshi dahshatli adovat mavjlanganini yaqqol kordi. Qoratoyning, yana bir kop yigitlarning qollarida pichoqlar so- vuq yiltiraydi; ayollarning tosh tutgan qollari havoga golibona kotarilgan. Ular boshlaridan chachvonlarini yulib: "Ot, oldir! Bola bermaymiz qonxor podshoh- ga! Yer yutsin u zolimni!"  deb qichqirishadi.
Yolchi oldingi qatordagi erkak va ayollar bilan birga hayqirib, yana mahka- ma sari bosib bordi. Bir nafasgina qotgan xalq tolqini yana kuchliroq tazyiq va matonat bilan olga sapchidi. Navkarlardan biri lahzada majaqlanib tashlanildi.
Politsiyalar, mirshablar yana uylarga qamalishdi. Xalq qaynaydi, derazalar orqali ichkariga bosib kirishni kozlasa ham, lekin qurol yoqligidan ikkilanib qoldi. Yolchi oz dostlarini chaqirib, ichkariga bosqin yasash, iloji bolsa, qurol topish uchun tevarakka koz yugurtdi. Yolchi ertalab mahalladan ozi boshlab kelgan yigitlarni korib, sabrsizlik bilan ularga yondashishga tirishdi. Lekin olo- 111011 ortasida, ixtiyorsiz ravishda, bir minut toxtab qoldi. Hisobsiz xotinlar ichida, tiqilinchda kozi bir qizga tushdi. U bundagi boshqa ayollar kabi, dam chachvonini butunlay kotarib, dam tushirib turadi, boynini chozib, tort tomon- ga jovdiraydi. Kozlaridan oqqan tomchilar quyoshda injuday yonadi. Bu yerda kurashgan sanoqsiz onalar, buvilar orasida yagona qiz ehtimol, u edi.
Yolchi birinchi boqishdayoq u qizning chehrasida Gulnorning ruhini kordi; yuz bichimi, ayniqsa kozlarining ichki ma'nosi va jilvasi Gulnorni yodlatdi. Yigit bir on tikildi-da, kozlarini yumdi: yuragini otkir bir nima chuqur tilib ketdi, goyo uning butun ozligini Gulnor xayoli quchdi.
Koksida Gulnor qaygusi ogriq-alam bilan tolqinlandi: "Qani Gulnor? Qani u jononi? Oh, u yoq, bunday yigit toykla, xalqning toykla yoq. U yer bagrida! Bu bir begona qiz, yo yolgiz akasini, yo mehribon onasini qidirib kelgan. Qani mening mehribonim?" Yolchi oz ichida oylarkan, har yoqdan qizgin, kesik tovushlar eshitdi: "Ana polismeystr! Chochqa Kolesnikov! Ana askarlar... Bosh kelmanglar, yigitlar, uraveringlar, shovvozlar!"
Xalqda harakat, hayajon kuchaydi. Yolchi suqila-suqila oldinga intildi.
Savol va topshiriqlar
1.	Yolchining xaloyiqqa qarata: "Tokaygacha qon yutamiz... Ovozimizni baland qoyaylik, yo haq, yo olim!.." sozlarini sharhlang.
2.	Qozgalgan olomonga baqqolning munosabati ifodalangan orinlarni sharhlang.
3.	Olomonning: "Oyoqlar ildam, kokraklar baland, boshlar magrur..." ekan ligi sababini tushuntirishga urining.
4.	Odamlar todasining politsiya mahkamasiga qarab yurganligi sababini izohlashga urining.
5.	Yolchining qozgolondagi ishtiroki tasodifiymi? Yoki isyonkorlik uning tabiatida azaldan bormidi?
6.	Yigitning mahkamaga hujum vaqtidagi faolligi sababini izohlang.
7.	Zulmga qarshi kotarilgan xalq ruhiyati asarda qanday tasvirlangan? Ayollar tabiati ifodasiga e'tibor qiling.
* * *
Olgan, yarador bolganlarga qaramay, qozgolonchilar katta suron bilan ilgari otilib, "tosh boron"ni kuchaytirdi. Ichkariga bosib kirishga hujum qildi. Bir xotin naq zinaga chiqqan paytda, oq uni yerga uchirdi. Yolchi hayqirib, hansirab kazak askarlariga sapchidi. Sersoqol, dov askar bilan olishib ikki musht bilan uni garangiatdi-da, chapdastlik bilan qilichini sugurib oldi. Bir onda u oz kuchining olchovsiz darajada osganini sezdi. Dushman qolidan olja olin- gan qilichni, quyoshda oq olov singari yongan qurolni havoga baland kotardi. Ichkariga qochayotgan polismeystrning boshini majaqlash uchun shaxdam yugur- di. Faqat deraza orqasidan uzilgan oq bilan, u tomiri tortishgan, yoki garangian- gan odam kabi, bir lahza qotib qoldi, song, qilichni mahkam ushlab, bukchayib, ohistagina yerga yiqildi. Bir nafasdan song, kozlarini sekin ochdi. Tiniq zangori samo, azamat quyosh uning kozlariga kirdi. Qarshidagi daraxtga tirmashib, tele- fon simini qirquvchi qora choponli bir yigitni  dosti orozni kordi... Butun vujudini zirqiratgan dahshatli ogriqdan tishlarini mahkam qisdi. Anuno olim bi- lan kurasharkan songgi zarba uchun butun gazabini, kuchini, irodasini topladi- da, bir qolini yerga tirab, boshini yerdan uzdi: qaddini rostlar ekan, koz oldi qorongilashdi, yana sekingina yerga yiqildi...
Kimdir uni quchoqlab, peshanasini silab qichqirdi:
 Yolchiboy! Ogang olsin! Voy qadrdonim, jigarim.
Yolchi kozini bazor ochib Qoratoyni kordi. Uning yosh qaynagan kozlariga chuqur dostlik sevgisi bilan boqib, "yiglamang" degan kabi imo qildi.
Qoratoy bilan oroz yigitni avaylab kotarib, ushlanib qolmaslik uchun, jorttaga xalq ichiga shongishdi. Odamlarni kuch bilan, hayqiriq bilan surib, itarib, kochaga chiqishdi. Ildamlik bilan "Balandmachit" tomonga yugurishdi. "Devonbegi" mahallasiga qayrilib, bu yerda bir tashlandiq hovliga kirishdi. Bir tomoni bosib qolgan kulbaga Yolchini ohista yotqizishdi: "Inim, qalaysan, suv beraymi?" Qoratoyning savoliga hech qanday javob ishorasi bolmadi, Yolchi olgan edi...
Xufton vaqtida oroz bir tanish aravakashning aravasiga bir necha bog poxol ortib keltirdi. Qorongida Yolchini aravaga yotqizib, ustiga poxol tashlab, qorqinch, tahlika ostida Saodat kampirnikiga jonashdi.
Yurtda katta qozgolon, otish-tutish bolganini eshitgan Unsin, akasidan xavflanib, kechga yaqin temirchining bir ogli bilan birga Taxtapulga kelgan edi. Boshqa ayollar singari qozgolonga ancha dadil qatnashib, soat bir-ikkida uyga qaytgan kampir, qizga korgan voqealarini sozlab-sozlab bitirolmas edi. Yolchining shu vaqtgacha qaytmaganiga ular tashvishlansalar ham, fojiadan xabarlari yoq va bunday baxtsizlikni esga ham olmagan edilar.
Qoratoy yugurib kirib, shaq-shaq titragan holda: "Zinhor, bazinhor ovoz chiqarmaysanlar",  deb yana eshikka yugurgach, Unsin ham, kampir ham harakatsiz, tilsiz qotib qolishdi. Faqat Yolchini olib kirib, korpa ustiga yot- qizishgach, ular dahshatli haqiqatni anglab, ozlarini yigit ustiga tashladilar.
Qoratoy orozni darrov Shokir otaga yubordi. ozi ayollar oldidan qimirla- may ularning tovushini ochirib turdi.
oroz Shokir otani boshlab kelgach, Qoratoy cholni uyda qoldirib, oroz bilan birga mozorga, gorkovga jonadi. Agar gorkov hozir qazishni istamasa, qabrni ozlari qazish uchun ehtiyotdan bir ketmon ham olishdi.
Shokir ota Yolchining boshiga chokka tushib, ozining ogir dardli, chuqur yarali qalbi bilan uzoq yigladi. Song, Unsinni chetga tortib, boshini silab, butun otalik samimiyati bilan taskin berishga tirishdi.
 Qizim, jonim qizim,  yigi aralash gapirdi chol,  san kop ortanma. Man sozlay, san aqlli qizsan, hammasini tushunasan. Yolchining olimi ancha- muncha olim emas. Bu juda katta olim. Akang, Yolchi oglim nima uchun, kim uchun qon tokdi? ozi uchun emas, xalq uchun, yurt uchun, jamiki alamzada- lar, alamdiydalar uchun qon tokdi. Bu qon eng qutlug, eng muborak, eng sof qon... Bunga gumonim yoq. Qizim, akang mard yigit edi, nomusli yigit edi. Nomus bilan, mardlik bilan oldi. U zulm ildiziga bolta urdi. Inshoollo, zulm daraxti quriydi. Yolchining qoni behuda ketmaydi, sira behuda ketmaydi. Bu hikmatli qon, qutlug qon. Unda sir kop. Keyin tushunasan, qizim. Man olib ketsam, bir vaqt ozing: "Ha, Shokir otam shunday degan edi",  deb yodlar- san. Yolchi oglimning qoni qutlug, uni yuzga, kozga surish kerak...  chuqur xorsinib davom etdi chol,  kuyma, qizim. Mana, man otang, ana kampir onang, qishloqda akang bor, yana Qoratoydek mard ogang bor... Hanunamiz sanga mehribonmiz. Durust, Yolchiboy er ogli  er edi, u boshqa olamdan edi. Lekin olimi ham ulug boldi. Buni yaxshi tushun, qizim!
Insin bir vaqtlar Gulnor bergan uzukni akasiga hali topshirmagan edi. I ni chontagidan chiqarib, opa-opa Yolchining jimjilogiga taqdi. I zuk barmoqning yarmiga ilindi. Qiz bardosh qila olmadi, ozini yerga otdi.
Qoq yarim kechada Yolchini tobutga solib, hovlida uch kishi  Shokir ota, Qoratoy, oroz  janoza oqishdi. Boshqa odam yoqligidan va kechasi ma- halladan yigitlarni chaqirish ancha xavfli bolganidan, Qoratoy bilan oroz oz kuchlariga ishonib, tobutni kotardilar. Saodat kampirni zor bilan uyda qoldi- rishdi. Tobut orqasidan Shokir ota va Insin ketdi...
Ogir qorongilik, chuqur va ezuvchi jimjitlikda ikki dost uchinchi dostini qabrga qoydi, song zolimlardan albatta qasos olish uchun ont ichib, tuproqni qucha-qucha yiglashdi. Keyin chol va Insin bilan xayrlashib, vaqtincha yashiri- nish uchun, qayoqqadir jonab ketishdi.
Insin qabr tuprogiga goh boshini, goh koksini qoyib, olchovsiz, nihoyasiz qaygu bilan uzoq yigladi. Yulduzlar xiralanib, jimgina sonarkan, Shokir ota uning qolidan tutib, kuch bilan sudrab yetakladi.
Ldar juda sekin yurishdi. Yolning yarmidan otganda, ufqlarga qon kabi toza, qizil sholalar yugurdi. Chiqayotgan quyoshni salomlab, yashil daraxtlarda qushlar sayray boshladi...

Savol va topshiriqlar
1.	Ommaning oqqa tutilishi lavhasini diqqat bilan oqing. LTnda olomon psixo logiyasi qanday aks etganiga toxtaling.
2.	Yolchining oq yegandagi holati nega "Tiniq zangori samo, azamat quyosh uning kozlariga kirdi" shaklida tasvirlangan?
3.	Yolchining olim bilan olishayotgandagi holati tasivriga tayanib, uning shax siyatini tavsiflang.
4.	Yolchining dostlari ayollarning ovoz chiqarishlariga yol qoymaganliklari sababini izohlang.
5.	Akasining jasadi tepasidagi l usin holati tasviriga e'tibor qiling.
6.	Asardagi: "Unsinning oz umri Yolchining bir daqiqalik umriga nisbatan "hech" edi" tasviri Unsin ruhiyatini tola aks ettiradimi? 
7.	Shokir otaning Yolchi tokkan qon qutlug qon ekani haqidagi gaplari ifo dasini qayta oqib, izohlang.
8.	"Erk yolida tokilgan qon" mavzusida insho yozing.
"QUTLUG QON" ROMANI ToGRISIDA
Oybek yetuk prozaik edi. Uning qator romanlari, koplab qissalari ozbek nasri rivojiga sezilarli tasir korsatgan. Yozuvchining nasriy asarlari millat vakil- lari ruhiyatini aks ettirish jihatidan katta orin tutadi. Oybekning prozaik asarlari orasida "Qutlug qon" romani alohida baduy ahamiyatga egadir. Adib bu asarni yozishga qatagon avj olgan mash'um 1937- yillarda kirishgan edi. Zarifaxonim shunday xotirlaydi: "Biz har kuni ertalab hali u, hali bu tanishimizning qa- malganini eshitamiz. Kunlar nihoyatda betinch. Hamma ziyolilar "xalq dush- mani" deb e'lon qilinib qamalmoqda. Na kunduz halovat bor, na tunda  uy- quda. Har daqiqa tashvish, har daqiqa yurak titroqda. Biz bolalarni qorgonda qaynota-qaynonamga qoldirib, ikki temir karavotni bogning chetiga kochirdik. (Goyo bizni bogdan topisholmaydiganday)...
Oybek... butun yoz ichi bogdan chiqmay ijod qildi. Oybek buyuk iroda egasi edi. Shuning uchun ham u ota tahlikali va fojiali kunlarda, gurbat yutib kechirilgan hayotda "Qutlug qon"day gozal va olmas bir asarni yaratdi".
Tahlikali vaziyatda bolishiga qaramay, roman ilhom ogushida shiddat bilan yozilgan. Bu haqda adibning sinfdoshi, adabiyotshunos olim Homil Yoqubov ke- yinchalik: "Oybek shu qadar qizgin ilhom bilan qalam tebratdiki, olti oy badali- da milliy ozodlik harakatida mehnatkash xalq ongining munavvarlashishini tas- virlagan, baduy jihatidan yuksak asar "Qutlug qon"ni yozib bitirdi",  deb eslaydi. Ehtimol, adib hayotdagi adolatsizlikni, zulm-zorlikni kormaslik, undan ozini chalgitish uchun butun e'tiborini romanga qaratgandir. Yozuvchi bunga qadar nasrda bor-yogi bir necha hikoyagina yaratgan edi xolos. Lekin hayotni sinchiklab kuzatgan, dunyo adabiy tajribalaridan atroflicha xabardor, atrofida roy berayotgan hodisalardan kuchli tasirlanadigan qalb egasi Oybek yirik nasriy asar yozishga ruhan tayyor edi.
Yozuvchi qolyozma ustida jiddiy ishlab, 1939- yilda asarni yozuvchilar uyushmasida muhokama qildirdi. Muhokama chogida ayrim kishilar adibni asar- ga inqilobchi kuchlarni, rus proletariati vakillarini kiritmaganlikda aybladilar. Song yozuvchi romanda shu jihatni kuchaytirishga, unga revolyutsioner Petrov timsolini kiritishga majbur boldi.
"Qutlug qon" tarixiy romanida ozbek xalqining yaqin otmishda rus bos- qinchilari va mahalliy amaldorlar tomonidan ezilganligi, xalqning oz ahvolini anglab, ezuvchilarga qarshi qozgolishi baduy ifodasini topgan. Roman asosida 1916- yilda Toshkentda bolib otgan xalq qozgoloni yotadi. osha vaqtda on bir yoshli osmir bolgan Oybek bu voqealarni oz kozi bilan korgan. Bolajak yozuv- chi u paytda korganlarining asl mohiyatini anglamagan bolsa-da, milliy ozodlik yolidagi qozgolon osmirning tasirchan konglidan chuqur orin olgandi.
Nazardan qochirmaslik kerakki, Oyhek uchun qozgolon va uning sabablari- ni korsatish asosiy maqsad emasdi. Qozgolon togrisida birorta ilmiy-tarixiy yonalishda maqola yozishi ham mumkin edi. Adib bu davr kishilari ruhiyatini, ularning konglidagi ezgulik va yomonlikka munosabatni, yangilanib borayotgan davr va unda yashashi lozim bolgan odamlar tabiati ortasidagi muvofiqlik kabi jihatlarni aks ettirmoqchi edi. Shuning uchun ham asar markazida qozgolon emas, balki Yolchi, Gulnor, Shokir ota, Mirzakarimboy, Yormat, Tantiboyvachcha singari kishilar taqdiri turadi.
Romanning bosh qahramoni Yolchi  mard, halol, oqkongil, olijanob yi- git. Ma'lumki, inson ozi qanday bolsa, ozgalar haqida ham shunday oylaydi. Shuning uchun ham Yolchi shahardagi qarindoshlardan niehr-u muruvvat kuta- di. U oziga qilinadigan yaxshiliklar evaziga halol mehnati bilan badal tolay oladi. Buni siz romanda yigitning mehnatdan qorqmasligi, ishning kozini bilishi tasvirlangan orinlardan payqab olasiz. Yolchi kunda kovlash, beda orish singari kuch talab etiladigan ogir ishdan ham, mehmonlarga xizmat qilishday yengil yu- mushlardan ham ogrinmaydi.
Yolchining tabiati roman bilan chuqurroq tanishilgani sari yorqinlashib, yuksalib boraveradi. ozi qanchalik ogir sharoitda yashayotgan bolishiga qara- may, Shokir otaga yordam berishga urinishi, Shoqosim, oroz, Qoratoy singa- ri nochorlarga qayishib turishi kabi jihatlar uning tabiatidagi olijanoblik, in- songa mehr ustuvorligini anglatadi. Yolchi qiyinchiliklardan qorqmagani, ogirliklardan chochimagani uchun ham tubanlikka bormaydi. U qiynalmay yax- shi yashash emas, balki halol va togri hayot kechirish muhim deb bilgani sabab lozim kormagan ishlarni qilmaslikka ozida kuch topadi.
Oybek asl inson qanday tabaqadan chiqqan bolishiga qaramay, uni yengib bolmasligini aks ettiradi. Shuning uchun ham na Mirzakarimboy, na Tantiboyvachcha, na oris toralar Yolchini ozi togri deb bilgan yoldan qaytara oladi. Chunki yigit puli, mavqei, mansab-u martabasi bolmasa ham ozini ulardan past hisoblamaydi. Ular korsatgan yoldan yurishni esa, pastkashlik sanaydi.
Romanda Yolchi ogir-bosiq, sabr-bardoshli, kechirimli yigit sifatida tasvir- lanadi. Lekin u faqat chidabgina qolmay, harakat qilish, kurashish ham lozimligi- ni biladi. Shu bois Gulnorning boshiga ish tushganda, qol qovushtirib otirmaydi. Pichoqning tigiga tik borib bolsa-da, sevgilisini qutqaradi. Yigitning rus mir- shabboshisi bilan janjalida ham, togasiga: "Bundan kora gong titganing yaxshi emasmi, keksa tovuq",  deyishida ham oriyatli, oz haq-huquqi uchun kurasha oladigan erkak ekani sezilib turadi.
Yolchining zulrnga, zorlikka qarshi qozgalgan xalqqa qoshilishi ham, ta- sodifan bu todaning yetakchisiga aylanib qolishi ham uning tabiatidagi kurash- chanlik va adolatga tashnalik tuygusidan. Muhimi shundaki, adolatga intilgan odam kuchli boladi. Hazrati Temurning: "Kuch  adolatda",  degan hikmati bejiz emas. Chunki adolat yolini tutgan odam Haq ozi tomonda ekanini biladi, haq hamisha adolatning qaror topishiga yordam qilishiga ishonadi. Togri, Yolchi maqsadiga erisholmadi, u bosh qoshgan kurash galaba bilan tugamadi. Chunki zulmni, adolatsizlikni, yovuzlikni yengish hech qachon oson bolmagan. Lekin u haq yoldan qaytmagani, vijdoniga, imoniga xiyonat qilmagani, ezguliklarga is- honib, ularni qaror toptirishga intilib yashagani bilan tirikdir.

Nazariy ma'lumot
ROMAN JANRI HAQIDA
Kopincha, biror milliy adabiyotning darajasi unda romanchilik qanchalik rivojlanganligi bilan belgilanadi. Abdulla Qodiriy tomonidan boshlab berilgan ozbek romanchiligi ham osishning katta yolini bosib otdi. Aslida roman ata- masi fransuzcha "roman" sozidan kelib chiqqan bolib, roman guruhiga mansub tillarda bitilgan nasriy asarlarni angiatgan.
Roman deganda personajlarning boshqalarga oxshamaydigan, oziga xos ji- hatlarini biror voqea-hodisa asosida korsatib beradigan katta hajmli asar tushu- niladi. Garchi, atama sifatida roman guruhiga mansub tillardan birida yozilgan asarni lotin tilida yaratilganlardan farqlash maqsadida orta asrlarda qollanila boshlagan bolsa-da, ilk romanlar bundan ikki yarim ming yillar oldin yuzaga kelgan va faqat sochma yolda qora soz bilan bitilgan. Keyinchalik she'riy ro- manlar ham yaratildi. Shu tariqa, romanlarni nasriy va she'riy tarzida ikki turga bolish mumkin.
Shuningdek, adabiyotshunoslik ilmida romanlar mavzu yonalishiga qarab tarixiy, falsafiy, siyosiy, maishiy, biografik, fantastik, detektiv kabi xillarga ham ajratiladi. Jumladan, siz yuqorida tanishgan "Qutlug qon" asari tarixiy roman hisoblanadi. Chunki unda alohida odamlarning alohida taqdirlarini aks ettirish bilan birgalikda butun boshli ozbek xalqining hayotida muhim bosqich bolgan voqealar tasvirga olingan.
Roman janriga mansub asarlar necha kitobdan iborat ekaniga qarab ham tasniflanadi. Chunonchi ikki kitobdan iborat roman dilogiya, uch kitobdan iborat roman trilogiya, tort kitobdan iborat roman tetralogiya, besh kitobdan iborat roman pentalogiya deb yuritiladi.
ODIL YOQUBOV
(1926-2009)
Hayot va ijod yoli. Odil Yoqubov ozbek adabiyotining yetakchi yozuvchsi edi. U  tabiatan faol, jamoatchi shaxs bolgan. O. Yoqubov  jamiyat ishiga hayotini tikib, shu yolda qurbon bolgan kishining farzandidir.
Hujjatlarga kora, Odil Yoqubov 1926- yilning 20- oktabrida Janubiy Qozogiston viloyatining Turkiston Shahri yaqinidagi Qarnoq qishlogida tugilgan. Otasi  ishchan tashkilotchi, tadbirkor va oqimishh ziyoli Egamberdi Yoqubov oz vaqtida shorolar hukumatining ishongan kishilaridan bolib, Qozoglsfonda mas'ul lavozimlarda ishlagan. Keyinroq shaxsga siginish avj olgan davrda avval amalidan paslatilgan, song 1937- yilda qatagonga yoliqib, qamoqqa olingani- cha, qaytib kelmagan. Bolajak adib 1944- yilda orta maktabni bitiradi. 1945- yilda asli 1927- yilda tugilgan bolishiga qaramay, ozini 1926- yilda tugilgan va on sakkizga tolgan qilib korsatib, kongilli ravishda Ikkinchi jahon urushiga jonaydi.
U avval Uzoq Sharqda xizmat qilgan, song Mogilistonning cheksiz Gobi sahrosini piyoda bosib otib, Yaponiyaga qarshi olib borilgan urushda qatnashgan. Insoniyat erki uchun bolgan janglarda shaxsan qatnashishni or-nomus masalasi hisoblab jangga kirgan romantik yigit urush tugagandan song ham yurtga tezda qayta olmaydi. Uni 1950- yilga kelibgina uyga jonatishadi.
Odil Yoqubov 19511956- yillarda SAGU (hozirgi ozbekiston Milliy uni- versiteli) filologiya fakultetining rus tili va adabiyoti bolimida oqiydi. oqishni tugatgandan keyin 1959- yilgacha ozbekiston Yozuvchilar uyushmasida masla- hatchi bolib ishlaydi. Bolalikdan rus adabiyoti bilan tanish bolgan, besh yil- lik harbiy xizmatda bu tilni mukammal organgan O. Yoqubov 19591963 va 19671970- yillarda sobiq ittifoq nuqyosida tarqaladigan "Literaturnaya gazeta"ning ozbekistondagi muxbiri sifatida faoliyat korsatadi, 19701982- yillar orasida "ozbekfilm" kinostudiyasida, Respublika kinematografiya qomitasida bosh muharrir, Gafur Gulom nomidagi nashriyotda bosh muharrir orinbosari lavozimlarida mehnat qiladi. 1982- yildan 1989- yilgacha "ozbekiston adabiyoti va sanati" haftaligining bosh muharriri boladi.
1989 1996- yillarda esa ozbekiston Yozuvchilar uyushmasining rai- si sifatida faoliyat korsatadi. Bu davrda adib shaxsiyatiga xos kengfe'llik tola namoyon boldi. U ozbek yozuvchilariga tegishli sharoit yaratish, ularga ijod erkinligi berish borasida katta ishlarni amalga oshiradi. O. Yoqubov 1996 2004- yillarda Atamashunoslik qomitasi raisi, 2005- yilgacha Markaziy Osiyo xalqlari madaniyati Assambleyasining vitse prezidenti vazifalarini ado etgan.
Adibning ilk asari "Tengdoshlar" qissasi harbiy xizmatda ekanida yozilgan va 1951- yilda "Sharq yulduzi" jurnalida bosilib chiqqan. Keyinroq adib "Chin muhabbat", "Aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim" (1956), "Yurak yonmogi kerak" (1957), "Olma gullaganda" (1960) kabi qator dramatik asarlar yaratgan. Uning bu asarlari Hamza nomidagi Respublika akademik drama teatri (hozirgi ozbek milliy akademik drama teatri)da ijro etilgan. 1956- yilda "Ikki muhab- bat" nomi bilan nasriy asarlar kitobi bosildi. Keyin birin-ketin "Muqaddas" (1960), "Bir feleton qissasi" (1961), "Tilla uzuk", "Larza", "Qanot juft boladi" (1969), "Billur qandillar" (1975), "Izlayman", "Matluba" qissalari chop etildi.
Adib dramaturgiya, hikoya va qissachilikda qalamini charxlagach, roman janrida ham bir qator asarlar yaratdi. I ning "Er boshiga ish tushsa" (1969), "Ulugbek xazinasi" (1974), "Diyonat" (1973), "Kohna dunyo" (1983), "Oqqushlar, oppoq qushlar" (1988), "Adolat manzili" (1997) kabi romanlarida turli davrlarda yashagan turfa odamlarning ruhiy olami, ma'naviy dunyosi, izti- rob-u quvonchlari mahorat bilan aks ettirilgan.
ULUGBEK XAZINASI
(romandan parchalar)
Mirzo Ldugbek qirmizi poyandoz toshalgan xiyobondan ohista yurib orqaga qaytarkan, darvozaning yonida oq kopikka chomilgan bir necha otlarni kordi. Koshonadan chiqqan shahzoda Abdulaziz bilan qolida maktub ushlagan shayxu- lislom Burhoniddin shosha-pisha unga tomon yurishdi.
"Tagin noxush xabar!"  xayolida dedi Mirzo Ldugbek.
	Qayda yuribsiz, hazratim?  dedi shayxulislom hansirab.  Amir Iskandar barlosdan chopar kelibdur.
	Tagin ne mujda?  Mirzo Ldugbek toxtab nomaga qol chozdi. Bir parcha sariq qogozga palapartish yozilgan nomada amir Iskandar shahzoda Ahdullatifning hirovul  qoshinlari pistirmadan chiqib, uning qalb  qoshinlariga hamla qilganini yozgan edi. Amirning xabar berishicha, shahzodaning qoshinida fillar ham bor. Bu fillar uning suvoriylariga dahshat solgani boisidan u dorussal- tana tomon chekinmoqni lozim korgan...
Mirzo Ulugbek kozlarini nomadan uzib, ogli bilan shayxulislomga qaradi. U endigina koshona yonida turgan bir guruh saroy mahramlariga kozi tushdi. Mahramlar orasida jiyanlari: shahzoda Abdulla bilan Abu Said Mirzo ham tu- rar, zarbof ton ichidan suvoriy sovut, boshlariga tilla hoshiyali dubulga kiygan bu ikki shahzodaning ham kozlarida taraddud, harakatlarida toqatsizlik sezilib turardi.
Mirzo Ulugbek jorttaga ovozini kotarib:
	Shahzoda lashkari yurish boshlabdur,  dedi.  Lashkarlarida fillar bor ermish.
Shayxulislom Burhoniddin rangi ochib, boshini sarak-sarak qildi,
	Davlatpanoh ne farmon bergaylar?
Mirzo Ldugbek miyigida kulimsiradi.
	Ollo taolo peshonaga neni yozgan bolsa, shu boladi, taqsir.
	Inshoolloh, peshonangiz yorug bolgay. Ya illo...
	Jang-jadal qilmoq!..
Shayxulislom choqqi soqolini ushlab, bosh chayqadi va goyo saroy ahli es- hitishini istamaganday:
	Dorussaltanaga qaytmoq darkor, onhazratim!  dedi sekin.  Qal'a mustahkam...
Mirzo Ldugbek asabiy harakat qilib:
	Hayhot!  dedi.  Shahzodada tosh otguvchi arrodalar  bordur, taq- sir! Butkul shahar zer-zabar boladi! Butkul shahar!
Chol yana asabiylashib boshini sarak-sarak qiddi.
	Vallohi a'lam bissavob! Va lekin shaharni ololmas, sultonim! Jamiki masjidlarga xutba oqiturmen. Barcha fuqaro oyoqqa turadur, davlatpanoh!..
	oylab kormoq darkor, taqsir!  Mirzo Ldugbek qovogini uygani- cha koshona tomon yurdi. Yolda turgan shahzodalar shosha-pisha yol berishdi. Koshonaning ikkinchi oshyonidagi devorlari firuzarang sopol parchinlar bilan bezatilgan katta xonaga shohi korpachalar toshalib, xontaxtalar qoyilgan, xon- taxtalar yogliq patirlar, meva-cheva, qovurilgan goz va kaboblarga tola edi.
Mirzo Ldugbek ichida kulib qoydi: "olim oldidan bazmi jamshid!"
U torga, bir mahallar bobosi Amir Temur otirgan joyga otirarkan, poy- gakda tazini qilib turgan bakovulga yuzlanib:
	Boda keltir!  deb buyurdi. Lekin bodani ichish nasib etmadi.
Bakovul chiqib, Mirzo Ulugbek joylashibroq otirmagan ham ediki, sa-
roybon kirib, ikkinchi chopar keltirgan nomani tutdi. Bu noma suyukli navkari Bobo Husayndan bolib, birinchisidan ham vahimali edi. Shahzodaning ong va chap qanot lashkari yurishni jadallatib, amir Sulton Jondor bilan amir Iskandar barlos qoshinlarini qopqonga tushirmoq harakatida ekan. Lekin eng yomoni  amir Sulton Jondor qayoqqadir qochgan, qoshinda yolgiz amir Iskandar barlos qolgan emish! Bobo Husayn buni xabar qilib, Mirzo Ulugbekka Samarqandga chekinishni maslahat bergan, ozi esa amir Iskandar barlos bilan Dimishq atro- fida jang qilib, shahzoda lashkarlarini toxtatib turish niyatida ekanini yozgan
Nomaga qaraganda, shahzoda qoshinlari ikki-uch farsah joyga kelib qol- gan, Mirzo Ulugbek qanday qarorga kelmasin, bu qarorni darhol qabul qilmogi lozim edi! U esa... U hamon jang qilish, shahzoda bilan yuzma-yuz kelish istagi bilan yonar edi. Lekin Bobo Husayn yollagan nomani oqirkan, xayoliga bir fikr keldi: dorussaltanaga qaytib va uning darvozalarini berkitib olib, shahzoda bilan sulh-saloh tuzsa ne qiladi? Yoq, shahzoda uning taxtda qolishiga konmas. Lekin Mirzo Ulugbekka minba'd toj-u taxt kerak ermas! Shahzoda uning rasadxo- nasiy-u madrasalariga tegmasa, marifat yolidagi ishlarini man etmasa, u tinch- gina ilni-u idrok bilan mashgul bolsa  bas! Unga shundan boshqa ne kerak?
Lekin shahzodani bu shartlarga kondirish uchun fuqaroni safarbar qilib bolsa xam, mudofaaga otmoq darkor.
Mirzo Ulugbek barcha ikkilanishlarga chek qoyib, torda churq etmay otirgan amir Idris tarxonga yuzlandi.
	Siz Dimishqda qolib, Iskandar barlos suvoriylariga komak bergay- siz, amir! Boshingiz ketsa-da, shu bugun shahzoda lashkarlarini toxtatgaysiz. Farmoni oliy ayonmi?
	Ayon, davlatpanoh!  Amir Idris tarxon ton ichidan kiygan sovutining halqachalarini shingirlatib, ta'zim qildi.
Mirzo Ulugbek uyqusizlikdan qisilgan kozlari yonib, ogli Abdulazizga qaradi.
	Sen ikki shahzodani olib, darhol dorussaltanaga chopgaysen. Doruga Mironshohga amri oliyni yetkazgaysen: barcha a'yon-u boyonlar darhol Koksaroyga yigilsin. Mashvarat qilurmen.
Mirzo Ulugbek shitob bilan ornidan turdi. Boda tola kosasini bir sipqa- rishda boshatdi-da, hech kimga qaramay koshonadan chiqdi.
Qorongi tusha hoshlaganidan bezovtalangan Mirzo Ulugbek otiga qamchi urdi. Shu payt oldinda, Qohira boglariga kiraverishda, ot tuyoqlarining dupuri eshitilib, allaqanday galayon kotarildi, ilgarilab ketgan navkarlarning qattiq- qattiq tovushlari eshitildi. Song bir guruh suvoriylar ot choptirib kelib, Mirzo Ulugbekka yetmay toxtadi. Mirzo Ulugbek qilichini qinidan sugurib oldi.
	Bu kim?
	A'lohazratlari afv etsinlar! Biz dorussaltanaga borib qaytdik!..
Ketma-ket ot choptirib kelgan shahzoda Abdulaziz bilan tund yuzli saroybon
argumogini niqtab oldinga otdi.
	Davlatpanoh...
	Sozla!
	Darvozalar yopilgan. Salohdorlar darvozalarni ochmoqdin bosh tortadur, hazratim...
	Yolgon!  Mirzo Ulugbek xayolida baqirib yuborganday boldi, le- kin uning ovozi xirillab eshitildi-yu, bir zum ogir jimlik chokdi. Qorongida shayxulislom Burhoniddinning: "Yo parvardigor!.."  deb pichirlagani va Mirzo Ulugbekning hansirab nafas olgani eshitildi.
	Doruga Mironshoh qayda? Darvozada bormu?
	Yoq, onhazratim! Doruga darvozaga kelmoqdin bosh tortibdi.
	Boshat yolni!  Mirzo Ulugbek shunday deb baqirdi-da, betoqat pishqirgan oq bedoviga qamchi bosdi. Achchiq qamchiga organmagan arabiy argumoq osmonga sakradi-yu, shamolday uchib ketdi...
Uning tuyoqlari ostidan otilib chiqqan tosh va kesaklar har tomon vizillab otilar, osmonda uchgan xazonlar ayovsiz savalar, lekin u hech narsani sezmas, qalbida tugyon urgan alam ogriqni bosib ketgan edi. Xayolan u hamon kokka tavallo qilar, osiy bandangni kechirgaysen, qarigan chogimda bu xorlikni ravo kormagaysen, deb iltijo etardi.
Boglar chekinib, atrof xiyol yorishdi. Sal otmay, oldinda osmon bilan tutashgan dorussaltana qorgoni kozga chalindi. Qorongida qorgonning kun- gurador devori shunday yuksak va mustahkam korinar ediki, uni hech bir kuch zabt etolmaydiganday tuyulardi.
Suvi koklamdayoq qurib qolgan chuqur xandaq yonida Mirzo Ulugbekni yana bir guruh navkarlar qarshi oldi. Ular orasida shahzoda Abdulaziz bilan jiyanlari Abdulla va Abu Said Mirzo ham bor edi. Uchala shahzoda ham asabiy holatda u yoqdan-bu yoqqa ot oynatib yurishar edi. Mirzo Ulugbek shahzoda- larga e'tibor bermay, chuqur xandaqdan ot choptirib otib, dongukdagi darvoza oldida toxtadi.
Saroybon otini niqtab borib, qilichi bilan darvozani "shaq-shaq" urgan edi, tepadagi minoradan:
	Bu kim?  degan ovoz eshitildi.
	Bu men!  dedi Mirzo Ulugbek, yana qoni qaynab.  Sohibi toj Mirzo Ulugbek Koragoniy!
	"Darvozai ohanin" namozi asrdan song shoh-u gado  barchaga yopiqdir!
	Och darvozani, malun!
Mirzo Ulugbek goyo darvozani agdara oladigandek, ot soldirib bordi, asov oq bedov osmonga sapchib, oldingi oyoqlari bilan temir darvozani qarsillatib ur- di-yu, orqaga tisarildi. Yuqorida bir daqiqa jimlik chokkach:
	A'lo hazratlari afv etsinlar!  dedi boyagi ovoz.  Doruga Mironshoh janoblari farmon qilmishlar, darvoza ochilmaydur!
	Sohibi saltanat men bolurmen. Barcha farmonlarim amri vojib erur!.. Darvozani och yo dorugani chaqir, yoxud boshing ketadi, salohdor!
Mirzo Ulugbek gapini tugatmagan ham ediki, devor tepasidagi minoradan qiqirlab bogiq ovoz eshitildi:
	Salohdorning boshini olishga qoling kaltalik qiladur! Buning boshi emas, oz boshingga ehtiyot bolgil, Muhammad Taragay!
Mirzo Ulugbek bir daqiqa tili kalimaga kelmay garang bolib qoldi. Bu ingichka xirilloq ovozning egasi, har bir sozidan zahar tomchilab turgan bu odam... amir Sulton Jondor edi!..
Voajabo! Bu malun lashkarni tashlab qochganda... dorussaltanaga kelgan ekan-da! Lekin qachon, qaysi yoldan otib keldi? Unga darvozani kim, nechun ochdi?.. Bu beimon kazzoblar qachon til biriktirgan? Bu diyonatsiz insonlar, bu amir-u umarolar, arkoni harb va arkoni davlatlardan hazar, alhazar! Qayga bor- mang, hammayoqda makkorlik, razolat va riyokorlik!
Mirzo Ulugbek oyoqlarini uzangiga tirab, qaddini rostladi, vujud-vujudini larzaga solgan tugyonni zorga bosib:
	Amir Sulton Jondor!  dedi.  Humo qushi kimning boshiga qonur, buni yolgiz haq taolo biladur. Humo qushi meni tark etsa  sening baxting! Va le- kin falakning gardishi bilan toj-u taxt qolimda qolsa... esingda bolsin: oyogingdan dorga osib, ostingdan ot qoyamen!  Mirzo Ulugbek shunday dedi-da, amir Jondorning javobini kutmasdan, otining boshini orqaga burdi.
Mirzo Ulugbek handaqdan ot choptirib otishi bilan uni shahzodalar orab olishdi. Xayoli algov-dalgov bolib ketgan Mirzo Ulugbek shahzodalarning hayajonli sozlaridan faqat bir narsani, "Shohruhiya qalasi",  degan sozni tushundi-yu, "mayli!" deb, qol siltadi. U qayoqqa, nima maqsadda ketayotganini bilmas, xayolini faqat bir fikr  insonlarning riyokorligi, manfurlik va kazzobligi band etgan edi. Sal otmay, Shohruhiya qalasiga ot choptirib ketgan shahzoda Abdulaziz qaytib keldi. U ogir hansirar, guldirab allanimalarni aytar, lekin ga- pini tushunish qiyin edi.
Mirzo Ulugbek Shohruhiya qalasi ham yopilganini, qala boshligi turk- man begi Ibrohim Polat ogli ham sotqinlik qilganini uning guldirashlaridan arang ilgab oldi. Aqli bilan emas, allaqanday ichki tuygu bilan ilgab oldi-yu, labini qattiq tishlaganicha oylanib qoldi. U bir daqiqagina ikkilandi, konglidagi galayon bilan bir soniyagina olishdi, song, argumogining boshini orqaga burdi. U Mirzo Abdullatifga bosh egishga, yaxshilik bolsa-da, yomonlik bolsa-da, oz zurriyotidan korishga ahd qildi.

Savol va topshiriqlar
1.	Shahzoda Abdulla va Abu Said Mirzoning kozlaridagi taraddud, harakatlari dagi toqatsizlik nimadan darak deb oylaysiz?
2.	Ulugbekning Abdullatif bilan yuzma yuz kelishga intilishi uning shaxsiyati ning qay jihatini korsatadi?
3.	Mirzo Ulugbekning boda tola kosani bir sipqarishda boshatgani uning ruhiyatidagi qaysi qirrani namoyon etadi?
4.	Ulugbekning suvligini chaynab yulqingan oq bedovni Samarqand tomon choptirmaganligi sababini izohlang.
5.	Ulugbekning ruhiy holati tasvirini oqib, tahlil qiling.
6.	Yuragi tugyonga kelgan hukmdorning Samarqand qalasini korgach birdan boshashib qolgani sababini topishga urining.
7.	Amir Jondorning andishasiz gapidan song Ulugbek Mirzoning tili bir zum kalimaga kelmay qolgani sababini ayting.
8.	"U bir daqiqagina ikkilandi, konglidagi galayon bilan bir soniyagina olishdi, song, argumogining boshini orqaga burdi. U Mirzo Abdullatifga bosh egishga, yaxshilik bolsa-da, yomonlik bolsa-da, oz zurriyotidan korishga ahd qildi".
Mirzo Ulugbek taqdirini hal qilgan bu harakat sababini anglating.
* * *
Mana ikki kun otdi. Mirzp Ulugbek Koksaroyning chekkasidagi birxonada o'z yogiga o'zi qovrilib yotibdi. Eshikdagi yasovul hatto tahoratga ham chiqarmaydi, ta- horat suvini ichkariga beradi. Mirzo Ulugbek Koksaroyda yarim asr istiqomat qilib, bu xonani kormagan ekan. Xona sovuq va nimqorongi. Faqat shiftdagi tuynukchadan bir hovuchgina nur tushadi. Xonada gilam-u bir-ikkita korpacha. ortadagi xontax- tada sovib qolgan kabob va meva-cheva. Bejirim chinni kozachada  boda. Lekin ovqatdan shubhalangan Mirzo Ulugbek hanuz tuz totgani yoq. Faqat qumgondagi suvdan bir-ikki qultum ichdi, xolos. Mana endi ochlik va uyqusizlikdan xayoli chu- valib, shiftdagi tuynukka tikilib yotibdi.
U kecha shahzodaga ikkita maktub yollab suhbatga chaqirishni soradi. U toj-u taxtdan oz idroki va ixtiyori bilan voz kechmoqqa azm qilganini shah- zodaga aytmoqchi va undan yolgiz bir narsani  qolgan besh kunlik umrini ilm-ma'rifatga bagishlashiga imkon berishini soramoqchi edi. Keyin, agar shah- zoda quloq solsa, otalik nasihatini bermoqchi, insof va adolatga chaqirmoqchi edi. Yoq. Har ikkala maktub javobsiz qoldi. Bu oqpadar ogilning muddaosi ne? Yana qanday shumlikni boshlamoqchi? Taxt azmida hech narsadan tap tortmagan bu kornamak oz padarining joniga qasd qilmoq niyatida emasmu? Yoq, Mirzo Ulugbek olimdan qorqmaydi! olim haq, parvardigori olam! Va lekin yomon bolsa-da, oz pushtikamaridan yaralgan bu johil farzandining taqdiri ne boladi? oz qiblagohining joniga qasd qilib, padarkush degan mash'um 110111 olib, abadul- abad badnom bolmasmu? Xonaga birov kirdimi yo eshik gichirladimi? Mirzo Ulugbek kozini ochdi. Ostonada paydo bolgan yasovul orqaga chekinib, tanish semiz bakovulga yol berdi. Bakovulning qolidagi ogir barkashda qip-qizil pishgan ikkita patir, bir tovoq osh va bir choynak choy bor edi. Bakovul bosh egib, ta'zim qildi-da, barkashni xontaxtaga qoydi. Shoshilmay sovib qolgan kaboblarni yigib oldi, song, indamay orqasiga tisarilarkan, patirga imo qilib kozini qisdi. Mirzo Ulugbek uning imosiga tushunolmay bir patirga, bir bakovulga qaradi. Lekin ba- kovul indamadi, "aygoqchi bor", degan manoda eshikka imladi-da, yana patirga ishora qilib chiqib ketdi.
Mirzo Ulugbek patirni olib ushatdi, ushatdi-yu, hayron bolib qoldi. Patirning orasidan naycha qilib oralgan bir qogoz chiqdi. Mirzo Ulugbek yura- gi "shig" etib, qogozni ochdi. Imzo chekilmagan. Noma'lum kimsa unga haq taolodan inoyat tilab, dorussaltanada bolayotgan hodisalardan voqif qilgan va bir maslahatni ortaga tashlagan edi.
Uning yozishicha, shahzodai valiahd dorussaltanani zabt etib, Koksaroyga kirishi bilan qiyomat-qoyim boshlangan, kecha masjidi jomeda xutba oqilib, Mirzo Ulugbek Movarounnahr ganimi, deb atalgan va toj-u taxtdan judo qilin- gan. Xutbada Movarounnahr sultoni deb, shahzodaning ismi zikr qilingan va uning nomida pul zarb etilmoqqa fatvo berilgan. Shahzoda bu kunlarda kop zoti shariflarni, Mirzo Ulugbekning kop navkarlari va sarkardalarini hibsga olgan. Qarshilik qilganlar esa qatl etilgan. Shahzoda uni, Mirzo Ulugbekni, Makkayi mukarramaga hajga yubormoqqa jazm qilgan. Lekin xutbada Sayid Abbos de- gan bir kimsa xonga yukunib, a'lohazratlaridan xun dovlagan. Zero, Ulugbek hazratlari uning padari buzrukvorini begunoh qatl qildirgan emish. Bu diyo- natsiz kimsaning soxta dovini qoziyul quzzot Xoja Miskin janoblaridan boshqa bir kimsa, hatto shahzodaning ozi ham rad qilmagan. Alqissa, uning hayoti qil ustida turibdi, shu bois, noma'lum kimsa unga qochmoqni maslahat qilgan. Basharti onhazratlari bu maslahatni maqbul topsa, bakovulga ishora qilmogi lozim. Bakovul posbonni dori bilan uxlatib, Mirzo Ulugbekni Koksaroy tagidagi lahimdan olib chiqadi.
Mirzo Ulugbek maktubni oqib tugatmasidanoq ornidan turib ketdi. Uning kongliga kelgan birinchi fikr "tuzoq" boldi. Shahzoda, yoq, amirlar qoygan azozil tuzogi!.. Mirzo Ulugbek hayajon ichida xonani bir aylanib chiqdi. Banogoh kozi ushatilgan patirga tushib, konglidan yana osha fikr otdi: "Ogu"...
Ha, bu ovqat, non, chinni kozachadagi boda  hammasi zaharlan- gan! Hammasiga ogu solingan! Niyatlari uni zaharlab oldirmoq!  dedi Mirzo Ulugbek, dedi-yu, xayoliga yana bir fikr kelib mayus jilmaydi:
"Alhol unga baribir emasmu? Kindik qoni tokilgan suyukli yurtidan judo bolib, yot ellarda, olis musofir yurtida darbadar kezganidan yoxud boshini Sayid Abbos qilichi kesganidan ogu ichib olgani maqbul emasmu?"
Mirzo Ulugbek bir piyola bodani toldirib kotarib yubordi-da, bir burda non chaynab, xonani sekin aylana boshladi...
Mirzo Ulugbek qalbini chulgab olgan alamli duddan bogilib, xonaning ortasida toxtadi. U endigina xonaga qorongi tushganini, shiftdagi tuynukchadan quyilib turgan bir hovuchgina nur sonib, kaftdekkina osmonda milt-milt yulduz- lar yonganini kordi.
Yulduzlar!..  Mirzo Ulugbek kongli bir xil bolib osmonga tikildi. Yo tavba! U yulduzlarni yaxshi tanimadi. Qorongi tuynukda milt-milt etgan qaysi sitora? Dubbi akbarmi yoki boshqa yulduzmi?.. Osmondagi har bir yul- duzni nomma-nom biladigan munajjim... unga ne boddi? Kozining nuri sonib qoldimu yo zehni xiralashdimu?  Mirzo Ulugbek xayoli chuvalib ketayotga- nini sezib, joyiga borib yonboshladi. Yonboshlashi bilan eshik ochilib, boshlarida dubulga, qollarida yalangoch qilich, ikki sipoh kirib keldi. Ikkovi ham ot yuzli, ong quloqlariga isirga taqqan balxiy sipohlardan edi. Sipohlardan keyin sur- marang salla oragan zanjiday qop-qora notanish yasovul kirib tazini qildi va jimgina eshikka imladi. Mirzo Ulugbek zanjisifat yasovulning betakalluf harakati uygotgan gazabni ichiga yutib, egniga suvsar postinini tashladi...
Salomxona charogon edi. Gir aylantirib qoyilgan baland kursilarda hanuna- si birday movut-u zarbof ton ustidan oq shoyi rido kiygan, boshlariga simobiy oq salla oragan ulamo otirardi. Eshikda Mirzo Ulugbek koringanda ulamolardan bazilari shosha-pisha orinlaridan turishdi, lekin torda, boshqalardan baland- roq kursida tasbeh ogirib otirganlar, qilich taqqan amirlar hazrat Xomushning qahrli nigohi ostida qayta joylariga chokdilar.
Mirzo Ulugbekning xayolidan "Shayxulislom Burhoniddin qayda? Dorussaltana qoziyul-quzzoti Xoja Miskin janoblari-chi?"  degan fikr otdi.
Hazrat uzun, nozik barmoqlari bilan goyo har bir tolasiga jilo berganday yaltillagan oppoq soqolini silab:
Bandai ojiz Muhammad Taragay,  dedi, "onhazratlari" sozini qoshmay.  Dorussaltana ulamo va amirlarining bu dargohga yigilmogidin murodi olloning inoyati bilan Movarounnahrga sultoni salotin bolgan shahzodai valiahdning amri oliylari va ulamolarning fatvolarini...
Mirzo Ulugbek kinoyali kulmoqchi boldi, lekin kulolmadi, yuragini larzaga solgan ichki tugyon uning irodasidan ustun kelib, yuzi burishib ketdi.
Ha, hazratim. Fatvo mubohara qilmoq uchun ilmdan ogoh bolmoq dar- kor. Nadomatlar bolgaykim, bu murofaa (hukmronlik da'vo qilish)ga aqli zukko ulamolar emas, ilm-u ma'rifatdan yiroq johillar yigilibdur... Zerokim, ogil bilan ota ortasiga nifoq solib, farzandni oz padariga qayrash... Gunohi kabir emasmu, hazratim?
Rangi ochgan, allaqanday ichki bir gururdan kozlari chaqnab ketgan Mirzo Ulugbek oldini tosgan ulamolarni yorib otib, tordagi eshikka tomon yurdi. Dag-dag qaltiragan a'lohazratlarining vajohati shunday qorqinchli ediki, eshik oldida turgan ulamolar beixtiyor chekinib, unga yol berishdi.
Mirzo Ulugbek ularning yonidan otib, chetlariga tilla tasma qoqilgan oymakor eshikni shitob bilan oziga tortdi. Eshikning ong tavaqasi sharaqlab ochildi-yu, devorga tegib yana yopildi. Mirzo Ulugbek qayta yulqib ochib, ichkariga kirdi. Shiftdagi oltin qandilga terilgan onlarcha shamlar shu'lasida shahzodaning sonik yuzi goyo ganchdan yasalgan niqobday sovuq tuyular, chuqur botgan kozlari bejo charaqlar, qosh-qosh tilla uzuk taqilgan ingichka qoramtir barmoqlari asabiy titrardi.
Mirzo Ulugbek allaqanday yengil tortib, taxt yonidagi oq kursiga borib otirdi... Mirzo Ulugbek kozini undan uzib shiftga, sham terilgan chambarak tilla qandilga tikdi. "Yo tavba! Bu toj-u taxtda ne sehr, ne sir-asror bor ekan- kim, unga oltirgan har bir kimsa darhol ozgaradi?.. Nainki shahzoda, bu taxt hattokim... Amir Temurga ham vafo qilmaganini tushunmaydi? Ana, goyo bo- bosi Amir Temurday gerdayib oltiribdi! Bilmaydikim... Yoq, toxta, Muhammad Taragay! Nechun sen shahzodadan ranjiysen? Bu vafosiz toj-u taxt, insonlar ustidan hokimlik qilmoq lazzati ozingni ham aqli hushingdan ayirmagan edimu? Shahzoda yaxshi bolsun, yomon bolsun  oz farzanding, oz pushtikamaring- dan bolgan zurriyoting emasmu?.. Ot tepkisini ot kotaradur. Uni qargab, yo- monlik tilagandan yaxshi sozingni sozlab, nasihatingni qilganing maqbul emas- luu, ey osiy banda?"
Mirzo Ulugbek kongli yumshab, shahzodaga yuzlandi, dilidagi iztirob ara- lash gururni bosib:
	Shahzodai juvonbaxt!  dedi sekin.  Taxtimning valiahdi sen eding. Ollo taolo faqirni oz rahmatiga chorlasa, bu taxtga sen oltirar eding. Olloning inoyati bilan kozim tirigida bu taxt senga nasib bolibdi, men bunga rozimen...
Shahzoda qollarini oltin taxtning suyanchiqlariga tirab, sovuq kulimsiradi:
	Balli sizga, qiblagoh! Ya lekin men bu taxtni sizning ixtiyoringiz bilan emas, birlamchi, haq taoloning inoyati, ikkilamchi, oz kuch-qudratim ila qolga kiritdim!
Mirzo Ulugbek lablarini qattiq qimtib:
"Burgut!  dedi ichida.  Qora burgut!" Uning konguga yopirilib kelgan mehr izgirin tekkan shamday sonib, yuragi yana muzladi.
U avvalo shahzodani oglim deb, qolaversa, egilgan boshni qilich kesmas deb, hamiyatini bukib kelgan edi, bu quzgun esa... Mirzo Ulugbek jismini qaqshatgan alamli tugyonni arang bosib:
	Kuch-qudratingga inonib,  dedi,  Movarounnahr sarhadiga qadam qoymay qiyomat-qoyim qilasenmu?
Shahzodaning rangi ochib, bejo kozlari tungi alangaday yaltillab ketdi.
	Nechun qadam qoymaganmen? Movarounnahr ulusi oyogim ostidadur!
	Esingda bolgay, bu tuproqni oyoq osti qildim, degan ne-ne fotihlar, ne- ne jahongirlar otgandur. Ularning xoki qayda tirik banda bilmaydi va lekin bu el, bu tuproq abadulabad turajakdur!
Mirzo Abdullatifning yupqa lablariga kinoyali tabassum yugurdi ornidan turib ketdi, lekin taxtdan tushgisi kelmay, joyiga qayta otirdi.
	Suhbatdan muddaongiz shu bolsa, men bunday nasihatlarga muhtoj emasmen!  dedi u past, lekin tahdidli ovoz bilan.  Boshqa kalomingiz bolsa ayting, yoqsa...
"Yoq, bundan shafqat tilab bolmas. Bundan shafqat tilamoq, ajdahodan jon tilamoq bilan barobar!.."
	Yoqsa...
	Toxta!  dedi Mirzo Ulugbek uning sozini bolib.  Senga aytadurgon yolgiz tilagim bor. Songgi tilagimdur bu... oz padaringni Movarounnahr sarhadidan haydamoqni niyat qilibsen... Meni bu maskandan hay- dagandin qatl qilganing a'lodur! Qatl!

Savol va topshiriqlar
1.	Salkam qirq yil toj egasi bolgani holda nafaqat baxtli bolmagani, balki ro hat ham kormagani haqida Ulugbek armonini sharhlang.
2.	Ulugbekning ogli qolida olishdan emas, balki farzandining "padarkush" bolishidan qorqishi aks etgan tasvirlarga munosabat bildiring.
3.	Hozirgi holatidan kora zaharlanishni afzal korgan Ulugbekning tuygulari haqida mulohaza yuriting.
4.	Bir umr yulduzlar bilan shugullangan kishining tuynukdan koringan yulduzlarni tanimasligini izohlang.
5.	Mirzo Ulugbekning ma'naviy qudrati aks etgan tasvirlarni sharhlang. 
6.	Shahzoda Abdullatif chizgilari berilgan tasvirlarni oqib, uni tavsiflang. 
7.	Ulugbekning ogli bilan bahsi tasviridan ularning shaxsiga xos belgilarni korsating.
8.	Ulugbekning songgi sozlarini izohlang.
9.	Shahzoda fojiasining tub ildizini topishga harakat qiling.
* * *
"Bogi maydon"ni bir sayr qilib kelish niyatida chiqqan Mirzo Abdullatif, bogni korgach, Koksaroyga qaytgisi kelmay qoldi.
Abu Said Mirzo qochganidan keyin yana vasvasa bosib, uyqu kormay izti- robda yurgan shahzoda goyo konglidagi barcha tashvish va gam-anduhlardan soqit bolganday yengil tortdi. Mayin qizil qum sepilgan, behad katta bogning eng xilvat joylarigacha olib boradigan xiyobonlarni, hilol va yulduzlar shaklida yasalib, bolakcha bir mehr bilan parvarish qilingan mojaz gulzorlarni ayla- narkan, shahzoda bolalik va osmirlik choglarida bu gulgun maskanda otgan ma'rakalar, dabdabali loylur. xushovoz xonandalar, tovusdek raqqosalar ishtirokida berilgan bazmi jamshidlar esiga tushib, nechundir koziga yosh keldi. ...Koshkiydi, osha begubor ospirinlik yillari bir daqiqagina qaytib kelsa?..
Shahzodaning xayolini saroybonning juratsiz ovozi boldi:  Davlatpanoh afv etgaylar. Qaytmoq darkor. Tezda dorussaltana darvozalari berkiladur...
"Darvoza berkiladur?.. Yoq, u Koksaroyga qaytmaydi. U bukun shu bogda, shu koshonada tunaydi. Shoyad bu bogda tunab, yuragini ezgan mudhish vas- vasadan qutulsa, shoyad!.."
	Musallas bormu?  dedi shahzoda kozlarini yuksak toglardan uzmay.
	Bor, davlatpanoh...,  Saroybon oyoq uchida yurib, mehmonxonaga kirib ketdi-da, darhol qaytib chiqdi. Shahzoda unga qaramasa ham, kozachadan quyilayotgan sharobning mayin qultillashini eshitdi.
	Marhamat qilgaysiz, davlatpanoh...
Shahzoda guldor xitoy kosasida qip-qizil yonib turgan quyuq mayni bir kotarishda sipqarib, "tagin" deb imo qildi. Ikkinchi qadahni ham boshatib, saroybonga qaytarib berarkan:
	Bukun shu joyda tunaymen,  dedi.  Bakovullar bormu?
	Xizmatingizga muntazirdur, davlatpanohim...
	Ayt, bedana kabob pishirsinlar!
	Bosh ustiga...
	Toxta!  shahzoda kulimsiraganicha saroybonning qolidagi guldor chinni idishni olib xontaxtaga qoydi. Uning dilida qandaydir yangi bir tilak, shoxlik, safo istagi tugilgan edi.
	Koksaroyga chopar yuhor! Haram bekasiga aytsin: besh-oltita yosh kanizlar bilan xonandalarni olib, darhol yetib kelsin... Uqdingmu?  shahzoda yana kulimsirab, saroybonga koz qisdi:
	Bukun birga aysh qilamiz. Kanizlar orasidan konglingga yoqqanini tan- lab olasen!..
	Tasanno, davlatpanohim!  Saroybon kulimsirab, orqasi bilan yurib chiqib ketdi.
Shahzoda munaqqash chinni idishdan yana bir piyola may quyib ichdi- da, xontaxtadagi noz-ne'matlardan bir-ikki choqilab, ipak korpachaga yon- boshladi...
Shahzoda tush kordi. Goyo u Koksaroyda, haramxonaga yon- dosh ordaday keng, muhtasham xonada katta bazmi jamshid qurayotgan emish. Bazmga barcha amirlar va nufuzli beklar, devon va saroy mahramlari, shahzodaning eng yaqin muqarrablari  yigilgan emish. Bakovullar oltin barkash- larda taom ustiga taom tortishar, may daryo bolib oqar emish. Poygakda otirgan mashhur sozandalar jon oluvchi dilrabo kuylar chalarmish, xonaning toridagi harir parda orqasida esa yarim yalangoch nozaninlar zeb-ziynatlarini yoqimli ja- ranglatib, noz-u karashmalar bilan ming maqomda xiromon qilarmish... Tosatdan eshikda amir Sulton Jondor tarxon kirib, sajdaga bosh egarmish. Shahzoda amir Jondorni korib, ornidan turib ketarmishu:
	Ushlanglar bu fitnachini!  deb baqirarmish.  Bu kazzob dorussal- tanada yashirinib, bizga choh qazib yurgandur!
Torda otirgan bir necha amirlar orinlaridan sakrab turib, qilichlarini yalangochlar emish. Lekin amir Jondor bunga parvo qilmay, shahzodaga yuz- lanib yana ta'zim qilarmish.
	Pushtipanohim! Faqir fitna-fasoddan yiroq sadoqati zohir qulingizdur- men!  dermish.
	Sodiq qulim bolsang qaylarda yuribsen, battol?  deb baqirar emish shahzoda.
	Sadoqati zohir qulingiz sizday valine'mat pushtipanohimga kiyik ovlab, toglarda yurgan edim. Bukun bir kiyikning boshini keltirdim! I ni yesangiz bar- cha gurbat, barcha xastalikdan forig bolib, qushday yengil tortasiz, davlat- panoh!  Amir Jondor shunday deb, eshikdan kimnidir imlab chaqirarmish. Xonaga dasturxon yopilgan katta oltin barkash kotarib, notanish bir navkar kirib kelarmish. Amir Jondor uning qolidan barkashni olib, shahzodaga uza- tarmish:
	Barcha dardingizga davo boladur, tatib koring, davlatpanoh!
Shahzoda barkashni olib, dasturxonni ocharmish. Oltin barkashda... qonga boyalgan uning oz boshi tirjayib yotarmish!.. Barkash qolidan tushib, qonga boyalgan boshi yerga yumalab ketarmish...
Shaxzoda dod solib qichqirganicha... uygonib ketdi. U tushidagina emas, ongida ham dod solib baqirib yubordi chamasi, chang va setor ovozi kelayotgan yondosh xonadan balxlik saroybon bilan yana bir mahram yugurib chiqdi. Ular chiqqanda shahzoda ong qolida yalangoch qilich, chap qoli bilan ayvonning us- tunini quchoqlaganicha sarmast odamday chayqalib turar, uning bu turishi, ola- zarak kozlari, butun vajohati shunday mudhish ediki, yugurib chiqqan saroybon bilan mahram yaqin kelolmay bosagada toxtab qolishdi.
	Siz... sizga ne boldi, davlatpanoh? Balxlik saroyboning tanish ovozi shahzodani xiyol hushiga keltirdi. U hozir korganlari tush ekanini endigina tushunib, boshashib kozini yumdi. Lekin kozini yumishi bilan nigohi oldiga yana oltin barkashda tirjayib yotgan oz boshi kelib, bir irgib tushdi-yu, qilich yalangochlaganicha qarshisida turgan saroybon tomon yurdi. Saroybon bilan uning orqasiga yashirinib olgan mahram, sarosima ichida, ozlarini chetga olish- di. Boshidagi tojdor telpagi bir tomonga ogib ketgan, kozlari qinidan chiqayoz- gan shahzoda gandiraklay-gandiraklay charogon xonaga kirdi. Poygakda quti ochib turgan bir necha mashshoq va xonandalar uni korib, ozlarni zinadan pastga otdilar, torda, ipak parda orqasida bir-birlarining pinjlariga kirib olgan kanizaklardan biri dodlab yubordi.
	Yoqol!  baqirdi shahzoda poygakda toxtab.  Yoqol bu dargohdin!
Yarim yalangoch kanizlar, goyo hurkkan kiyiklarday, bir-birlarini turtib-
surishib, marmar zinalardan pastga otilishdi.
Shahzoda ularning dirkillagan oppoq tanlaridan kozini olib qocharkan: "U yerda ham yalangoch kanizlar, bu yerda ham yalangoch kanizlar,  degan fikr xayolidan otdi.  Ey darig! Tushimmi bu ongimmi? Boshimda yana ne sav- dolar bor, xalloqi olam!.."
Charogon xona uni xiyol oziga keltirdi. U qilichini qiniga solib, xonaning ortasida toxtadi. Lekin yuragi hamon gurs-gurs urar, nafasi yetmay hansirar edi... "Olloga shukurkim, tush ekan. Tush! Lekin qonga boyalgan oz boshi!.. Ey, darig! Osiy bandang boshiga tagin ne savdolar solasen? Taqdir neni ravo koradur?"
"Taqdir" sozi shahzodaga negadir mavlono Ali Qushchini eslatdi.
"Filhaqiqat, ul jomiul ulum  zoyicha korib, shahzodaning taqdirini sozlab bermogi lozim edi!"  Shahzoda kozlari bejo yonib, eshikda qotib turgan zan- jisifat saroybonga qaradi.
	Darhol Koksaroyga chopar yolla! Mavlono Ali Qushchini olib qaytsin!
	Davlatpanoh!  Ayvon eshigida turgan saroybon juratsizgina odimlab, ichkariga kirdi.  Tun yarmidan oshmish. Dorussaltana darvozalari yopilgan- dur!
Shahzoda qaltiroq bosib, unga tomon yurdi.
	Choparning ilkiga yorliq bitib, muhr bosib ber! Yoxud ozing birga bor! Bas! Mavlononi yer ostidan bolsa-da, darhol topib kelasen. Uqdingmu?
Saroybon jimgana bosh egganicha pastga tushib ketdi.
Shahzoda nigohi oldidagi sovuq manzarani quvish umidida kok charm jil- diga zarhal bezak solingan qalin kitobni oldi: Nizomiy Ganjaviy!..
Shahzoda yoshligida, madrasada ta'lim olib yurgan choglarida Nizomiyning musiqaday tiniq she'rlarini, purhikmat rivoyatlari va dostonlarini kop mutolaa qilgan edi. Shu sababdanmi, shaxzodaning dilida umidga oxshash qandaydir bir narsa "milt" etdi. Goyo xayolini chulgab olgan mudhish jumboqqa Nizomiy Ganjaviydan javob topadiganday shosha-pisha kitobni ochib, birinchi misralariga koz yugurtirdi, yugurtirdi-yu, xuddi boshiga ogir gurzi tushganday chayqa- lib ketdi. Koz oldi qorongilashib, kok charm jildlik ogir kitob, xuddi tushi- da korgan oltin barkashday, qolidan sirpanib tushib, yirtiq varaqlari gilamga sochilib ketdi...
Yorab! Hozir kitobni ochganda dafatan kozi tushgan ilk misralar... tushida korgan qonli kalladan ham dahshatli edi... Shahzoda yuragini changallaganicha kozini yumdi, lekin zarhal harflar bilan bitilgan sirli misralar xuddi boyagi qonli kalladay koz oldidan ketmay, olovday lovillab turardi. Shahzoda diliga dahshat solgan bu ikki baytni oxirigacha oqidimi, yoqmi, ozi ham bilmas edi. Lekin un- dagi "Padarkush, toj-u taxt, olti oy..." degan sozlar xuddi qizdirilgan temir bilan oyib yozilganday miyasini jaz-jaz kuydirib, nigohi oldida yal-yal yonib turardi. "Padarkush... toj-u taxt... olti oydan oshmaydur..."
Savol va topshiriqlar 
1.	Abdullatifning kongliga ezgu tuygular solgan vaziyat tasvirini izohlang.
2.	"Oltin barkashda... qonga boyalgan uning oz boshi tirjayib yotarmish!.. Barkash qolidan tushib, qonga boyalgan boshi yerga yumalab ketarmish..." tasvirining tasirini ayting.
3.	Abdullatif ruhiyatidagi tiyiqsiz ozgarishlarga tayanib, inson tuygularining omonatligi togrisida toxtaling.
4.	Yozuvchining xolis tasvirlash mahorati haqida oylang. I biror orinda biror timsolni ozi tavsiflamay, buni Sizga qoyganligi sababini anglating.

Nazariy ma'lumot
BADIIY ADABIYOTDA RUHIYAT TAHLILI
Ma'lumki, ruh ota murakkab tushuncha. Uni sezgi muchalarining birortasi bilan his qilish mumkin emas. Ruhiyatga daxldor narsalarni kongil bilan tuyish mumkin xolos. Demak, ruh odamning kongliga tegishli narsa ekan. Inson aqli ruhni tola tushunishga ojizlik qiladi. Quroni Karimda ham ruhning izohini odam tushunolmasligi ta'kidlangan. Lekin har bir odam ozida aqldan tashqari yana qan- daydir bir qudrat ham borligini biladi. Shuning uchun bazan odam aqliga maqul kelmasa-da, kongliga otirishgan ishni qilgisi keladi. Ayni shu holat baduy asarlar- ning qahramonlarida ham oz aksini topishi kerak. Ya'ni adabiy qahramonlarning xatti-harakatlarigina emas, balki kongil kechinmalari ham ularninig tabiatlariga muvofiq bolishi kerak.
Qachondir qilingan ish, aytilgan fikr, sozlangan soz eskirishi mumkin, lekin inson ruhiyatininig xususiyatlari hech qachon eskirmaydi. Shuning uchun ham baduy ijodda odam ruhiyati tasviriga katta e'tibor qaratiladi. Siz baduy asarlarda inson ruhiyatininig tushuntirib berish qiyin bolgan jihatlari tasviriga kop marta duch kelgansiz. Chunonchi, raqibini yiqitolmagan Alpomishga qarata Oybarchin tomonidan aytilgan: " Qizlar sizni narmoda deb aytadi, Qizlarning aytgani menga botadi. Mardlar olishmaydi siltab otadi, Maydon bolsa, ish korsatib ketadf' sozlar yigit ruhiyatini ostin-ustun qilib yuborgani va shu vaqtgacha eplolmagan dushmanini kokka otgani sizga ma'lum. Yoki birovga qopol gapirishni bilmay- digan Otabekninig uch yovuz dushmanga qarshi yolgiz jangga kirishi ham uning ruhiyatida kechayotgan jarayonlarga mos.
Siz hozirgina tanishgan "Ulugbek xazinasi" romanidagi har bir personajning qilgan ishi, aytgan gapi uning ruhiy holatiga mos keladi. Qanchalar yovuz va shuhratparast bolmasin, otasiga tig kotarish Abdullatif uchun ham oson kech- maydi. Asarda ogliga qarshi kurashishi lozim otaning ham, ota halokatiga sabab bolgan bolaninig ham ruhiyati juda tasirli va ishonarli korsatilgan. Yozuvchi otmishda nima bolganini aytibgina qoymaydi, balki otmishdagi yovuzlikni sodir etganlar yoki undan jabr korganlar qanday sezimlarni kechirganliklarini, qan- day ruhiy holatga tushganliklarini ham ishonarli korsatib beradi. Ayni shu holat bu romanning tasirchanligini ta'minlagan. Negaki, gap voqeada emas. Sababi, bolar ish bolgan, voqealar eskirgan, lekin qahramonlarning ruhiy holatlari hech qachon eskirmaydi. Ularning haqqoniy tasviri barcha davrlardagi kishilarga tasir qilaveradi.
Baduy ijodda ruhiy tahlilning orni katta. U yoki bu baduy asar insonning ruhiyatini qanchalik teran va ishonarli aks ettirishiga qarab baholanadi.
ABDULLA ORIPOV
(1941)
Hayoti va ijOdi. Abdulla Oripov 1941- yilning 21- martida, ya'ni Yilboshi bayrami kuni Qashqadaryo viloyati Koson tumanidagi Nekoz qishlogida tugildi. Qishloq Qongirtov etagiga ornashgan bolib, oqar suv taqchil bolsa-da, seryomgir kelgan yillarda kokat-u maysalarga komilib qoladigan kengish joy edi. Bu haqda shoirning ozi: "Ayniqsa, bahor paytlarida bu yerlarga yogin kop tushar, Qongirtov etaklari ming xil ot-olan, chuchmoma-yu qizgaldoqlar bi- lan, quyontopig-u ismaloq bilan, karrag-u hazorisfand bilan, qozigullar bilan qoplanar, atrof-tevarak jannatiy bir manzara kasb etardi. Sel suvlari toplanib qolgan kichik-kichik koUarni "qoq" deyishardi. Uning toza suvini odamlar tashib ichishar, bola-baqra chuchmomay-u ismaloq, zamburug terib, Qongirtov etak- larida kunlarini kech qilar edi",  deb yozadi.
Ana shunday gozal maskanda tugilib osgan bolajak shoirning otasi Orifboy Ubaydulla ogli ishbilarmon dehqonlardan bolib, jamoa xojaligi raisi edi. Onasi Turdixol 11101110 kopchilik ozbek ayollari singari sarishta, mehnatkash, mehri- bon, goyat tasirchan va ezgulikka tashna ayol bolgan. Oilada tort ogil, tort qiz bolib, Abdulla ogillarning kenjasi edi.
Bolaligi qishloqdagi boshqa tengdoshlariniki qatori otdi: qoy boqdi, suv tashidi, pichan ordi, yantoq chopdi, somon topladi. Ayni vaqtda, u boshqacharoq ham edi: qandaydir xayolchan, sertasir, oychil, kitobga haddan tashqari kongil qoygan. Abdulla hali maktabga bormay turib, qandaydir sozlarni bir-biriga uy- qash qilib aytib yurishni xush korar, sozning mazmunidan ham kora ohan- gi uni rom etardi. Buni shoir keyinchalik shunday eslaydi: "...birinchi she'rlar yoza boshlaganimga nima turtki bolganini aniq bilmayman. Har holda sozlarni qofiyalashga ishqiboz bolib qolganim esimda. Balki zerikkanimdan, balki zavqim toshib, nimadir yozgim kelaverardi. Fikr esa yoq. Yozmaslikning ham iloji yoq".
Abdulla oz qishlogidagi yetti yillik maktabda oqiy boshladi.
1958- yilda qoshni Tayzan ovulidagi orta maktabni oltin medal bilan bitir- gan yigit Toshkent davlat universiteti (hozirgi ozMU) "ozbek filologiyasi" fakulteti jurnalistika bolimiga oqishga kirib, uni 1963- yilda imtiyozli diplom bilan bitirdi. A. Oripov oliy maktabni tugatgach, Toshkentdagi sobiq "Yosh gvardiya" nashriyotiga muharrir bolib ishga kiradi. Bu yerda tort yil ishla- gach, 19671974- yillarda Gafur Gulom nomidagi nashriyotda muharrir, katta muharrir bolib xizmat qiladi. 19741976- yillarda "Sharq yulduzi" jurnalida bolim boshligi boladi.
Olovli she'riyati bilan muxlislarining mehrini qozongan shoir 1976 1982- yillar orasida ozbekiston Yozuvchilar uyushmasining adabiy maslahatchisi sifatida adabiyotga endi kirib kelayotgan yosh ijodkorlarga rahnamolik qildi. 19821983- yillarda ozbekiston Yozuvchilar uyushmasining Toshkent viloyat bolimida mas'ul kotib bolib faoliyat korsatdi. 1983- yilda shoir oquvchilarning jurnali "Gulxan"ning bosh muharriri boldi va u yerda 1985- yilgacha, ya'ni ozbekiston Yozuvchilar uyushmasining kotibi lavozimiga otguncha ishladi. Uyushmaning kotibi sifatida uch yil ishlagan A. Oripov 1988- yilda ozbekiston Respublikasi mualliflik huquqini himoya qilish qomitasi raisi vazifasiga otkazildi. 1996- yilning mart oyidan 2009 yilga qadar shoir ozbekiston Yozuvchilar uyushmasining raisi vazifasida mehnat qildi.
Abdulla Oripov 1983- yilda Hamza nomidagi davlat mukofotiga sazovor boldi. Shu yili unga "ozbekiston xalq shoiri" unvoni berildi. 1994- yilda Alisher Navoiy nomidagi respublika davlat mukofotiga loyiq korildi, 1998- yilda esa shoir "ozbekiston Qahramoni" unvoni bilan taqdirlandi. A.Oripov ozbekiston Respublikasi davlat madhiyasining muallifidir.
Birinchi marta respublika matbuotida "Qushcha" deb atalgan she'ri chiqqan paytda A. Oripov talaba edi. Shoirning birinchi sherlar toplami "Mitti yul- duz" esa 1965- yilda chop etilgan. Undan keyin "Kozlarim yolingda" (1967), "Onajon" (1969), "Ruhim" (1971), "ozbekiston", "Qasida" (1972), "Xotirot" (1974), "Yurtim shamoli" (1974), "Jannatga yol" (1978), "Hayrat" (1979), "Hakim va ajal" (1980), "Najot qal'asi" (1981), "Yillar armoni" (1983), "Haj daftari" (1992), "Saylanma" (1996), "Sohibqiron" (1996), tort tomlik "Tanlangan asarlar" (20002001) singari qator kitoblari bosilib chiqdi.
A. Oripov xalqimizni dunyo adabiyotining sara namunalari bilan tanishti- rish borasida ham talay ishlarni amalga oshirgan. U Dantening "Ilohiy komedi- ya" asarini, L. Ukrainka, T. Shevchenko, N. Nekrasov, Q. Quliev, R. Hamzatov singari shoirlarning she'rlarini mahorat bilan ozbekchaga ogirgan.
SHE'RLAR
* * *
Bahor kunlarida kuzning havosi. 
Tanimni junjitar oqshomgi shamol. 
Nega muncha gamgin nayning navosi, 
Nega qalbim tola okinch va malol?
Barglar orasiga tinmasdan sira 
Oshno yulduzlardan tokiladi nur. 
Bilmayman, qiynaydi qaysi xotira, 
Titroq yulduz kabi muzlagan shuur.
Maglub bahodirning nayzasi misol 
Ma'yus egiladi terak uchlari, 
Barglar soyasida oynaydi behol 
Uyqudagi qizning bedor tushlari.
Atrofimda yotar garib bir viqor, 
Bilniam, nega ochdi qalbim safosi. 
Nima ham qilardim, na ilojim bor. 
Bahor kunlarida kuzning havosi.
Savol va topshiriqlar
1.	Bahor kunlarini kuzning havosiday his etayotgan shoir kayfiyatini izohlang.
2.	Shoirning: "Titroq yulduz kabi muzlagan shuur" shaklida ifodalangan iztiro bini tushunishga urining.
3.	"Atrofimda yotar garib bir viqor" satrini izohlang.
4.	Tortinchi bandda ifoda etilgan sezimlarga toxtaling.
KUZ MANZARALARI
Yana dalalarga boshlaydi havas, 
Boglarda xazonlar yonadi lov-lov. 
Dostlarim, bu kuzning barglari emas, 
Mening yuragimdan tokilgan olov.
Shoxlarda mezonlar yaltirar xira, 
Poyida shivirlar mening kuylarim, 
Dostlarim, bular ham mezonmas sira, 
Bu mening chuvalgan, songsiz oylarim.
Quyosh ham falakda bamisli royo. 
U endi yondirmas, yaltirar faqat. 
Dostlar, u ham endi quyoshmas aslo, 
U olis yoshlikda qolgan muhabbat.
Savol va topshiriqlar
1.	Kuzgi yaproqlar bilan shoir qalbidan tokilgan olov ortasida qanday bogliqlik bor deb oyluysiz?
2.	"Shoxlarda mezonlar yaltirar xira, Poyida shivirlar mening kuylarim" satr lari ma'nosini sharhlang. Shoxlar poyidagi kuy nima?
3.	Shoirning mezonlar haqida: "Bu mening chuvalgan, songsiz oylarim",  deyishining hayotiy va baduy asosini toping.
4.	Sherni yod oling.
GENETIKA
Men ham yashayapman oz zamonimda, 
Davrimdan qayga ham tushardim yiroq. 
Ya lekin bilmadim, mening qonimda 
Qaysi bir bobomning xislati koproq,
Barchaga barobar meros bu bashar, 
Otadan qosh-kozni olgan ogildek. 
Bilmadim, qonimda qay ajdod yashar, 
Balki Bobo Kayfiy, balki Ulugbek.
Tunlar qulogimga chalinar elas, 
Tulporlar kishnashi, otlar gurrosi. 
Balki Muqanna bu  tinib-tinchimas, 
Balki Panipatda Bobur urhosi.
Balki tanglayimni kotarib kettan, 
Darbadar bir oshiq va yo sarbador. 
Balki biror bobom shahanshoh otgan, 
Balki vujudimda darvish qoni bor.
Men yaxshi anglayman, moziy ne demak. 
Tarixda har kimning bor oz zamoni. 
Lekin tanimizda kezar-ku beshak 
Olis bobolarning ming yillik qoni.
...Ohu holasi bu  ohuday boqqan, 
Shervachchada esa sherning shiddati. 
Avlodlar qonida ming yillab oqqan 
Buyuk bobolarning turfa xislati.
Singdi ruhimizga, mangu barhayot 
Alisher she'ri-yu Pushkin bayoti. 
Singdi ruhimizga golib hissiyot  
Jasur bobolarning tengsiz saboti.
Singdi qonimizga shu otash dunyo, 
Singdi qonimizga muhabbat, gazab. 
Yiroq avlodlarga bizlardan, anuno 
Qay bir xislatimiz qolarkan, ajab?
Nima qolar ekan? Qay ezgu tilak, 
Qay his, yuraklarda topolgan kamol? 
Yiroq avlodlarga bizlardan beshak 
Qolar kurashlarda toblangan xayol.
Shu yovqur asrda yashadik roy-rost, 
Ranj-u balolardan hayiqmay taqir. 
Yiroq avlodlarga bizlardan meros. 
Buyuk bardoshimiz qolgusi axir.
Yashadik shu rangin dunyoda mas'ul, 
To ellar koz yoshi bolmasin chashma. 
Ozni bagishladik kurashga butkul, 
Demakki, yashadik oromga tashna.
Tashna yashadik biz mehrga niutloq, 
Ishqqa, muhabbatga tashna otdik biz. 
Goh esa quyoshdek porloq va yiroq 
Haqqa, haqiqatga tashna otdik biz.
Tashna yashadik biz nurga, ziyoga, 
Qayon ketmoqdasan, ey uchqur zamon? 
Oqibat bel boglab keldi dunyoga 
Bizning asrimizda vallomat inson.
Tofon, qasirgalar kechar-ku hali, 
Kechadi avlodlar qator, galma-gal. 
Balki oro topib bashar sayqali, 
Tugilar eng oliy inson, mukanunal.
U ozin tanigay shunda dafatan, 
Tofon, qasirgalar bosiriq bir tush! 
Shu buyuk sayyora  yagona Yatan. 
Inson oz baxtidan ozi ham sarxush.
Munis nigohini qadab quyoshga 
Turar u nurday pok, ishqday bezavol. 
Kechmish kamolotin kotarib boshga. 
Yiroq asrlarga koz tikib xushhol.
Turar u godakday begubor kulib, 
Balki kulgusi ham bizdan meros bu. 
Rishtai jonida bir zarra bolib, 
Bizning ham qonimiz gupurgay, rost bu.
Bobolar dunyodan otdilar shundoq, 
Biz ham yetuklikka bolmadik timsol. 
Lekin sen bolarsan bokira niutloq, 
Lekin sen yasharsan farishta misol,
Qahkashon  sayrida hur quyosh bilan 
Kezarsan to abad shodumon, xurram. 
Labda tabassum-u kozda yosh bilan 
Senga talpinaman, buyuk nabiram...
 
Savol va topshiriqlar
1.	She'rning birinchi bandida ifoda etilgan shoir tuygularini anglashga uri ning. Sizda ham bazan shunday oylar paydo boladimi?
2.	Shoirning bobolarga daxldorlik borasidagi qarashlari aks etgan bandlarni sinchiklab oqing, ularni izohlashga urining.
3.	She'rning avlodlar orasidagi davomiylik aks etgan bandlarini sharhlang.
4.	"Ohu bolasi bu  ohuday boqqan, Shervachchada esa sherning shiddati" satrlari ma'nosi chuqurligi va ifoda tarzining gozalligini izohlang.
5.	SheVdagi bobolardan bizga nimalar qolgani haqidagi oylardan bolalarga biz dan nimalar qolajagi togrisidagi xayollarga otish izchilligiga e'tibor qiling. 
6.	Kelajak avlodga "Buyuk bardoshimiz qolgusi",  degan bashoratga munosa bat bildiring.
7.	Tugilajak avlodning "mukammal", "nurday pok, ishqday bezavol" bolajagi borasidagi orzuni sharhlang.

ABDULLA ORIPOV SHE'RIYATI TOGRISIDA
A. Oripov lirikasi orqali ozbek she'riyatiga kongil dardlarining suvratlari, ruhiy iztiroblar manzarasi, armonga aylangan orzular inson sezimlarida qoldir- gan iz tasviri kirib keldi. Bu she'riyat yuzaga kelgan davrda shaldiroq sozlarni qofiyaga solish, baxtiyorlik haqida kotarinki satrlar tizish odat edi. Mavzuni she'r emas, balki sherni mavzu mukarram qiladi deb hisoblanar, shuning uchun she'rning qanday yozilishidan kora, uning nima haqda ekanligi muhimroq sana- lardi. Abdulla Oripov tuygulari ozbek sheriyatiga oychil gam va gamchil oy olib kirdi. Shoir alohida bir odam va uning dardlari haqida oyga botdi, qalam surdi. Bu odam shoirning ozi edi. Binobarin, bir odam togrisida hayqirish no- qulay bolardi, u haqda pichirlab she'r oqish lozim edi. Chunki shovqin, baland tovush odamni ozga odamlardan yiroqlashtiradi, samimiylikdan mahrum etadi.
Otgan asrning 6070- yillarida Abdulla Oripov sheriyati ozbek millatining sof tuygularini saqlab qoldi. Shuning uchun ham shoirni ozbek sheriyatida oz davrini u yaratdi, deyish mumkin. Chunki chinakam iste'dodgina davrning tosiqlari, cheklovlarini yengib ota oladi. Har qanday zamon va har qanday sharoitda ham asl iste'dod davridan marhamat kutmaydi, balki unga oz tasirini otkazadi.
Abdulla Oripov she'rlaridagi beadad samimiyat, tuygular chinligi kishini beixtiyor oziga asir qiladi. Shoir she'rlari kayfiyat va hissiyotning yaxlit obraz- laridir. U inson tuygularini, hissiyotini shu qadar chuqur bilgani va ifoda eta olganidan ayrim misralarining oziyoq she'rxonda muayyan kayfiyat hosil qiladi. Masalan, shoir odamlarning zilzila paytidagi ruhiy holatini: "Asablar tuproqqa chokkan edi tiz" tarzida beradi. ozining pokiza yoshlik davrini esa "Yiroq- yiroqlardan mungli va uzun Turnalar tovushin tinglardim faqat deya ifo- dalaydi. ozbek xalqining yigma obrazi: "Sonsiz egatlarga sochilmish, ana, Mening orzularim, mening oylarim" tarzida umumlashtiriladi. Shoirning: "qaro sochlaringda oppoq alanga" degan tashbihi aniqligi bilan ham, tasirchanligi bilan ham kongilni rom etadi. Uning she'riyatida vatan timsolining chizilganiga e'tibor qiling: "Shabnam shovullaydi boglar qoynida, Salqin tuman ichra bozarar tonglar, Quyoshning erinchak yogdularida, Nafis yaltiraydi bargi xazonlar".
Abdulla Oripov she'riyatini millat ruhining timsoliga aylantirgan sifatlardan yana biri undagi obrazlarning teran xalqchil tomirlarga egaligida. Eng murak- kab holatlarni ham goyat ulkan nazokat va yuksak madaniyat bilan tasirli qi- lib ozbekcha ifodalay bilish shoir she'rlarining qimmatini oshiradi. Shoir deyarli hamisha sheriy ifodaning aniq va tuygularga tasir korsata oladigan bolishiga erishadi. Uning: "Oyoqlangan qoziday dovdirar yelda maysa, Kom-kok mo- viy osmonda kezib yurar oq bului" kabi satrlarida qollanilgan tashbihlar hayo- tiy asosi chuqur hamda hissiy qudrati tengsizligi bilan kishini hayratga soladi. Yelda silkinayotgan koklam kokatining dovdirab, yiqilib-surinib endigina oyoq- qa turayotgan qozichoqqa oxshatilishi shoirning xalq turmushini bilibgina qol- may, uni ichdan tuyishini ham korsatadi. Shu joyning ozida koklam osmonini ham esda qoladigan qilib suratlantira olish uchun ulkan iste'dod talab etiladi. A. Oripov koz oldiga keltirish mushkul, ifodalash undan-da ogir bolgan se- zimlarni, mavhum tuygularni tuyimli qilib chizish borasida tengsiz mahoratga egadir: "Yorilmagan yaraday sevgi!"  deydi u. ota mavhum tuyguni bundan ortiq aniq tasvirlash mumkin emas.
A. Oripovning sanatkorligi shundaki, u hodisalarning boshqalar kormagan yoki korgan bolsa-da, payqamagan jihatlarini oziga xos tarzda aks ettira ola- di. Shoirning iste'dodi nazarining otkirligi, tuygularining nozikligi, hissiyotining teranligida korinadi. Koklamda orik goralarini hanuna korgan, anuno faqat chin shoirgina unda hayotni davom ettirish nishonasi borligini kora biladi: "Dilbar kelinchakning koksida gulu, Zardoli shoxiga tashlar koz qirin". Sal e'tibor qil- gan oquvchi yosh kelinchaklarning kopincha orik dovuchchasiga boshqorongi bolishini esiga tushiradi. Har qanday hayotiy lavhada chin sanatga xos belgini kora olish asl shoirlikning belgisidir.
Shoirning mahorati shundaki, u kopincha aytib otirmay, ishora qilish bilan korsatadi. Tasvirning bunday usuli sizni fikrlashga, she'rning zamiridagi chiroyli ma'nolarni mustaqil kashf etishga undaydi. Ma'lumki, gam haqida kop sherlar yozilgan. Lekin gamni kishining koz oldiga yaqqol keltirib qoyish hanuna shoir- ga ham nasib etavermagan. Quvonch togrisida ham kam yozishmagan, biroq uni tuyimli qilish oz kishiga nasib etgan. Abdulla Oripov: "Qizgaldoq bargidek uchar dildan gam, Toshqinlar kiradi qalbimga manim" s;ilrl;irid;i ogirdan-ogir ana shu ikki ishni birvarakayiga uddalagan. Gamni koz oldiga keltirib bolmaydi dedik, lekin qizgaldoqning harir gulbargini har birimiz bilamiz. I ni yengil bir harakat uchirib yuborishi mumkin. Shoir qalbidan "qizgaldoq bargidek uch"gan gam orniga toshqin kirmoqda. Toshqin nimaligini ham barcha biladi. She'riy misra- larda quvonch tilga ham olingani yoq, lekin insonga ulkan shodlik yor bolganda kongliga toshqin kirishi sezimli. Chinakam sanatkorgina buni boshqalar ham his qiladigan tarzda bera oladi. Shoirning she'rlari kishining ruhiyatini poklaydi, tuygularini baland qiladi va manaviy jihatdan yuksalishiga sabab boladi.



Nazariy molumot
LIRIK QAHRAMON
Lirik asarda tuygu va oylari tasvirlangan shaxs obrazi lirik qahramondir. I . kopincha, shoirning ozini anglatadi. Chunki lirik asarda ishtirok etadigan asosiy timsol shoirning ozi bolib, she'rda uning oylari, sezimlari, tuygulari, kayfiyati namoyon boladi. Togri, lirik asarlarda ba'zan shoirdan boshqa qahramonlar ham ishtirok etadi.
Jumladan, Abdulla Oripovning "Bahor" nomli she'ridan olingan: "Ravon yollar qarshingizda turibdi mushtoq'\  Derdi bizga harf orgat- gan yosh bir muallim" misralaridagi muallim timsoli fikrimizga dalildir. Lekin lirik asarlarda shoirdan ozga personajlarning oy-xayol va kechinmalari- ni batafsil tasvirlash imkoni yoqligi uchun ham lirikadagi "raqib", "rind", "soqiy", "agyor" va yana boshqa timsollar lirik qahramon darajasiga kotarila ol- maydi.
Chinakam lirik asarning qahramoni oziga xos tabiat, fe'l, kayfiyat, taqdir egasi sifatida namoyon bolishi, uning sezim va kechinmalari she'rxonni loqayd qoldirmas- ligi kerak. Lirik qahramonning quvonchi, gami, iztirob-u oylari ozgalarga tasir korsata olsagina, u baduy qiymatga ega boladi. Lirik qahramoni befarq qoldirgan she'r oquvchining ongiga ham, tuygulariga ham ta'sir korsata olmaydi. Shu jihat- dan qaraladigan bolsa, Abdulla Oripovning siz tanishib chiqqan barcha she'rlaridagi lirik qahramonning tuygulari kishiga kuchli tasir qilganini korish mumkin. Shoir she'rlarida oz shaxsiyatining turli qirralarini namoyon etadi. LUarda aks etgan ke- chinma va sezimlar chin, ifoda gozal, baduy til jozibali bolgani uchun lirik qahra- mon oquvchini oziga tuygudosh qilib qoyadi. Shundan kelib chiqib, kechinma va oylari lirik asarda ifoda etilgan va she'rxonni oziga tuygudosh qila oladigan shaxs timsolini lirik qahramon deyish mumkin.
Lirik qahramon kongil holatini ifodalagani, bevosita "men" nomidan sozlashgani, ozining eng ichkin, muqaddas tuygularini she'rxon bilan ortoqlashgani uchun oquvchiga yaqin va tuygudosh bolib qoladi.
Adabiyotshunoslikda lirik qahramon tushunchasi 1921- yilda rus olimi Y. N. Tinyanov tomonidan kiritilgan. Shoir shaxsi qanchalik yirik, serqirra, uning tuygulari qanchalar samimiy bolsa, lirik qahramon tasviri ham shunchalik jonli va serjilo boladi. Shuning uchun ham Abdulla Oripov she'rlarining lirik qahramoni kishi konglini butunlay zabt etadi, oz holati samimiy va chinligiga oquvchini tola ishontiradi.

SOHIBQIRON
(dramatik doston)
II SAHNA
Ulug Amir Temur tengsiz kurashlar, otkir aql va tadbirkorlik bilan tiklagan saltanatni adolat bilan boshqarish hamda imkon boricha ezgu ishlar qilishga hamisha intiladi.

Temur.	...Bolalarim, unutmangki, davlat ishida
Har qanday yumushning ham oz orni bordir. 
Minglab xufya xizmat qilar bizga, masalan, 
Anuno ular tanishmagay bir-birlarini. 
Xabarlarni shoshilmasdan tinglab, organib, 
Barchasidan chiqargaymiz zarur xulosa. 
Yurish qilish lozim bolsa yiroq ellarga 
Tadorigin kormoq kerak uch tort yil avval. 
Siz, chunonchi, sarhadlarda yaylov tayyorlang. 
Yilqilarni kopaytiring osha joylarda. 
Toki sizning horgin otlar yetib borgan payt 
Tulpor bolib, kishnab tursin minglab toychoqlar. 
Yov qoshinin tahlikaga solmoqlik uchun 
Tunda uning atrofida gulxanlar yoqing. 
Necha yuzlab miltillagan choglarni korgach, 
Yogiy sizning lashkarlarni kop deb oylagay. 
Shabxun deya ataladi tungi hujumlar. 
Tortta otning biqiniga shox-shabbalardan 
Oddiygina supurgini boglab qoysangiz  
Chunon tozon kotarilgay, deysiz qiyomat! 
Orni kelsa tort suvoriy tort ming otliqning 
Vahimasin yaratadi qiyqiriq bilan. 
Bayrogingiz egilmasin maydonda sira, 
Jangda yolgiz qolsangiz ham bayroq tik bolsin. 
Hujum qilish arafasi: "Allohu akbar!"- deb 
Nido aylang. Parvardigor kuch ato etgay. 
"Suring!"  degan na'ra esa bosqinga da'vat, 
Bizning oddiy: "Ur-ho-ur"dan yov juda qorqar. 
ndi jahon yaxshi bilar qudratimizni, 
Pinhon joyi qolmagandir hiylalarning ham,
Biroq Temur firiblarin adogi yoqdir! 
Endi ruxsat, mashvaratning mehmonlariga... 
Bir qism ishtirokchilar chiqib ketadilar. 
Eshikbon.	Olampanoh, kutib turar ikkita chopar.
Temur.	Kirsin ular!
Ikkita chopar oldinma-keyin kiradilar. 
Ikkinchi chopar. 	A'lohazrat, men Rumodan yetib kelmishman, 
	Qaysarimiz Boyazidning elchisidurman, 
	Sulton Shabli erur mening ismi sharifim. 
Temur.	Kopdan seni kutmoqdaman, xabar ber, elchi,
Oz-oziga qanday hukm chiqarmish Sulton?
Chopar maktubni uzatadi. Temur uni oqiy boshlaydi.
"Urush bilan hal bolajak bu mojarolar". 
"Agarda sen biz tomonga kelmasang, Temur, 
Bilib qoyki, xotinlaring uch taloq bolgay. 
Agar seni yenga olmay chekinsam ortga 
Unda mening xotinlarim bolsin uch taloq". 
Oh, Boyazid, maqsadingni aytibsan, animo 
Shart edimi xotinlarni qimorga tikmoq. 
oz ismini yozmish Sulton oltin hal bilan, 
Bizning ism quyiroqda, oddiy siyohda... 
Tagin Sulton emish bu zot. Bachkana qiliq. 
Amir Temur irodamiz, farmon shul erur: 
Rum Sultoni chorlabdimi jang maydoniga 
Borajakmiz! Bu shumoyoq choparni esa 
Eson-omon kuzatingiz kelgan yoliga.
Barchangizga ruxsat. Meni yolgiz qoldiring. 
Hamma chiqib ketadi. Temur orqadagiparda tarafga qarab... 
Buqalamun, sen qaydasan, bu yoqqa kel-chi. 
Parda ortidan ...Buqalamun  Temurning xufyasi chiqib keladi. 
Buqalamun.	Olampanoh, hozir boldim, ne buyurgaysiz? 
Temur.	Yana yumush topshiraman senga ishonib, 
Zero, har ne mushkulni ham eplab kelgansan. 
Xufyalarim orasida epchili ozing, 
Xohlasang gar ozgaradi butkul qiyofang. 
Ozgaradi va hattoki kozingning rangi, 
Sen bilmagan til ham yoqdir yetti iqlimda. 
Buqalamun.	Olampanoh, shu sababdan laqabimni ham
	Juda topib qoygandingiz, Buqalamun deb, 
	Asl ismim bir zamonlar Itolmas bolgan. 
Temur.	Endi magrib kishisiga aylangaydirsan.
	Mutakabbir va hiylakor farangiylarni organgaysan, Ogizlarin hidlab korgaysan.
	Shohlarining maqsadlarin obdan anglagach, 
	Elchilarin chodirimga boshlab kelgaysan. 
Buqalamun	Samarqandga, shu yergami?
Temur.	Yoq, Buqalamun! Nasib etsa Angoraning atroflarida, 
	Olis Rumo mamlakatin qoq yuragida 
	Tug kotarib, golibona chodir tikkayman. 
Buqalamun 	Olampanoh, shu daqiqa, shu soniyadan 
	Meni farang deb hisoblang! 
Temur.	Javobing tuzuk.
Buqalamun goyib boladi. Temur eshikbonni qars urib chorlaydi. 
Temur.	Taklif eting malikani  Bibixonimni, 
Bibixonim! Agarda u bolmasa edi 
Kurashlarning va janglarning dolgalarida, 
Qayroq toshga aylanardi balki bu yurak...
Bibixonim kiradi. 
Bibixonim.	Chorlamishsiz, olampanoh... 
Bibixon, bibi...Kengash bilan band bolibman... 
Bibixonim.	Olampanoh, yana yurish, yana safarmi? 
Temur.	Hisoblashmas qismat bizning istaklar bilan, 
	Bamisoli quyosh botgach, oy chiqqanidek, 
	Hodisalar silsilasi oqar bardavom... 
	Turkiylardan chochib farang mamlakatlari 
	Rumo bilan ikkimizni gijgijlab qoydi. 
	Bu nayrangni tushunmaydi, afsus, Boyazid, 
	Boz ustiga kimki qochsa bizning gazabdan, 
	Boyazidning saroyidan topmoqda panoh. 
Bibixonim. 	Uning asl maqsadi ne? Murodi nima? 
Temur.	Sulton bizning saltanatga bepisand boqib,
	Hasadini bildirmoqda yosh bola kabi. 
	Endi jangga chorlabdi u oshkora, ochiq. 
	Men  Temurman! Oriyat ham bor-ku dunyoda. 
	Yetar, endi! Kunoglonga egar urgayman, 
	Rum tarafga yuzlanadi tulporim jadal.
Bibixonim.	...Sizga zafar tilamoqdan boshqa choram yuq,
	Balki men ham yoningizda bolay, amirim. Temur.	Yoq, azizam, Samarqandning saltanatida
	Ozingizu nabiramiz Muhammad Sulton Hukmfarmo bolib turing. Yumushlar talay. Qurilishlar, bogi roglar, bola-baqralar...
Parda
III SAHNA
Angora yaqinidagi tepalikda Temur chodiri. Tashqaridan govur-guvur, otlar kishnashi, fillar na 'rasi eshitilib turadi. Chodir ichida taxtda Amir Temur. Uning atroflda shahzpdalar, amirlar, lashkarboshilar.
Shayxulislom.	Olampanoh, izn bering. 
Temur.		Gapiring, hazrat.
Shayxulislom.	Kecha tunda munajjimlar  axtarshunoslar 
	Yulduzlarning holatiga obdan boqishib, 
	Xosiyatli topishibdi bugungi kunni. 
Temur.	Qutlug ta'bir. Animo bugun Boyazid bilan
Amir Temur jangga kirar. Munajjimlarmas. 
Shayxulislom, bilib qoying hasratimni Siz, 
U ham muslim, men ham muslim. Bu ne korgulik? ...
U ham turkiy, men ham turkiy. Bu ne gustohlik? Samarqanddan yetib kelgan mening lashkarim 
Ot suradi akasi yo ukasi tomon. 
Yuragimni ortar bu hol, lekin majburman. 
Har qandayin muhoraba oldidan doim 
Allohimdan madad sorab, yolboraman men. 
Shayxulislom, zafar tilab tilovat qiling. 
(Shayxulislom tilovat qila boshlaydi. Shahzodalar, amirlarga) 
Shunqorlarim, ulug jangga kirayotirsiz. 
Ong qanotni topshirgayman senga, Mironshoh, 
Sol qanotni boshqarasan Shohruh Mirzo, Sen! ...
Obongorni faqat ozim nazorat qilgum. 
Hozirgacha ma'lum bolgan xabarga kora 
Jangga chiqmish yov tarafdan tort yuz ming lashkar. 
Shahzodalar, 	Olampanoh, Allohdanu Sizdan kuch olib, 
amirlar.	Har qandayin yogiyni ham tor-mor etgaymiz.
Temur.	Bolalarim, bu ogir jang. Biling, bu jangda
Rumoning oz lashkarlari himoyadadir. 
Ular axir oz yurtlarin qoriqlagaylar. 
...Anuno Rumo yerida men ozga emasman, 
Men musulmon amiriman! Nasabim turkiy! 
Adolat va dini Islom posbonidirman. 
Farmonimga quloq tuting: 
Bizkim, mulki Turon, amiri Turkistonmiz. 
Bizkim, millatlarning eng qadimi va eng ulugi 
Turkning bosh boginimiz. 
Alloh Sizga madad berib, zafar yor bolsin! 
Naqoralar chalinsin, to yeru osmonni 
Bizning lashkar suronlari chulgab olsinlar. 
Yogiylarni tahlikaga solsin bu suron. 
...Yasovullar har daqiqa menga paydar-pay 
Yetkazishib turadilar jang tafsilotin. 
Sarkardalar, Sizga ruxsat Allohu akbar!
Amirlar, sarkardalar chiqadilar.
Temur(Eshikbon 	Endi esa chorlang buyon Aloviddinni. 
yasovulga).	U betimsol bir iste'dod, shatranj ustasi. 
Samarqanddan atay uni olib kelganman.
Aloviddin kiradi. 
Aloviddin.	Olampanoh, chorlamishsiz... 
Temur.	Ha, Aloviddin, 
	Sen bilan biz necha yilki shatranj suramiz. 
Anuno bilki, bu galgisi boshqacha oyin, 
Bu  boshqa jang! Donalarni ter, Aloviddin. 
Aloviddin shatranj donalarini teradi. Temurda oq donalar.
 Eshitgansan, Aloviddin. Yoshlik chogimdan 
Men shatranjga ishqibozman. U nozik oyin. 
Uni tengsiz sanat deya ta'rif etarlar. 
Biroq shatranj oxshar koproq jang sanatiga. 
Aloviddin.	Qani, yuring, olampanoh.
Temur	Yurdi, sipohim.
Qani olga, piyodalar, zafar yor bolsin.
Chodir tashqarisidan jang sadolari baralla eshitila boshlaydi.

Aloviddin.	Shoh sipohin bizga qarshi yonaltirdingiz, 
Kaminaning sipohi ham anoyi emas. 
Temur	Hozir nechuk jang qilmoqda piyodalarim, 
...Juda ogir jang ketmoqda chodir ortida. 
Inshoolloh, yengajakman! Sen  Aloviddin, 
Faqat shatranj sohasida jahongirdirsan. 
Bizning esa chekimizga boshqa yuk tushgan, 
Bizning uchun ulkan zamin shatranj taxtasi... 
Aloviddin.	Sizning buyuk iste'dodga taraf yoq aslo, 
Shatranjda ham betimsolsiz. Iqrorman, 
Hazrat, Anuno menga, izn bering, bir savolim bor.
...Sizning golib bolmogingiz garchi muqarrar. 
Lekin, Hazrat, Siz men bilan chodir ichida 
Shatranj oynab, jang maqomin kuzatmoqdasiz. 
Bir qarashda beparvodek, hatto sovuqqon. 
Temur	Men bilaman, Aloviddin, oz qudratimni, 
Raqibimni dovdiratar bu usulim ham. 
...Odamlarim allaqachon Rum sultoniga 
Mening shatranj oynay turib jang qilishimni 
Yetkazdilar! Boyazidni tahlika bosdi! 
Dushmaningni bundan ortiq kamsitib bolmas. 
Yasovul (Kiradi)	A'lohazrat, piyodalar nobud bolmoqda. 
Temur	Attang, attang, oz kuchiga ortiq ishonsa, 
Gaflat bosib qolgusidir hatto filni ham.
(Ham Yasovulga, ham Aloviddinga) 
Tolgamo deb atalguvchi bir yolimiz bor, 
Yetkazingiz ong qanotu ham sol qanotga. 
Mironshohu Shohrux Mirzo ikki tarafdan 
Yogiylarni orab olsin! Obongorda men! 
Aloviddin, shohga qarshi hujum boshladim. 
Yasovul 
(yana kiradi)	Olampanoh! Yov lashkari 
Top-top bolishib, biz tomonga otayotir. 
Temur	Shoyon yaxshi gap! 
Ular asl musulmondir, ziyon yetkazmang. 
Aloviddin.	A'lohazrat, har ikkala maydon ichra ham 
Gozat qizgin tus olmoqda jangovar sanat.
Temur	Lashkarlarim urho-ur deb jang maydonida 
Nayza bilan, qilich bilan va kamon bilan
Yov saflarin qirib borar hozir ayovsiz. 
Men ham hozir ular bilan ruhan birgaman, 
Shu gap haqqi, Sizga qarshi tashlayman ruxni. 
...Eshitingiz, rux haqiqat qilichidek keskir, beomon. 
Men rux bilan jang qilishni sevaman juda. 
Aloviddin.	Ruxingizning narasiga javobim shu-da. 
Yasovul. 	Olampanoh, orqadagi yov ordasini 
Halqa kabi orab oldi bizning lashkarlar,
Biroq orda ustuvordir!
Temur	Bizning qolda naftandoz deb atalguvchi bir 
Ajdahodek ot purkagich yarogimiz bor. 
Bamisoli osmondan tushgandek quyun, 
U ot-olov purkay boshlar zamin ustiga. 
Orda tomon yonaltiring naftandozlarni. 
Orda chilim sarxonasi kabi yonsinu 
Tamakidek tutab ketsin tubida yogiy.
  (Aloviddinga)
Aloviddin, qay yosinda yolimni tosma, 
Mana endi ishga tushar sarkardam farzin 
Va ortidan ikkinchi rux chiqar maydonga. 
Endi qayga qochib borgay shorlik qorashoh? 
Endi kimdan madad kutsin yo kimga arzin 
Bayon etsin?
Aloviddin.	Chiroyli mot! Mot! 
Temur	Bu  ruxning ishi... 
Shoyad ruhlar menga mudom bolgay madadkor. 
Yasovul.	A'lohazrat, a'lohazrat, yaxshi xabar bor! 
Shu asnoda Rum sultoni asir olinmish!
Temur (yasovulga). 	Isming nedur?
Yasovul.	A'lohazrat, ismim Qosimbek. 
Temur 	Qayerdansan? Nasabing kim? 
Yasovul.	Men shahri Keshdan. Otam sizga sarboz bolgan. 
		Dehli jangida shahid ketgan, 
Bugun mening ozim sarbozman!
Temur	Bizning uchun goyat qutlug mujda keltirding, 
		Oglim, seni siylagayman bu mujda uchun. 
		Inshoolloh, Samarqandga qaytib borgan chog 
		Nikohingga berajakman bir nabiramni.

Yasovul.	Olampanoh, olgunimcha Sizga sodiqman.
Aloviddin. 	O, Allohning marhamati bunchalar kengdir,
		Bir bandasin daqiqada kokka kotardi. 
Temur.	Shukr, deyman, yaratganga  Parvardigorga,
		Biroq, zafar nashidasin totmasdan burun 
Ruhiyatim amri bilan bir gap aytaman: 
Hech bir shohning boshiga bu kulfat tushmasin. 
Olib kiring Boyazidni!
Boyaudni oyoq-qoli bogliq holda olib kirishadi. 
Evoh, bu ne hol? Oyoq-qolin yeching darhol, 
U, axir, shoh-ku!
Chumolilar xor qilishsa arslon rutbasin, 
Buzilgaydir ormonning ham qonuniyati. 
(Boyazidga)	
Men taassuf bildiraman, tushungin, sulton.
Boyazid.	Asir bolib tursam hamki qoshingda, Temur
		Zor emasman iltifoting, taassufingga. 
Temur.	Oddiygina bir voqea yuz berdi, axir,
		Sen yildirim laqabli bir qudratli chaqmoq 
		Chong temirga urildingu chilparchin bolding...

Savol va topshiriqlar
1.	Temurning biror yurtga qilinadigan yurishga uch-tort yil oldin tayyorgarlik korish kerakligi borasidagi ogitini sharhlang.
2.	Asardan Amir Temurning harbiy hiylalar borasidagi ustaligi aks etgan orinlarni topib, sharhlang.
3.	Sohibqironning: "oz-oziga qanday hukm chiqarmish Sulton?"  degan sorogi tagidagi manoni anglating.
4.	Boyazidning xati Amir Temurga qanday tasir qilganini tushuntiring.
5.	"Men  Temurman! Oriyat ham bor-ku dunyoda. Yetar, endi!.." tarzidagi qaroriga asoslanib, jahongir shaxsiyatiga baho bering.
6.	Temurbekning yomonlarni insof sari "kaltak bilan haydash" haqidagi toxtamiga munosabat bildiring.
7.	Amir Temurning: "Bizning uchun ulkan zamin shatranj taxtasi",  degan iqrorida sizningcha afsus kopmi, iftixor?
8.	Sohibqironning shaxmat taxtasidagi oyin va maydondagi jangni birday boshqara olgani sababini izohlashga urining. 
9.	"Ruhiyatim amri bilan bir gap aytaman: Hech bir shohning boshiga bu kulfat tushmasin",  degan Temur shaxsini tavsiflang.
"SOHIBQIRON" ASARI ToGRISIDA
"Sohibqiron" dramasida Amir Temur janglarda emas, balki koproq oylar girdobida aks ettiriladi. Asarda Temurning murakkab tabiati uning Amir Husayn, sulton Boyazid, amirlar, ogillariga munosabatini korsatish mobaynida yorqin aks etgan. Amir Temur tajribali hukmdor va oychi I faylasuf sifatida davlatni ush- lab turguvchi tayanchlarni: "Mol xazina, yagona shoh, yengilmas lashkar",  deya belgilaydi. A. Oripov Temurni oz yolining togri-notogriligini aniqlashga tinmay urinadigan, bosgan har bir qadami xususida fikr yuritadigan kishi sifatida korsatadi. Shuning uchun ham Temurning: "Unutmagil, muzaffarman haqligim uchun",  degan sozlari oquvchiga qahramon fikrlash tarzining mantiqiy hosi- lasiday tasir qiladi.
Asarda Amir Temurning oz dushmanlari gunohlarini ham kechira oladigan shaxs ekani sulton Boyazid, haddidan oshgan kimsani jazosiz qoldirmasligi Amir Husayn, ezgu amalli kishilarni taqdirlashi Hofiz Sheroziy va Qosimbek timsol- lari orqali ishonarli aks ettirilgan. Dostonda Boyazidning Amir Temurga yozgan xatidagi haqoratlar uni urushga kirishishga majbur etishi ishonarli tasvirlangan: "Agarda sen biz tomonga kelmasang, Temur bilib qoyki, xotunlaring uch taloq bolgay. Agar seni yenga olmay chekinsam ortga Unda mening xotunlarim bolsin uch taloq". Muallif hech bir musulmon chidashi mumkin bolmagan bunday odob- sizlikka Temurning jang bilan javob berishi tabuyligini tarixiy haqiqatga ham mos holda korsatadi.
A. Oripov asar bosh qahramonini oylar ogushida aks ettiradi. Temur xato qilib, birovlarning umriga zomin bolishdan qorqadi. Ammo ozini buyuk bir tarixiy missiyaning ijrochisi deb biladi: "Nega kopdir nayrangboz-u kazzob kim- salar? Nega bosgan yer yuzini buncha kop illat? Men zaminni tozalashim kerak ulardan". Jahongir jangovor yurishlarida doim biror xalqqa qarshi emas, balki yovuz hukmdorga qarshi qoshin tortadi.
Amir Temurning Ahmad Yassaviy bilan uchrashuvi asarning eng tasirli lavhalaridan biridir. Bu orinlarda Amir Temur oz xatti-harakatlariga manaviy asos qidirayotganligi aks etadi. Hazratning: "Aytchi, Temur, sen besabab qon tokkanmisan?"  degan sorogiga javob berish jahongirga oson kechmay- di. Sohibqiron islomiy tartiblar ornatish, adolatni qaror topdirish uchun qon tokkani haqida oylaydi. Asar muallifi oz nuqtai nazarini Yassaviy qarashlari orqali beradi. Dunyoda banda tomonidan kuch bilan adolat ornatilishi shubhali ekanligi buyuk sofiyning: "Niyat qancha jozibali bolsa ham, Temur, qilich bilan murod hosil bolmogi gumon",  degan sozlarida ifoda etiladi. Olamni kuch bi- lan bosib olgandan, odamlar dilini haq soz bilan zabt etish togriroqligi haqidagi fikr Yassaviy hazratlarining shaxsiyatini ifoda etadi. Xullas, asarda Amir Temur timsoli ozi va eli haqida tinimsiz oyladigan shaxs sifatida puxta tasvirlangan.

VILYAM SHEKSPIR
(1564-1616)
Adibning hayot va ijod yoIL Ingliz shoiri, dramaturgi,, aktyori Yilyam Shekspir 1564- yilning 23- aprelida Yorkshir grafhgidagi Stratford shahrida tugildi. Otasi  Jon Shekspir shaharning ancha mashhur kishilaridan bolib, shahar boshqaruvining turli lavozimlarida ishlagan edi. Onasi  Meri shu yer- lik qadimiy, anuno kambagallashgan dvoryanlardan Robert Ardenning qizi edi. osmir Vilyam Shekspir Stratforddagi shaharliklarning ogillari bepul tah- sil koradigan hamda asosan til va adabiyot orgatiladigan grammatik maktabda ta'lim olgan bolishi kerak. Bolajak adib choqintirilgani haqida cherkov daf- taridagi qayddan song uning hayoti haqida deyarli hech qanday rasmiy ma'lumot uchramaydi. Cherkov daftarida uning 1582- yiluing 27- noyabrida stratford- lik Enn Xetuey ismli qizga uylanganligi hamda tongich farzandlari Syuzen 1583- yining 26- mayida, Hamlet va Judit ismli egizaklar 1585- yilning 2- fev- ralida choqintirilgani bitilgan.
Taxminlarga kora, Shekspir 1592- yilda Londonga boradi va teatrda ak- tyorlik qiladi. Shekspir 1593- yilda "Venera va Adonis" deb nomlangan dos- tonini chop ettiradi. Adabiyotning homiysi bolmish yosh gersog Sautgemptonga bagishlangan bu asar oslia vaqtlarda urf bolgan erotik yonalishda bolib, kutil- maganda katta muvaffaqiyat qozondi va ketma-ket sakkiz marta nashr qilindi. 1594- yilda birinchi asariga izma-iz "Lukretsiya" nomli katta dostoni e'lon qili- nadi. Shu yilning 28- dekabrida "Greyz Inn" teatrida Shekspirning "Xatolar komediyasi" asari oynaldi. 1595- yilning martida Shekspir yozgan va sahnalashtirgan pyesalari uchun kattagina mablag oldi. Teatrda Sautgempton homiy- ligidagi faoliyat Shekspirga ham shuhrat, ham boylik keltirdi. Bunga otasi Jon Shekspirning bir necha yillik urinishlardan keyin 1596- yilda Geraldik palatadan "jentelmen"lik martabasini beradigan gerbni sotib olganligi birinchi dalil bolsa, Shekspirning 1597- yilda Stratforddan bogi bor katta uy olganligi ikkinchi dalil- dir. Adib London sahnalarini tark etgach, bu uyga ayoli va qizlari bilan (ogli 1596- yilda vafot etgandi) kochib keladi.
1598- yilda londonlik tanqidchi F. Meres tomonidan chiqarilgan "Aql xazi- nasi" kitobining "Ingliz shoirlari haqida mulohazalar" qismida shunday fikr bitil- gan: "Plavt va Seneka rimliklar uchun komediya va tragediya borasida tengsiz bolgani singari Shekspir inglizlar uchun pyesaning har ikki turida ham beqiyos- dir". 15971598- yillarda Shekspir ijodi ancha katta shuhrat qozondi. Bu davr- gacha uning "Tit Andronik" nomli birgina pyesasi muqovasida muallifning nomi korsatilmagan holda nashr etilgan edi. Aytilgan davrda esa adibning asarlariga bolgan talabni qondirish uchun uning besh pyesasi chop etildi. Tadbirkor noshir U. Jaggard Shekspir asarlarini nashr etish hisobiga boylik orttirmoqchi boldi. U 1599- yilda turli shoirlarning bitiklaridan iborat toplamga Shekspirning ham tort sonetini kiritib, "Otashin ziyoratchi" nomli kitob chiqardi va undagi asar- larni Shekspir qalamiga mansub deb e'lon qildi. Bu Shekspir ijodini qalbakilash- tirib foyda topish yolidagi birinchi urinish edi.
1598- yilda aka-uka Berbejilar Londonning shimoliy chetidagi eski teatrni buzib, uning uskunalaridan Temza daryosining janubiy qirgogida "Globus" teat- rini tikladilar. Shekspir ham yangi teatrning hissadorlaridan biri, ham oz ijodiy guruhiga ega aktyor edi. 1608- yilda u katta foyda keltiradigan "Blekfrayerz" teatrining ham hissadorlaridan biriga aylandi. 1603- yilda qirol Yakov Shekspir truppasini oz himoyatiga oldi. Guruh a'zolari "Qirol hazratlarining xizmatkor- lari" deb atalib, kamerdinerlar  singari saroy xodimlari hisoblanishardi. Truppa saroyda tez-tez tomoshalar korsatib turar, saroy ayonlari va aslzodalar aktyor- larni yaxshigina siylardilar. Shekspirning moddiy ahvoli yaxshilanib, Londondan ham, Stratforddan ham bir qancha mulk sotib oldi. Shu tariqa mashhur ak- tyor asta-sekin adabiy ijoddan chetlashdi, teatrdan uzoqlashdi va 1612- yilda ota shahriga butunlay kochib keladi.
1616- yilning 23- aprelida buyuk dramaturg, iste'dodli shoir, tengsiz ak- tyor Shekspir olamdan otdi. Uning jasadini oz qavmi cherkoviga komishdi. oshandan buyon uning qabrini har yili minglab odamlar ziyorat qilishadi.
Shekspirning ijodiy taqdiri juda galati. Qanchalik mashhur bolmasin, bironta pyesasi hayotlik chogida risoladagiday nashr qilinmagan edi. Ularning aksariyati 1623- yilga kelib, adib olimidan yetti yil otgach, dunyo yuzini kordi. Shekspirning aktyorlik faoliyati boykha ham juda kam ma'lumot saqlanib qolgan. Aktyor si- fatida koproq qirollarning rollarini oynaganligi qayd etilgan. "Hamlet"da Arvoh, "Sizga bu yoqadimi?" spektaklida Odam rollarini ijro etgani ba'zi hujjatlar orqali yetib kelgan. Ben Jonsonning "oziga yetguncha", "Seyan" pyesalarida Shekspir ozining songgi rollarini oynagan. Ehtimol, aynan aktyorlik tajribasi buyuk adibga dramatik asarlarida sahna imkoniyatlarini togri hisobga olish, obrazlarning ta- biatini yorqin namoyon etadigan jihatlarni bexato korish va tasvirlashda juda qol kelgan bolishi mumkin.
1592- yildayoq Londonga kelib, tez orada teatr ahli orasida aktyor va dra- maturg sifatida bir qadar tanilib qolgan Shekspirning dastlabki pyesalari qachon yaratilganini aniq aytib bolmaydi. Togri, zamondoshlari ingliz-fransuz urushi haqida Shekspir tomonidan 1592- yilning martida yozilgan va katta muvaffaqiyat bilan oynalgan bir pyesa bolganligini qayd etishgan. Lekin bu asarning katta qismi ozgalar tomonidan yaratilib, Shekspir ularni sahnaga moslab qayta ishla- ganligi keyinchalik aniqlandi. Asar 1594- yilda qisqartirilgan va buzilgan holatda alohida kitob sifatida ham chop etilgan. Ijodiy umri mobaynida V. Shekspir ottiz olti dramatik asar, 154 sonet va bir necha doston yozgan. Lekin bulardan biror- tasi ham muallif hayotlik chogida ochiqchasiga chop etilmagan.
"Qirol Lir", "Romeo va Julyetta" (15941595), "Hamlet" (1601), "Otello" (1604), "Makbet" (1606) singari tragediyalar, "Yoz kechasidagi tush", "Venetsiya savdogari", "on ikkinchi kecha" kabi komediyalar deyarli tort yuz yildan buyon dunyodagi eng dovruqli teatrlar shuhratiga shuhrat qoshib kelmoq- da. Jahon dramaturgiyasining bu yetuk namunalari baduy mahorat choqqilaridir. Shekspir asarlari inson tuygularining murakkab, chigal va qarama-qarshi qirra- larini tasirchan aks ettirishi bilan ajralib turadi.
Garb mamlakatlari mutaxassislari orasida Vilyam Shekspir degan yozuvchi haqiqatda bolmagan va dunyoning eng zor dramalari ham u tomonidan yara- tilmagan, degan taxminlar yuradi. Negaki, V. Shekspirning tugilgan joyi, otasi, onasi, oilasi haqida anchagina ma'lumotlar bolgani holda uning biror oquv muas- sasasida muntazam tahsil olgani, aktyorlik qilgani, baduy ijod bilan shugullangani haqida kishini qoniqtirishi mumkin bolgan dalillar qolmagan. Buning ustiga, Vilyam Shekspir oz qoli bilan yozgan vasiyatnoma uslubiga kora muallifining u qadar ham savodli bolmagan tijoratchi ekanligini anglatar ekan.
Ayrim adabiyotshunoslar orasida oz asarlarini Shekspir nomidan e'lon qil- gan kishi 1550- yilda Eyfon Stratfordi shahrida tugilib (Buyuk Britaniyada kat- taroq Stratford va chogroq Eyfon Stratfordi singari ikki "adash" shahar bor), 1604- yilda vafot etgan lord Eduard de Ver boladi, degan fikr ham bor. U qirol saroyiga yaqin aslzoda oilalardan birining farzandi bolib, atroflicha bilim ol- gan, animo osha vaqtlarda aslzodalarning baduy ijod bilan shugullanishi ayb sanalgani uchun ham oz bitiklarini Yilyam Shekspir nomidan e'lon qilgan degan qarashlar yuradi.
Bunday qarashlardan qat'i nazar, Shekspir nomidan e'lon qilingan misl- siz asarlar bor va ularni oqish, organish har qanday inson ma'naviyati shakl- lanishida muhim ahamiyat kasb etishi aniq. Inson aqli va hislarining eng nozik, chigal jihatlari yuksak sanatkorlik bilan tasvirlangan "Otello" (1604) fojiasi haqida alohida toxtalish joiz.

 Savol va topshiriqlar
1.	Shekspirning hayot yoli, oilasi, olgan tarbiyasi, ijoddagi yutuqlari haqida toxtaling.
2.	Shekspir shaxsiyati va uning nomidan taqdim etilayotgan asarlar atrofidagi shubhalarga munosabat bildiring.
3.	Adibning dramaturgiyasi haqida toxtaling. Ular orasidan muallif nomini dunyoga mashhur qilgan asarlarini aniqlang.
4.	Shekspir ijodida "Otello" asari egallagan mavqe haqida gapirib bering.
"OTELLO" FOJIASI TOGRISIDA
"Otello" fojiasida insoniyat paydo bolgandan beri yonma-yon kelayotgan ezgulik va yovuzlik, xiyonat va sadoqat, jinoyat va ishonch, olijanoblik va past- kashlik singari sifatlar ortasidagi kurash tasvirlangan. osha davrning barcha gumanistlari singari Shekspir ham insonni har jihatdan yetuk, kamchiliklardan xoli, odam degan mukarram nomga munosib korishni istaydi. Asarda ana shunga intilgan zotlar va otkinchi manfaat, hokimiyatga erishish yolida qabihlik qilgan kimsalar taqdirining ozaro kesishgan nuqtalari tasvir etilgan.
Manfaatparastlik, hasadgoylik shunday illatki, unga yoliqqan kimsa oziga ham, ozgalarga ham zugum qilmasligi, zarar yetkazmasligi mumkin emas. General Otelloning mulozimi bolmish munofiq va hasadgoy Yago orinbosarlikka uni emas, jasur Kassioni tanlagani uchun ham xojayinidan, ham leytenantdan och olishga tutinadi. Buning uchun eng tuban yoldan borib, generalning xoti- nini buzuqlikda ayblaydi. ozining arzimas manfaati uchun ulug kishilarni ham, yuksak qadriyatlarni ham oyoqosti qilishga tayyor Yago Otelloning ishonuvchan va oqkongilligidan ustalik bilan foydalanadi.
Bunda unga boy va yosh bolishiga qaramay, Dezdemonaning muhabbatini qozonolmagan alamzada Rodrigo ham yordam beradi. Asarda togri odamlarning ishonuvchan, sodda bolishi, ozgalardan yomonlik, xiyonat kutmasligi Otello, Kassio, Dezdemona, Emiliya timsollari orqali tasirli korsatilgan.
Otello  ishonuvchan, lekin laqma ham, ahmoq ham emas. U inson degan zot oz nomiga yarasha mard, togrisoz va ochiqkongil boladi, deb hisoblaydi. Chunki ozi bir umr shunday yashaydi. U xotinini birovdan rashk qilishni xayo- liga ham keltirmaydi. Negaki, unga oziga ishonganday ishonadi. U hech kimdan, ayniqsa, suyumli yoridan xiyonat kutmaydi. Shuning uchun u xiyonatni kechir- maydi ham.
Asarda shuncha ezgu sifatli odamlarning olimi bir fojia bolsa, ularning arzimas bir odamning mayda manfaatlari yolida halok bolganligi fojianing dara- jasini yanada oshiradi.
Yovuzlik orgimchakning tori kabidir. orgimchakning toriga pashsha ham, pashshani quvlab kelgan ari ham ilinib qolavergani singari yovuzlik tori unga tushgan mazlumni qanday mahv etsa, uni yoygan zolimni ham shunday komi- ga tortishi mumkin. Yomonlik hech qachon yolgiz yurmaydi. Biri boshqasini keltirib chiqaradi, biri ikkinchisini boshlab keladi. Suning uchun ham Yagoning hasadgoyligi birgina Otello va Dezdemonani emas, Yagoning ozini ham xotini Emiliya bilan birgalikda komiga tortib ketadi.
Asarning bosh qahramoni Otello gumonlar, iztiroblar girdobida tasvirlanadi. Xato qilishdan chochiydigan, xiyonatni kechirmaydigan, nohaq qon tokilishini istamaydigan general har bir qadamini olchab bosadi, har bir gapini oylab gapi- radi. Lekin yomonlar tufayli baribir xato qiladi.
Otello  samimiy odam. U turlanishni, kishilar koziga ozini boshqacha korsatishni istamaydi. Oriyatli bolgani uchun ham xotinining xiyonati haqida- gi xabarni juda ogir kechiradi, yoqotish dahshatidan qutulolmaydi, hamisha shuning tasirida yuradi. Lekin u dardini bozorga solmaydi, odamlarga tomo- sha korsatishni istamaydi. Otello  inson hayoti, umr mazmuni haqida kop oylaydigan va uni togri baholashga urinadigan oychil odam. Hanima insofli odamlar singari oziga nisbatan talabchan.
Otello ozini tinimsiz taftish qiladi. Xatti-harakatlari, oylari, tuygulariga baho beradi. U har qanday oriyatli odam singari xiyonatchi ayolni tezroq jazo- lagisi keladi. Lekin insof kishisi, kongil odami bolgani uchun ham tavakkaliga ish tutmaydi. Adolatsizlikdan qorqadigan odamning ozi bilmagani, ozgalarga ishongani uchun adolatsizlik qilishi fojia kolamini yanada oshirgan.
Nazariy ma'lumot
TRAGIK OBRAZLAR VA HAYOT HAQIQATI
Mana, siz dunyo adabiyotidagi shoh fojia(tragediya)laridan biri bilan ta- nishib chiqdingiz. Shu asnoda sizga tragediya timsollarining boshqa janrlardagi asar qahramonlaridan bir qadar farq qilishi sezilib qolgan bolsa kerak. Chunki kundalik hayotning mayda-chuydalaridan baland turadigan, turmush tashvish- larini hal qilish togrisida emas, balki umr ma'nosini anglash haqida oylaydigan boshqacharoq odamlar fojianing qahramoni yoki qurboni bola oladi. Yuksak or- zular, baland axloqiy muammolar quchogida yashamaydigan, hanuna qatori kun koradigan kishilar hayotida ham achchiq korguliklar, dahshatli falokatlar bolishi mumkin, lekin ularga fojia deb emas, balki baxtsizlik deb qaraladi.
Fojia buyuk odamlarning buyuk maqsadlar yolidagi omonsiz kurashlari va halokatlaridangina tugiladi. E'tibor bering: Otello hech qachon ezgulikka xiyonat qilmagan buyuk va qudratli inson, lekin ozi bilmagani holda kechirilmas jinoyat qilgan shorlik odam! Togrisozligi, odamlarga ishonishi, tinimsiz ravishda haqi- qatga intilishi uning fojiasini kuchaytiradi. Boshqa jonroq odam Dezdemona haqi- dagi gaplarning tagiga yetish uchun tekshirishlar otkazgan, odamlardan sorab- surishtirgan bolardi. Otello bunday maydalikni oziga ep kormaydi. Chunki u Yagoning yolgon gapirishi mumkinligini tasavvur ham qilolmaydi. Otello ulug inson bolgani uchun ham haqiqatning tagiga yetgach, oziga ozi eng ogir jazo belgilaydi va uni ijro etadi.
Otello hamisha oylanib, qiynalib yashaydi. ozi yuksak manaviyat egasi bolgani uchun boshqalardan, hech bolmasa, oz yaqinlaridan poklik, tozalik kutadi. Lekin Yagoning gapiga kora, ayoli ham, ishongan orinbosari Kassio ham unga xiyonat qiladi. Otello qasoskor emas, balki nomusli odam. t odamlarning bu qadar tubanligi va olamning bunchalar buzuqligidan hayratga tushadi, qiynalib ketadi.
Fojiaviy timsollardagi shu xil boshqachalik ularning xatti-harakatlari ham, gap-sozlari ham ozgacharoq bolishini taqozo etadi. Shuning uchun ham trage- diyalarda, ayniqsa, yirik tragik timsollar tasvirida hayot haqiqatiga tola amal qilinmasligi, shartlilikka yol qoyilishi mumkin.
Tragik timsollar duch kelgan nohaqlikning kolami yirik bolgani uchun bunday obrazlarning halokati tufayli tugiladigan fojia ham dahshatli boladi.
HAYNRIX HAYNE
(1797-1856)
XIX asr nemis adabiyotining yirik vakili, samimiy kongil she'riyatiga siyosiy hajviy tanqidhi ustalik bilan qosha olgan haqgoy shoir Haynrix Hayne 1797- yilning 13- dekabrida Germaniyaning Dusseldorf shahrida savdogar yahudiy oila- sida tugildi. Bolajak shoirning tarbiyasi bilan, asosan, onasi Betti shugullandi. Xalq ogzaki ijodi namunalaridan xabardor bu ayol oglida sozga muhabbat, uning qudratidan hayrat tuygusi shakllanishiga tasir korsatadi.
Otasi Samson Hayne Yevropadagi zamonaviy fikrlovchi kopchilik singari oglining napoleonchi harbiy bolishini orzu qiladi. Napoleonning maglubiyatidan song ota-ona Haynrixning savdo bilan shugullanishini ma'qul deb hisoblashdi. Lekin uning ham ozlari singari kichik savdogar emas, balki Hamburgdagi amaki- si Solomon kabi yirik tijoratchi bolishini istashadi.
Shu maqsadda maktabni bitkazgan yigitchani Hamburgga amakisiniki- ga jonatishadi. Lekin tasirchan, togrisoz va magrur Haynrix savdo ishlari- ga mutlaqo qiziqmas, u kecha-kunduz kitob bilan oshnochilik qilar, kop vaqti- ni sherlar yozib otkazar edi. Faqat iqtisodiy foyda keltiradigan yumushlar bilan shugullanishnigina tan oladigan amakisiga uning bu ishlari yoqmasdi. Buning ustiga, Haynrix amakisining suluv qizi Amaliyani shaydolarcha sevib qoladi. Lekin qiz uning tuygularini rad etadi. Xullas, amakisinikida otkazilgan samarasiz uch yildan song yigit uyiga qaytadi va astoydil oqishga tutinadi.
Haynrix Hayne 1819- yildan e'tiboran l>(>iui. Hettingen va Berlin uni- versitetlarida oqiydi. Yevropaliklar tafakkuriga jiddiy tasir otkazgan mashhur faylasuf Gegeldan ma'ruzalar tinglab, bilimuu oshiradi. Yigit huquqshunoslik fakultetini juda yaxshi baholar bilan bitirib, diplom olgan bolsa-da, bu sohada biror kun ishlamaydi.
1827- yili Hamburg shahrida ottiz yoshli Haynening "Qoshiqlar kitobi" nomli lirik she'rlar toplami bosilib chiqdi. Bu kitobga kirgan she'rlarida yosh shoir dunyoning tushunarsiz, hayotning murakkab va odamlar orasidagi munosa- batlarning chigalligini ota tasirchan yosinda tasvirlagan.
U sherlaridan birida odamlar haqida:
"Ba'zisi dost, kelar qoshimga, Ba'zilari dushmandan battar ",
 deb yozadi. Haynening anglamsiz tuygular haqidagi she'rlari xalq qoshiqlariga yaqinligi, tushunarli va musiqiy ekani bilan oquvchilarni oziga maf- tun etardi. Yosh shoir she'rlarida ogzaki ijodda bolganidek, lirik qahramonning ichki dunyosini uning kechinmalari va tabiatning tasviri orqali ochib beradi.
1830- yilda Haynrix Haynening "Yol lavhalari" nomli ikkinchi kitobi bosi- lib chiqdi. Bu kitobda u mamlakat va xalqning ahvolini mardonalik bilan xo- lis taftish qila oladigan ijodkor sifatida namoyon boladi. Kitob yol ocherklari- dan iborat bolib, Germaniyaning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy-ma'naviy darajasini haqqoniy aks ettirganligi bilan ajralib turadi. H. Haynening otkir nigohi hanuz- gacha ottizta davlatchaga bolinib yashayotgan yagona millatning garib ahvoli, qoloqlik botqogiga botganligini koradi va afsus-nadomatga tola achchiq tili bilan uning aybdorlarini fosh etadi.
Umrini nemis xalqining hayotini farovonroq qilish uchun kurashga tikkan Haynening tutumlari oz manfaatidan boshqa narsani oylamaydigan hukmdorlarga yoqmasdi. Shuning uchun ham 1830- yilda u Fransiyaga ketishga majbur boldi. osha yilning iyulida sodir bolgan inqilobdan keyingi Parijdagi siyosiy va adabiy hayotda faol ishtirok etadi. Nafaqat nemislarning, balki butun insoniyatning baxtli yashashini istagan shoir bu yerda oziga koplab xayrixohlar, hamfikrlar topdi va umrining oxiriga qadar qizgin ijod qoynida yashaydi.
Haynrix Hayne 1843- yilda insoniyatning hayotini tamomila ozgartirib yu- borish davosi bilan chiqqan Karl Marks bilan tanishadi. Marksning ommani baxtli qilishga doir yuqumli xomxayollari tasiriga berilgan shoir dastlabki vaqt- larda uning goyalariga tarafdor bolib yuradi. Lekin kommunistik qarashlarda kishining erkiga zorlik otkazish ustuvorligini payqab qolgach, Marksdan ham, uning goyalaridan ham uzoqlashadi. Yevropadagi qaynoq ijtimoiy-siyosiy hodisa- lar tasirida shoirning poetik iqtidori osha yillarda koproq siyosiy yonalishdagi sheVlarida namoyon boldi. Haynening "Sileziya toquvchilari" sheVi, "Germaniya. Qish ertagi" dostoni, "Qullar kemasi" balladasi yuksak baduy kuchidan tashqari, ijtimoiy yonalganligi bilan ham osha davr oquvchilarining e'tiborini tortadi.
Shoirning "Sileziya toquvchilari" sheVida achchiq hayotiy haqiqat butun shafqatsizligi bilan aks ettirilgan. Shoir sheVda voqealarni korsatishga emas, millat ruhiyati tovlanishlarini tasvirlashga koproq e'tibor qaratadi. Shuning uc- hun ham she'rdagi: "La'natlar bu yurtga, yolgon vatanga, Unda baxt koradi tubanlik, xorlik" misralarida vatanda turib, vatansiz yurgan xalq sezimlari bori- cha korsatilgan. Shoir vatanga ega bolishi lozim kishilar vatan tomonidan ezil- gani uchun ularning vakillari bolmish toquvchilarda: "Germaniya, toqiymiz biz kafaningni" tarzidagi tuygular paydo bolganini mardona shafqatsizlik bilan aks ettiradi. She'rda shoir kafan vatani Germaniyaga emas, balki uning ayanchli otmishiga toqilayotganini aks ettiradi.
Shoirning chet eldaligida yozilgan asarlari orasida 1832- yilda yaratil- gan "Fransuz ishlari" asari fransuz siyosiy hayotining oziga xos yilnomasi si- fatida e'tirof etilgan. 1842- yilda bitilgan "Atta Troll" majoziy dostoni alohida e'tiborga molik bolib, unda hayvonlar timsoli vositasida tepsa-tebranmas, yurt ravnaqi uchun biror narsa qilishga qodir bolmagan kimsalar ayovsiz hajv etiladi. Haynening 1854- yilda yaratgan "Lyutetsiya" asari ham fransuz hayotini aks et- tirishga bagishlangan. Haynrix Haynening ijodiy taqdirida uning "Romansero" (1851), "E'tirof" (1854) she'riy kitoblari alohida ahamiyatga egadir. Bu asarlar nafaqat shoir ijodi, balki nemis millati she'riy tafakkuri taraqqiyotida jiddiy vo- qea boldi.
on uch yil davomida vatandan yiroqda, sarsonlikda yurgan otashin yurt- sevar shoir uni millatga mehrsizlikda ayblagan kishilarga qarata "Germaniya. Qish ertagi" (1844) kitobiga yozgan sozboshisida: "Men vatanni sizlardan kam sevmayman. Shu sevgim tufayli men on uch yil quvginda boldim, ayni mana shu sevgim tufayli oh-voh qilmasdan, iztirobdan yuzimni bujmaytirmasdan, yana, ehtimol, butun umrga quvgin joyimga qaytmoqdaman deb yozganda bashorat qilgan edi. t yaqinlari bilan uchrashgach, shu yili yana Fransiyaga qaytib ketdi. Haynrix Hayne 1856- yilning 17- fevralida Parijda vafot etdi.
Haynening buloq suviday tiniq va jarangli she'riyati ozbek kitobxonlarini kopdan buyon qiziqtirib keladi. Shuning uchun ham uning asarlari turli davr- larda Cholpon, Oybek, Mirtemir, Abdulla Sher, Xayriddin Sulton kabi ijodkorlar tomonidan ozbekchaga tarjima qilingan.
Savol va topshiriqlar
1.	Bolajak shoirning bolalik va yoshlik yillari kechgan muhit haqidagi ma'lumotga e'tibor qiling.
2.	Hayne she'riyatiga xos xususiyatlarni gapirib bering.
3.	Shoir hayotida Fransiya tutgan orin togrisida toxtaling.
4.	Hayne ijodida ijtimoiy siyosiy yonalish ustuvorligi sababini anglating.

SHE'RLAR  
* * *
Bosh xayollar chekinmish olis, 
Dilda yana sevgi havasi. 
Yana hokim nozik ezgu his, Simiraman bahor havosin.
Yana tongdan to kechki soat Xiyobonda kezaman butun. Shlyapaning ostidan shoyad Korinsa deb chehrasi gulgun.
Koprik uzra vaqt otkazaman, 
Yashil daryo ustida turib. 
Otib qolar balki yonimdan 
Meni asta kozdan kechirib.
Shalolaning raqsidan yana 
Eshitaman oh bilan nola. 
Mening uygoq qalbimga ayon 
Ne xususda kuylar shalola.
Mavhum orzu-oyga garq bolib Surunaman yaqin-yiroqda. 
Telba oshiq holidan kulib 
Yana qushlar sayraydi bogda.
 Savol va topshiriqlar
1.	Yigitdagi "bosh xayollar"ning olisga chekinishi sababini izohlashga uri ning.
2.	Uning ruhiyatidagi ishonch, intilish kabi ijobiy ozgarishlarning sababi ni mada?
3.	She'rdagi: "Mening uygoq qalbimga ayon Ne xususda kuylar shalola" satrlarini izohlang.
4.	Oshiqning: "Mavhum orzu-oyga garq bolib" surunishi sababini anglating. 


O, sen qorqma, chekmagin tashvish 
Dil sirini qilsam oshkora. 
Ya sha'ningga majozu tashbih 
Bagishlasam sening ming bora!


Gullar aro erib ketar u 
Esganida ormon salqini. Kuydirguvchi pinhon otash bu, Yuragimning sirli yolqini.

Yoq, hisobga otmaydi aslo 
Uchqun sochsa chechaklar porlab! Alangaga ishonmay dunyo 
Turar elni she'r bilan chorlab.
Savol va topshiriqlar 
1.	Shoirning: "O, sen qorqma, chekmagin tashvish Dil sirini qilsam oshkora" tarzidagi xitobi kimga qaratilgan va nimani anglatadi?
2.	"Gullar aro erib ketar u" deyilganda nima kozda tutilgan deb oylaysiz?
3.	Shoirning: "Kuydirguvchi pinhon otash bu, Yuragimning sirli yolqini" iqro rida nima kozda tutilganini tushuntiring.
4.	She'rning songgi bandini izohlang. Undan qanday ijtimoiy ma'no chiqarish mumkinligiga e'tibor qarating.
5.	She'rni yod oling.
* * *
Suvdan boshin chiqarib asta Nilufar gul boqadi masuim. Yonib ishqi alangasida 
Oy qiladi unga tabassum.
Ibo bilan suv oynasiga 
Sekin boshin egcli nilufar. 
Oy bolsa-chi uning poyida Dir-dir titrar, shu'lasin separ.
Savol va topshiriqlar
1.	Manzara she'rning birinchi bandini sharhlang. Undagi obrazlarning baduy vazifasiga toxtaling. 
2.	Sherdagi: "Ibo bilan suv oynasiga Sekin boshin egdi nilufar" tasviri ba duyatini izohlang. Ayni holatning hayotiy asosini korsating. 
3.	Oyning "dir-dir" titragani holda "shu'la sep"ishi sababini izohlang. 
4.	Sherni yod oling.
* * *
Otkir bolsa kozlaring agar, Kuylarimga nigoh otib boq. 
Unda yashar ajoyib dilbar, Suluvlardan kora suluvroq.
Quloging soz eshitsa agar, 
Nozik sasga bir dam quloq os. 
Isyon tola qalbingda yashar, Qoshiq, navo, kulgu, ehtiros.
Menga oxshab qoshiq, nigohlar Sehri seni oziga boglar. 
Qizgin oshiq bolib, armonda Surunarsan togu ormonlar.
Savol va topshiriqlar
1.	Oylab koring: shoirning kuylarida yashayotgan "suluvlardan kora suluv- roq" kim yoki nima?
2.	SheVning ikkinchi bandini diqqat bilan oqing. "Isyon tola qalbingda yashar, Qoshiq, navo, kulgu, ehtiros" misralarini sharhlang.
3.	Songgi bandda shoirga oxshashi mumkinligi taxmin qilingan suhbatdosh ning kimligini anglab olishga urining.
4.	Lirik qahramon qismati haqida oylab koring. LTnga oxshagingiz keladimi? SheV kimga bagishlangan deb oylaysiz?

ALEKSANDR SERGEYEVICH PUSHKIN
(1799  1837)
Umr boyi goyat notinch va tartibsiz yashagan tengsiz rus shoiri Aleksandr Sergeyevich Pushkin hayotining songgi yillari fojiali boldi va halokatli yakun topdi. U 1799- yilning 6- iyunida Moskva shahrining Nemislar kochasida ya- shovchi qadimiy dvoryanlardan bolmish iste'fodagi mayor Sergey Pushkin oila- sida tugildi. Bolajak shoirning onasi Nadejda Pyotr I ning tutingan ogli habash Ibrohim Hannibalning nevarasi edi. Pushkinlar oqimishli, adabiyotga qiziqadi- gan, ijod ahli bilan bordi-keldi qiladigan kishilar edi. Shu bois bu uyning bolalari ijodiy muhitda ulgaydi. Oiladagi bolalar manaviyati shakllanishiga ularning ena- galari Arina Radionovna Yakovleva kuchli tasir korsatdi. Xalqning urf-odatlari, ruhiyati, ogzaki ijodi va tilini juda yaxshi biladigan oqila va mehribon bu ayol bolajak shoir, uning ukasi va singlisi tarbiyasida katta orin tutdi.
Shunga qaramay, Aleksandr Pushkinning hayotidagi hal qiluvchi voqea uning 1811- yilning 19- oktabrida Rossiya poytaxti Sankt-Peterburg yaqinidagi Sarskoye selo imperatorlik litseyiga qabul etilganligi boldi. Bu yerda bolajak shoir ijodkorlik muhiti va erkin fikr bilan tanishdi hamda Kan Pushin, Anton Dclvig, Vilgelm Kyuxelbeker singari bir umrlik chin dostlar orttirdi. Ular ke- yinchalik ham shoirning hayotida muhim orin tutishdi. Bunga alohida urgu berilayotganiga sabab shuki, Aleksandr Pushkin goyat tezob, qaysar, izzattalab bolgani uchun uning dostlari kop emasdi.
Pushkinning she'riy ijodi oqiyotgan paytida boshlandi. Yosh shoirning dast- labki sheri 1814- yilda litseyda chiqadigan "Yevropa xabarlari" jurnalida chop etildi. Litseyda oqib yurganidayoq Pushkinning tengsiz iste'dod egasi ekanligi ayon bolgandi. olimidan ikki yil oldin litseydagi imtihonlarning birida qatnash- gan keksa Derjavin Pushkinning she'rini eshitgach, uning buyuk shoir bolajagini bashorat qiladi.
Litseydan keyingi dastlabki yillardayoq, Pushkin ijodiy choqqilarni birin-ke- tin zabt eta boshladi. 1817- yilda mashhur "Erkinlik" she'ri yozildi. 1820- yilda "Ruslan va Ludmila", "Mis chavandoz" dostonlari dunyoga keldi. "Ruslan va Ludmila"ning qolyozmasi bilan tanishgan mashhur shoir Jukovskiy Pushkinga: "Golib shogirdga maglub ustozdan",  degan yozuv bilan oz portretini sovga qildi. Bu Aleksandr Sergeyevich Pushkinning ulkan galabasi, uning shoir si- fatidagi chinakam tan olinishi edi.
Baduy ijodda Pushkin ozini cheklashni istamasdi. U nimani yozishda ham, qanday yozishda ham hech kim bilan hisoblashmasdi. Chunki vulqonday qaynab turgan iste'dod ozgalarning irodasiga boysuna olmasdi. Shuning uchun ham uning bitganlari orasida hukmron tartiblarga yoqmaydigan anchagina jihatlar bolishi tabuy hol edi. Nihoyat, 1820- yilga kelib, har qanday talantli kishida bolganidek, Pushkinning ham hasadchilari paydo boldi va shoirning siyosatga mos kelmaydigan dadil she'rlari haqida chaquv uyushtirildi. Natijada, shoir im- periyaning janubiga surgun qilindi. Quvgin tort yildan ortiqroq davom etdi.
18241826- yillarda esa Pushkin davlat xizmatidan boshatilib, otasiga te- gishli mulk bolmish Mixaylovskoye qishlogiga surgun qilindi. Bu yerda shoir yolgizlik va madaniy muhitdan olisda juda qiynaldi. Lekin rus xalqiga xos milliy belgilar tola saqlangan bu qishloqda bolish shoirga xalq ogzaki ijodi bilan ya- qindan tanishish imkoniyatini berdi. U aholidan folklor namunalarini yozib oldi.
1830- yilga kelib, on yildan beri yozilayotgan "Yevgeniy Onegin" she'riy romaniga nuqta qoyildi. 30- yillarda Pushkinning "Belkin qissalari", "Toppon xonim", "Dubrovskiy" singari nasriy asarlari chiqdi. Bu davrda jamiyatning qarashlari ozgarib, didlar yangilanayotgani uchun ham bu asarlar katta shuhrat topmagan bolsa-da, baduy quvvati hamda yozuvchi mahorati nuqtai nazaridan diqqatga molik bitiklar edi.
1836- yilda Pushkinning mashhur "Kapitan qizi" asari tugallandi. Bu asar- da turli personajlar taqdiri misolida inson hayotini rejalashtirib bolmasligi, u har daqiqada kutilmagan ozgarishlarga yuz tutishi mumkinligi goyat tasirli aks ettirilgan.
Poytaxtga qaytgach, Pushkinning ijodi gullab yashnadi-yu, anuno uning shaxsiy turmushi tobora chigallashib borardi. Mashhur shoir yaxshigina pul topardi-yu, qoli ochiqligidan, uni yetkazolmas va hamisha qarz bolib yashar- di. Shuningdek, poytaxtda Pushkinning tengsiz iste'dodi, qaynoq ijodini korolmaydigan hasadgoylar kop bolib, ular turli yollar bilan shoirga ozor yetkazish, uning hayotini azobga aylantirishga urinardilar. Usiz ham tasirchan shoir borgan sari asabiy, izzattalab, tajang bolib borar, bu hol uning dush- manlari safi kengayishiga olib kelardi. Dushmanlar turli mish-mishlar tar- qatib, Gollandiya elchisining tutingan ogli Dantes bilan Pushkinning ora- sini butunlay buzadilar. Natijada, 1837- yilning 25- yanvarida Pushkin Dantesga haqoratomuz xat yozib, uni duelga chorlaydi. 27- yanvar kuni duel bolib otadi va buyuk shoir qattiq jarohatlanadi. Ikki kun azoblanib yotgan A. S. Pushkin 1837- yilning 29- yanvarida olamdan otadi.
Pushkin ijodi ozbek oquvchilariga juda yaxshi tanish. XX asr boshi- dan buyon buyuk rus shoirining asosiy asarlari Cholpon, G. Gulom, Oybek, Mirtemir, E. Yohidov, A. Oripov, Muhanunad Ali, A. Suyun, H. Xudoyberdiyeva, U. Azim, M. Kenjabek singari ijodkorlar tomonidan qayta- qayta ozbekchalashtirilgan.

Savol va topshiriqlar
1.	Pushkinning tabiatiga xos betakror jihatlarni korsating.
2.	Shoirning tabiati bilan ijodidagi uygun va nomuvofiq jihatlar haqida mulo haza yuruting.
3.	Buyuk shoir qismatidagi chigalliklar sababiga toxtaling.
YEVGENIY ONEGIN
(she'riy romandan parchalar)1
Vafot etib ketgan aslzoda Larinning jiddiy, oychan va oqila qizi Tatyana qishloqqa amakisining mulkiga egalik qilish uchun Peterburgdan kelgan oqimishli va aqlli Yevgeniyni korib, astoydil sevib qoladi. Uyatchan qiz oz tuygularini atro- fidagilardan yashirishga urinadi. Kop ikkilanishlardan keyin qiz sevgisini izhor qilib, yigitga xat yozadi.
UCHINCHI FASL
TATYANANING ONEGINGA MAKTUBI
"Xat yozurman sizga, ne chora? 
Yana ne ham ayta olurman? 
Men bilaman, endi bir bora 
Qahringizga balki qolurman. 
Lekin qaro baxtimga zora 
Korib zarra shafqatni ravo, 
Ketmagaysiz tashlab benavo.
 
Sukut qilmoq bolgandim avval. 
Ishoningiz, uyalganim  siz 
Sira bilmas edingiz, esiz. 
Gar umidim bolsa edi sal, 
Haftada bir bolsa ham yakka,
Bu qishloqda sizni kormakka. 
Eshitolsam guftoringizni, 
Bir soz desam, keyin betoqat 
Kecha-kunduz oylasam faqat, 
Faqat yana diydoringizni. 
Odamovi emishsiz ammo, 
Taskin bermas qishloqjoy sizga, 
Bizlar... jozib emasmiz aslo, 
Lekin shodmiz tashrifingizga.
Biz yoqlarga keldingiz nechun? 
Kimsa bilmas qishloq, ovloqlar, 
Bunda sizni bilmasdim butun, 
Bilmasdim  ne achchiq qiynoqlar, 
Balki, murgak jonda titroqlar 
Qaydam bir kun bosilib yana 
Bir dost topib ozimga loyiq, 
Bolarmidim vafodor qayliq 
Va mehribon, mushfiq bir ona.
Boshqasi!.. Yoq, hech kim dunyoda 
Ololmasdi konglimni mening. 
Hukm oqilgan arshi a'loda, 
Falak amri: men  sening, sening. 
Butun umrim sen bilan goyo 
Uchrashuvning tanho garovi. 
Bildim  seni yuborgan xudo, 
Olgunimcha ozing panohim... 
Korinarding goh tuslilarimda, 
Sen goyibdan bolding qadrdon, 
Ot nigohing ortadi yomon, 
Qalbim aro tovushlaring-da 
Yangrar edi... Yoq, tush emas bu! 
Korindingu tanidim-qoldim,
Behol boldim, lovullab yondim 
Ya xayolan dedim: mana shu! 
Chin emasmi, men quloq soldim: 
Biz gaplashdik sukut damida, 
Men gadoga in'0111 bergan chog, 
Ibodat-la orom bergan chog 
Hayajonli dilim gamiga!
Xuddi oshal lahzada, oyo, 
Sen eniasmi, ey, aziz royo, 
Qoronguda chaqnab koringan, 
Bolishimga egilgan asta? 
Sen eniasmi, mehru havasda 
Labda umid sozi uringan? 
Kimsan axir, panohininusan, 
Va yo bir shum berahmmisan? 
Yozgil shubha-gumonlarimni. 
Yoki bular bari beqaror 
Murgak qalbim yolgonlarimi? 
Yo boshqa gap peshonamda bor?..
Bolsa-bolsin! Bugundan boshlab 
Taqdirimni senga topshirdim 
Va qoshingda kozlarim yoshlab, 
Himoyangni sorab bosh urdim... 
Tasavvur qil: men bunda yakka, 
Hech kim meni tushunmay qoldi, 
Hatto aqlu xushim ham toldi, 
Mahkumdirman jimjit olmakka. 
Men kutaman, bir nazar bilan 
Umidumni qalbda tirgizgil, 
Yoki ogir tushimni buzgil 
Evoh, haqli bir gazab bilan!
Bitdi! Qayta oqiyman  dahshat.. 
Nomus, qorqinch ichra muzlar dil. 
Imoningiz  menga kafolat, 
Topshiraman ozinini dadil..." 
Goh tinar qiz, goh ohlar urur, 
Titranadi maktub qolida. 
Pushti konvert yopishar, qurir, 
Yalliglangan qaqroq tilida. 
Boshginasin solar mungayib, 
Tungi koylak tushar sirgalib 
Uning nozik yelkalaridan... 
Nur qochar oy halqalaridan. 
Yorishadi vodiy  tumanzor. 
Kumushlanar soy shalolasi. 
Chopon chalgan qobiz nolasi 
Qishloq ahlin aylaydi bedor. 
Tong: uygonmish yaqinu yiroq, 
Tatyanaga farqi yoq biroq.
XXXIII
Tong nurlarin payqamas hatto, 
Boshin bukib oltirar ma'yus. 
Maktubiga chekmaydi imzo  
Oyma muhrin urmaydi hanuz. 
Astagina eshik ochib lek 
Oqsoch Filipevna kirar tek  
U patnisda keltiradi choy. 
Dildorginam, turgil endi...
Voy, ozing ham shay, uygoq ekansan! 
O, tong qushi, saharxez qushim! 
Kecha rosa uchdi-ku xushim! 
Shukr, tetik ham sog ekansan! 
Gamdan nishon qolmabdi, qizim 
Ikki yuzing anordek qizil.
XXXIV
Oh, bibijon, bir iltifot qil. 
 Izningdaman, buyurgil, jonim.
Lekin-chi... bad gumon qilma... 
Kel Yoq demagil, oh bibijonim!  
Xudo kafil, qizginam, lekin.
Nabirangdan shu xatni sekin 
Berib yubor O... ga, anovga... 
Qoshnimizga... Lekin birovga 
Biron ogiz gapirmasin, bas, 
Aytmasin ham mening otimni...  
Kimga bersin, jonim, xatingni? 
Endi esim joyida emas, 
Tevarakda qoshni kop, qaydam, 
Hanunasini eslayin qaydan?
XXXV
Befahmsan, buncha ham, ena!  
Jonu dilim, qariman, axir. 
Qariganda es ketar, Tanya,
Eh, yoshlikda ziyrak edim bir, 
Soz aytdimi uluglar, unda...
Bas, bibijon, chozding-ku juda! 
Esing menga ne kerak, ajab? 
Koryapsan-ku, xatdan borar gap  
Atalgandir Onegin uchun. 
Gap  gap-u, sen qizishma, qozim, 
Bilasan-ku, essizman ozim... 
Ranging yana oqardi nechun?
Qoy. hech gapmas, sen bora qolgin, 
Nabirangni yubora qolgin.
TORTINCHI FASL IX
...Bolgandi ilk yoshlik zamoni 
U shiddatli xatoyu qizgin 
Ya betizgin hislar qurboni. 
Hayot tarzi erkalab faqat, 
U biriga maftun muvaqqat. 
Boshqasidan uzadi kongul, 
Istaklardan bezadi song ul. 
Yengil zafar toldirdi tagin, 
Tinglab shovqin va jimlik aro 
Oz qalbidan mangu bir nido, 
Kulgu bilan bosur esnogin. 
Umrining gul faslidan fuzun 
Sakkiz yili soldi shu yosin. 
XI
Biroq olgach Tatyana xatin, 
Bir ot tushdi yigit joniga. 
Masuni orzularning suhbati 
Oylar qoshdi hayajoniga. 
Ma'yusgina, solgin, parishon 
Tatyanani esladi shu on. 
Bir shirin oy, pokiza xayol 
Yuragini chulgadi darhol. 
Otgan hislar oti  balosi 
Balki, bir zum qozgoldi shu choq, 
Istamadi aldashni, biroq, 
Bokira qalb ishonch, ixlosin. 
Endi bizlar uchaylik boqqa  
Qiz u bilan korishgan yoqqa. 
Avval bir oz turdilar kutib, 
Yaqin kelib Onegin shunda S
hivirladi: "Yozibsiz maktub, 
Tonmangiz, men oqidim unda 
Soddagina dil izhorini, 
Pokiza bir sevgi zorini. 
Samimiyat  men uchun aziz, 
Bu his qozgab qoydi, shubhasiz, 
Sonib ketgan tuygularimni. 
Animo sizni maqtamay ortiq, 
Sizga shundoq etaman tortiq 
Men ham dilda yogu borimni... 
XIII
Men hayotni faqat dunyoda 
Uy ichi deb bilsaydim agar, 
Xush qismatim er yoki ota 
Baxtin hukm qilsaydi agar, 
Oilaviy turmushga ozim 
Mehr qoysam, hech yoqsa, bir zum, 
Izlamasdim unda, haqiqat, 
Sizdan bolak biron rafiqa. 
Aytay madhu sanolarsiz rost: 
Bolsaydi ilk xayolu havas, 
Jami gozalliklarga evaz  
Faqat sizni tanlardim, xolos. 
Siz gamimga yor bolib ul vaqt, 
Men... bearmon bolardim xushbaxt!
XIV
Anuno baxtga mening qalbim yot; 
Yaralmabman halovat uchun. 
Behudadir sizning kamolot  
Arzimayman men unga butun. 
Siz ishoning, vijdonim kafil, 
Turmush bizga gam bolur, axir. 
Sizni qancha sevmayin ozim, 
Konikdimmi  soviyman shu zum. 
Yiglayapsiz, kozyoshlar nechun? 
Yoq, yuragim hech tasirlanmas...
XV
...Men shundayman. Yozib nomani Siz pokiza, yoniq dil bilan, 
Bu kamolot, bu aql bilan 
Istaganmi edingiz mani? 
Nahot, taqdir  berahm samo Sizga shuni koribdi ravo?..
Savol va topshiriqlar
1.	Qizning yigitga yozgan maktubida: "Hukrn oqilgan arshi oloda, Falak arnri: men  sening, sening",  degan iqrori uning yengiltakligini anglatmaydimi? 
2.	Tatyana sevgisining kolami uning: "Butun umrim sen bilan goyo Uchrashuvning tanho garovi" shaklidagi iqrorida qanday aks etgan? 
3.	Tortinchoq qishloq qizining yigitga qarata: "Sen goyibdan bolding qadrdon" tarzidagi iqrori sababini anglating.
4.	Tatyananing: "...Bugundan boshlab Taqdirimni senga topshirdim" shaklidagi qarorini izohlang.
5.	Yevgeniyga yozayotgan xatini tugatgan qiz holatining "Bitdi! Qayta oqiyman dahshat... Nomus, qorqinch ichra muzlar dil..." tarzida tasvirlanishi sa babini tushuntiring.
6.	Qizning: "Imoningiz  menga kafolat, Topshiraman ozimni dadit...",  degan qarorga kelishi sababini sharhlang.
7.	Tatyananing xizmatchi kampirga: "...Lekin birovga Biron ogiz gapirmasin, bas, Aytmasin ham mening otimni",  deyishi sababini anglating. 
8.	Umuman, qizlarga, ayniqsa, ularning sevgisiga ishonmaydigan, qizlarni al dashdan zavqlanadigan Yevgeniyning Tatyanani aldashni istamaganligi sababi haqida oylang.
9.	Yigitning: "Samimiyat  men uchun aziz, Bu his qozgab qoydi, shubhasiz, Sonib ketgan tuygularimni" shaklidagi iqrori sharhlang.
10.	Yevgeniyning: "Bolsaydi ilk xayolu havas, ...Faqat sizni tanlardim, xolos",degan ta'kidini sharhlang. 
 
SAKKIZINCHI FASL

XIV
...Chayqaladi dafatan salon , 
Shivir-shivir ketar bir mahal... 
Beka sari kelar bir juvon, 
Orqasida magrur general. 
Bu xonim jim, andishali zab, 
Istarali, kamsuqum, kamgap. 
Kozlarida gozal bir hayo, 
Hech zafarga unda yoq da'vo. 
Yoqdir biron soxta jilvasi, 
Yoq taqlidiy biron ifoda, 
Bonu tamom sokin va sodda... 

XVII
Nahotki,  deb oylar Onegin,  
Nahot osha? Xuddi ozi... 
Yoq... Olis qishloq bagridan, lekin, 
Qandoq keldi?.. Yigit kozi loq  
Qoshoynakdan boqar dam-badam. 
Yodga solar orazi shu dam 
Unutilgan bir qizni elas. 
Bilurmisan, ayt menga, knyaz,
Movut borkli anov xonim kim  
Turur ispan elchisi birlan? 
Oneginga qarar u birdan.
-Ha, sen kopdan yoq eding, dostim. 
-Toxta, hozir aytaman, inim.
Kim u, axir?  Mening xotinim. 
			
			XVIII
Uylandim de! Bilmabman buni! 
Qancha boldi?  Qariyb ikki yil.
	Kim?  Larina.  Tatyanabonu?
	Taniysanmi?  Qoshnisiman, bil.
	O, yoqsa, yur.  Knyaz qozgolib, 
	Qarindoshi, dostini olib,
Rafiqasi tomon boshlaydi. 
Begoyim bir nigoh tashlaydi... 
Yuragiga tushsa ham guluv, 
Qolsa hamki zor hayrat ichra, 
Hayajonu xijolat ichra, 
Ozgarmaydi zarracha suluv. 
Osha raftor, fe'l unda hokim, 
Osha-osha  salomi sokin.
XIX
Xudo haqi, nainki titrab 
Qizarmadi, rangi ochmadi, 
Juvon hatto tishlamadi lab, 
Qosh chimirib, hayrat sochmadi. 
Tikilsa ham berilib, yohu, 
Yoq, avvalgi Tatyanadan u 
Topolmadi biron nishona.
Sozlashmoqni istadi, yana 
Eplolmadi. Soradi juvon 
Kelganligin qaydan, qachondan, 
Balki, dedi, yurtim tomondan?.. 
Erga horgin nigoh tashlabon 
Keyin asta boldi u goyib... 
Bu tosh qotib qoldi mungayib.
XX
Nahotki, bu osha Tatyana?.. 
Dostonimiz boshlarida, o, 
Olis, jimjit makonda, ya'ni 
Xilvatgina osha bog aro 
Xush xulqini korguzib yigit, 
Bergan edi unga pand-ogit. 
Hanuz asrar oshal maktubin, 
Unda kongul aytur matlubin, 
Rozi  ravon, erkin va ravshan. 
O, Bu osha qizchami, royo?.. 
Bu sargardon umrida, oyo, 
Qilgayamidi dardini pisand?! 
Nahot, unga nisbatan shu dam 
Ayol shuncha beparvo, oktam?
Kechar gavjum majlisdan alhol, 
Oyga botib uyga jonar u; 
Goh gamginu goh gozal xayol 
Endi sira bermaydi uyqu. 
Turgach, bir xat berishar unga: 
Qulluq qilib, knyaz N uyga 
Taklif etmish oqshom. o xudo! 
Uning uyi... Borgum, borgum, o!-> 
Hurmat-la tez qaytarur javob. 
Nima boldi? Korar nechuk tush? 
Sovuq, tanbal yuragining, xosh, 
Tubida ne gimirlar shu tob? 
Okinchmi bu, puch oymi, hasrat, 
Yoki yoshlik dardi  muhabbat?
Soat sanar Onegin, yonar, 
Sabri yetmas kechgacha yana. 
Oxir onga bong urar, jonar  
Uchib borar. Mana, ostona. 
Kirar titroq tushib yurakka, 
Tatyanani uchratar yakka; 
Song bir necha lahza yonma-yon oltirishar. 
Onegin hamon Soz topolmas. 
ongaysiz, qopol, Mayus. 
Ayol soziga shu tob 
Zorga-zorga qaytarar javob. 
Ezar uni ojar bir xayol. 
Yigit tajang boqar; begoyim 
Oltiradi erkin, muloyim.

...ozgarmishdir qancha Tatyana! Nechog topmish oz qiyofasin! Oliy mansab singari yana Egallamish usullar darsin! Davraning zor malikasidan. Bu motabar, chin bekasidan Kim topur ul nozik qizchani? Asir etmish Onegin ani, Shu yigit deb qaro kechalar Kelmay turib uyqu xudosi, Qiz qaygurib, yutib nidosin, Oyga nigoh tikkan nechalar Va umrini u bilan xushhol Kechirmoqni aylagan xayol! 

XXX
Yosh boladek Yevgeniy, beshak, Tatyanaga qoymish muhabbat. Kun va tunni otkazur halak, Ishq dardida ortanib faqat. Hech sadoni aqli tinglamas, U bosh urib eshigiga, bas, Har kun borur oynavand uyga, Soya kabi ergashar unga... 
...Tatyana-chi, hamon beparvo. Ayol zoti shunaqadir, bas, Yigit  qaysar, qaytmoq istamas. Umid qilar, urinar, biroq, ozi betob, sogdan dadilroq Begoyimga xat yozur yoniq. Garchi kamdir maktubda ma'no, Befoyda deb oylar-u, anuno, Anuno kongil dardiga, aniq Endi unda qolmadi toqat. Mana sizga, ayni osha xat.
ONEGINNING TATYANAGA MAKTUBI
"Men bilaman, tahqirlar sizni 
Ushbu munglug sirlar bayoni. Beomon bir gazab tofoni 
Chulgar magrur nigohingizni! 
Ne istarman? Ne maqsad bilan 
Dil ochurman sizga bemalol? Achchiq, zahar kulguga, bilmam, Men yol berib qoydim, ehtimol. Nogoh sizni uchratib bir kez, 
Mehr nurin payqadim-u, tez, Ishonmoqqa choglanmadim hech. Xush odatim yoli berkildi, 
Men ozimning dilgir erkimni Yoqotmoqni xohlamadim hech. ...Dilga yaqin har nimaki bor, Shundan keyin konglimni uzdim. Men yotsirab yurdim. 
Azob bu. oyladimki erk, orom  tanho Baxtga evaz bolur. O, xudo! Qanday xato, bu qanday jazo!.. 
Yoq, yoq, sizni kormoq safosi, Izingizdan qolmay quvlamoq, 
Lab kulgusin, kozlar imosin 
Oshiq kozlar ila ovlamoq, 
Xob termulmoq sizning jussaga, 

Dildan tuymoq  ne kamolot bu, Qarshingizda qotmoq gussada, 
Bozarmoq va sonmoq... rohat bu! 
Men shundan ham mahrumman, faqat Sudralaman aylab tavakkal. 
Kun  ganimat, soat  ganimat, 
Men-chi isrof etaman mahtal, 
Taqdir sanab bergan kunlarni.
...Men bilaman, umrimda bor had, 
Lekin uni chozib turmoqqa 
Tongda amin bolmoqligim shart 
Kunduz kuni sizni kormoqqa... ...Bilsaydingiz, naqadar dahshat Muhabbatga zorlik jahonda. 
Yonmoq aql ila har soat, 
Tugyonlarni sondirmoq qonda. 
...Vahki, soxta sipolik bilan 
Qurollanmish nutqu nigohim; 
...Ozimga zid bormogim ogir, Nochordirman ushbu kezda man. 
Qarorim shul, izmingizdaman, 
Men tan berdim taqdirga oxir".
Xudo haqi, nainki titrab 
Qizarmadi, rangi ochmadi, 
Juvon hatto tishlamadi lab, 
Qosh chimirib, hayrat sochmadi.
Tikilsa ham berilib, yohu, Yoq, avvalgi 
Tatyanadan u Topolmadi biron nishona.
Sozlashmoqni istadi, yana 
Eplolmadi. Soradi juvon 
Kelganligin qaydan, qachondan, 
Balki, dedi, yurtim tomondan?.. 
Erga horgin nigoh tashlabon 
Keyin asta boldi u goyib... 
Bu tosh qotib qoldi mungayib.
XIX	
Nahotki, bu osha Tatyana?.. 
Dostonimiz boshlarida, o, 
Olis, jimjit makonda, ya'ni Xilvatgina osha bog aro Xush xulqini korguzib yigit, Bergan edi unga pand-ogit. Hanuz asrar oshal maktubin, Unda kongul aytur matlubin, Rozi  ravon, erkin va ravshan. O, Bu osha qizchami, royo?.. Bu sargardon umrida, oyo, Qilgayamidi dardini pisand?! Nahot, unga nisbatan shu dam Ayol shuncha beparvo, oktam?
XX	
Kechar gavjum majlisdan alhol, oyga botib uyga jonar u; Goh gamginu goh gozal xayol Endi sira bermaydi uyqu. Turgach, bir xat berishar unga: Qulluq qilib, knyaz N uyga Taklif etmish oqshom. o xudo! Uning uyi... Borgum, borgum, o!-> Hurmat-la tez qaytarur javob. Nima boldi? Korar nechuk tush? Sovuq, tanbal yuragining, xosh, Tubida ne gimirlar shu tob? okinchmi bu, puch oymi, hasrat, Yoki yoshlik dardi  muhabbat?
Soat sanar Onegin, yonar, Sabri yetmas kechgacha yana. Oxir onga bong urar, jonar  Uchib borar. Mana, ostona. Kirar titroq tushib yurakka, Tatyanani uchratar yakka; Song bir necha lahza yonma-yon oltirishar. Onegin hamon Soz topolmas. ongaysiz, qopol, Mayus. Ayol soziga shu tob Zorga-zorga qaytarar javob. Ezar uni ojar bir xayol. Yigit tajang boqar; begoyim oltiradi erkin, muloyim.
XXVIII
...ozgarmishdir qancha Tatyana! Nechog topmish oz qiyofasin! Oliy mansab singari yana Egallamish usullar darsin! Davraning zor malikasidan. Bu motabar, chin bekasidan Kim topur ul nozik qizchani? Asir etmish Onegin ani, Shu yigit deb qaro kechalar Kelmay turib uyqu xudosi, Qiz qaygurib, yutib nidosin, Oyga nigoh tikkan nechalar Va umrini u bilan xushhol Kechirmoqni aylagan xayol!
XXX
Yosh boladek Yevgeniy, beshak, Tatyanaga qoymish muhabbat. Kun va tunni otkazur halak, Ishq dardida ortanib faqat. Hech sadoni aqli tinglamas, U bosh urib eshigiga, bas, Har kun borur oynavand uyga, Soya kabi ergashar unga...	 
 
...Tatyana-chi, hamon beparvo. Ayol zoti shunaqadir, bas, Yigit  qaysar, qaytmoq istamas. Umid qilar, urinar, biroq, ozi betob, sogdan dadilroq Begoyimga xat yozur yoniq. Garchi kamdir maktubda ma'no, Befoyda deb oylar-u, anuno, Anuno kongil dardiga, aniq Endi unda qolmadi toqat. Mana sizga, ayni osha xat.
ONEGINNING TATYANAGA MAKTUBI
"Men bilaman, tahqirlar sizni Ushbu munglug sirlar bayoni. Beomon bir gazab tofoni Chulgar magrur nigohingizni! Ne istarman? Ne maqsad bilan Dil ochurman sizga bemalol? Achchiq, zahar kulguga, bilmam, Men yol berib qoydim, ehtimol. Nogoh sizni uchratib bir kez, Mehr nurin payqadim-u, tez, Ishonmoqqa choglanmadim hech. Xush odatim yoli berkildi, Men ozimning dilgir erkimni Yoqotmoqni xohlamadim hech. ...Dilga yaqin har nimaki bor, Shundan keyin konglimni uzdim. Men yotsirab yurdim. Azob bu. oyladimki erk, orom  tanho Baxtga evaz bolur. O, xudo! Qanday xato, bu qanday jazo!.. Yoq, yoq, sizni kormoq safosi, Izingizdan qolmay quvlamoq, Lab kulgusin, kozlar imosin Oshiq kozlar ila ovlamoq, Xob termulmoq sizning jussaga, 
Dildan tuymoq  ne kamolot bu, Qarshingizda qotmoq gussada, Bozarmoq va sonmoq... rohat bu! Men shundan ham mahrumman, faqat Sudralaman aylab tavakkal. Kun  ganimat, soat  ganimat, Men-chi isrof etaman mahtal, Taqdir sanab bergan kunlarni. ...Men bilaman, umrimda bor had, Lekin uni chozib turmoqqa Tongda amin bolmoqligim shart Kunduz kuni sizni kormoqqa... ...Bilsaydingiz, naqadar dahshat Muhabbatga zorlik jahonda. Yonmoq aql ila har soat, Tugyonlarni sondirmoq qonda. ...Vahki, soxta sipolik bilan Qurollanmish nutqu nigohim; ...ozimga zid bormogim ogir, Nochordirman ushbu kezda man. Qarorim shul, izmingizdaman, Men tan berdim taqdirga oxir". 

7 f Savol va topshiriqlar  
Qishloqi oyimqiz Tatyananing qisqa vaqt orasida "Yoqdir biron soxta jilvasi, Yoq taqlidiy biron ifoda, Bonu tamom sokin va sodda" darajadagi ayolga aylanishi sababi haqida oylab koring. 2. Tortinchoq qiz Tatyana tabiatidagi "Yuragiga tushsa ham guluv, Qolsa hamki zor hayrat ichra, Hayajonu xijolat ichra, ozgarmaydi zarracha su- luv" shaklidagi ozgarishlar sababini ayting.
Asarda ikki yildan song uchrashishganda qiz holatining "Keyin asta boldi u goyib..." Yigit hissiyotining: "Bu tosh qotib qoldi mungayib" tarzida beri lishini izohlang.
4. "Soat sanar Onegin, yonar, Sabri yetmas kechgacha..." tasvirida oshiq holati qanday aks etgan?
Gapga usta, hammaga tepadan qaraydigan Oneginning "...hamon Soz topol- mas. ongaysiz, qopol, Moyus" ekani tasviri ishonarlimi? Yevgeniyning xatidagi: "Qarshingizda qotmoq gussada, Bozarmoq va sonmoq... rohat A/"ta'kidi nimani anglatadi va u samimiymi?
Yevgeniyning: "oyladimki erk, orom  tanho Baxtga evaz bolur. O, xudo! Qanday xato, bu qanday jazo!.." shaklidagi afsusini izohlang. Parchaning songgi tort qatorida Yevgeniy ruhiy holati qanday tasvirlan gan?
* * *
Yigit xatiga javob kutadi. Xuddi bir vaqtlar Tatyananing xatiga javob kel- magani singari Onegin ham javob ololmaydi.
XXXIII
Javob yoqdir. Boz maktub yozur, Ikkinchi xat, uchinchi xati  Javobsiz. Bir majlisga bazor Borar edi, kirgan zahoti... U duch keldi. Qanday beomon! Buni kormas, soz demas biron! Yohu, yana oshibdir qahri  Borligida  chillaning zahri! Tagin uning ojar lablari Yashirmoqchi bolar jahlini! Sinchkov boqdi Onegin: qani, Qani uning tugyon, dardlari?! Qani kozyosh doglari?.. Abas! Chehrasida gazab izi, bas...
XXXIX
Kunlar otdi: iliq havoda Qishning umri tugadi, tozdi. Shoir boldi na u dunyoda, Na oldi, na aqldan ozdi. Bahor unga baxsh etdi hayot, Bir tiniq tong tark etdi u bot. Sugur kabi qishlagan osha Qosh darchali, kimsasiz gosha  Maskanini tashladi ilk bor. Neva boylab yelar chanada. Kok va kesik muzda yonadi Kun nurlari. Uyum-uyum qor Chirkin bolib eriydi yomon. Bu yollardan borar u qayon? 
XL
Qayon yelar Onegin? Ayon, Siz topdingiz maqsadin  tagin, Tagin borar Tatyana tomon Son kirmagan mening tentagim. Kirar xuddi murda misoli. Hech kimsa yoq yolakda, xoli. Zalga kirar. Yuradi, alhol Eshikni ham ochar. Bu ne hol? Nadir uni qoldirgan hayron? Beka... Beka oltirar yolgiz, Besaranjom, chehrasi qonsiz, Kaftin tirab yuziga, vayron, Bir maktubni oqir besado, Yoshlar tokur panjalar aro.
XLII
I ning unsiz iztirobin, bas, Kim shu lahza uqolmas, e voh! Kim begoyim aksida kormas Eski munglug Tatyanani, oh! Yigit  okinch, dard ichra majnun, Oyogiga yiqildi zabun. Beka chochib, jim qoldi nogoh, Oneginga tashladi nigoh  Begazab va butkul behayrat... I ning xasta ham sonik yuzi, f nsiz ta'na, iltijo sozi Ayon edi bonuga. Faqat Sodda, mayus qiz qalbi, nochor, LTygongandi koksida takror. Oneginga, turing, deyolmas, LTzolmas ham undan kozini. Qaqroq oshal labdan ololmas Beka shu zum jonsiz qolini... Endi neni aylar u xayol? LUar uzoq jim qolar. Ayol Asta kirar, nihoyat, sozga: Bas, turingiz endi, men sizga Aytmogim shart barini oshkor.
Yodingizda bormi, Onegin, ...osha bogu xiyobon? Nochor Sizdan saboq tinglagan edim. Tinglang, endi mening navbatim.
XLIII
Onegin, men u mahal yoshroq, Ham suluvroq edim, chamamda. Sizni suydim, suydim-u, biroq Qalbingizdan ne topdim gamda? Javob topdim beshafqat, xolos. Yuvosh qizning muhabbati, rost, Bildim, sizga yangilik emas! Endi esa, yo rab, osha va'z, osha sovuq nigohni nuqul Esladinuni, muzlab ketar qon... Ayblamayman, animo, u zamon Tutgandingiz olijanob yol. Haq edingiz, qilsam andisha, Minnatdorman sizdan hamisha...
XLIV
osha paytlar, shov-shuvdan yiroq Ovloqlarda yurgan kezimda Men yoqmagan edim-ku... Biroq Ne bor endi mening izimda? Endi sizga nishonman nechun? Balki, balki yurganim uchun Bukun kibor olamda masrur? Yo oqlar yeb janglarda erim, Siylagani uchunmi saroy? Istagingiz budir, hoynahoy, Jamiyatda ochilsin sirim, Men sharmsor bolayin, faqat Bu gap sizga keltirsin shuhrat?!
XLV
Men yiglarman... Tatyanangizni Unutmagan bolsangiz hamon, Bilib qoying, ul tanangizni, Sovuq, piching sozlarni bu on, Bolsa edi menda ixtiyor, 
Alamlaru maktublaru bor Kozyoshlardan korardim afzal... osha masum orzularga sal Qilsaydingiz zarracha shafqat, Etsaydingiz yoshni ehtirom... Endi qay his, qaysi iltizom Tiz choktirdi sizni oqibat?! Shunday aqlu yurak-la, kim ul Bolur mayda tuygularga qul?
XLYI
o, Onegin, bu dabdaba, shukuh, Manfur hayot ziynati nadir Kibor olam domida beruh Zafarlarim, davlatim nadir? Hashamdor uy, ziyofat, gavgo, Nadir menga bu bogiq havo?.. osha yangi ham yovvoyi bog, osha faqir maskanim  qishloq, osha sizni, Onegin, ilk bor Korganim ul joylarga, zotan, Bukun shorlik enagam yotgan Xoch, soyalar ostidagi zor osha mozor, osha xilqatga Barchasini qilardim sadqa...
Savol va topshiriqlar
1.	Asardagi "U duch keldi. Qanday beomon! Buni kormas, soz demas biron!" tasviri kim haqda? Va nega shunday?
2.	"Qani uning tugyon, dardlari?! Qani kozyosh doglari?.. Abas! Chehrasida gazab izi..." tasvirida Onegin Tatyanada qanday ozgarishlar bolishini kuta yotgani angladingiz?
3.	"Shoir boldi na u dunyoda, Na oldi, na aqldan ozdi" misralaridan Onegin tabiatini tanidingizmi?
4.	Qish boyi yolgiz bolgan Oneginni Neva boylariga qanday kuch olib chiqdi deb oylaysiz?
5.	Begoyimning yolgiz, gamga botib otirgan holati tasvirlangan bobni qayta oqing va sharhlang.
6.	Kim begoyim aksida kormas, Eski munglug' Tatyanani..." satrlarini izoh lang.
7.	"Oneginga tashladi nigoh  Begazab va butkul behayrat..." satrlarida ifoda langan ayol ruhiyatini tushuntiring.

Nazariy ma'lumot
SHE'RIY ROMAN
A. S. Pushkinning "Yevgeniy Onegin" asari rus adabiyotidagi birinchi she'riy romandir. Pushkin bu asarni yaratishda buyuk ingliz shoiri Bayronning "Don Juan" she'riy romanidan tasirlangan. Dastlabki she'riy romanlar jamiyat axloqi- ning buzilishi sababli ma'naviyati nuqsonli, baxti kemtik bolib qolgan iste'dodli shaxslar taqdirini korsatishga bagishlangan. "Yevgeniy Onegin" romanining bosh qahramoni kelishgan, aqlli, oziga yarasha oqimishli, farosatli yigit. Lekin u oz axloqini kibor jamiyat talabiga moslashtirishga majbur bolgani uchun hammaga begona. Munofiqlik va yolgonni axloq darajasiga kotargani uchun ham oliy tabaqa vakillari ortasidagi munosabatlarda samimiylik yoq. Samimiylik bolmagan joyda muhabbatga ham orin yoq. Shu bois qizning eng munosib umr yoldoshi bolishi mumkinligini yaxshi bilgani holda Yevgeniy Tatyananing sevgisini rad etadi. U ozining qizga loyiq emasligini sezadi.
Onegin yengiltak ham, xotinboz ham emas. Lekin kiborlar koziga shunday korinish, ular orasida shuhrat orttirish uchun ayollarni yoldan urishga urinadi. Yevgeniy janjalkash, qonxor odam emas, anuno kiborlarda duelga chiqishdan qorqdi degan fikr uygotmaslik uchun, ozi istamagani holda sodda shoir yigit Lenskiyni otib oldiradi. Romanda kuchi, gayrati, aqlini sarflashi mumkin bolgan ezgu moljalning yoqligi tufayli qiynalayotgan yigit iztiroblari aks etgan.
She'riy roman ham odatdagi romanlar kabi tafsilotlarni bayon qilishga asos- langan janr bolib, unda epik va lirik xususiyatlar aralash keladi. Sheriy romanda epik jihatlar: sujetning koptarmoqli, bayonning xolis ekanida korinsa, lirik bel- gilar tasvirga muallifning bemalol aralashuvi, uning oz tuygularini erkin ifoda etaverishida korinadi. E'tibor qilgan bolsangiz, "Yevgeniy Onegin" asarida qahra- 111011 hayotidagi sarguzashtlar bilan birga, asardagi personajlarning xatti-harakatiga shoir munosabati ham yaqqol ifoda etilgan.
Keyingi vaqtda ozbek adabiyotida ham bir necha she'riy roman yaratildi. Birinchi ozbek she'riy romani "Ziyod va Adiba" Mirmuhsin qalamiga mansub edi. Keyinchalik, Muhammad Alining "Boqiy dunyo", H. Sharipovning "Bir savol" singari she'riy romanlari dunyoga keldi.
CHINGIZ AYTMATOV
(1928-2008)
Butun turkiy xalqlarning iftixori bolmish yozuvchi Chingiz Aytmatov hozir- gi zamon dunyo adabiyotining yorqin namoyandasidir. Uning qissa va romanlari jahomung deyarli barcha asosiy tillariga tarjima qilingan.
Chingiz Aytmatov 1928- yilning 12- dekabrida Qirgizistonning Talas vodiysidagi Shakar ovulida tugilgan, bolaligidanoq hayot mashaqqatlarini tatigan. Bobosi Aytmat qoli gul hunarmand va ajoyib qobizchi bolgan. Otasi Toraqul Aytmatov rus-tuzem maktabida tahsil korgan, oqimishli, fikri tiniq odam edi. Respublika jniqyosidagi katta lavozimlarda turib, Qirgizistonda savodsizlikui tugatish, yurtga zamonaviy madaniyatni olib kirish yolida astoydil niehnat qiladi. 1937- yilda shoro hukumati tomonidan qamalib ketgach, oila boshiga kop ogir savdolar tushadi. Bolajak adibning onasi Haima Aytmatova ham oqimishli, yuksak madaniyatli, oqila ayol bolgan.
Oilaning tongich farzandi Chingiz avvaliga rus maktabida oqidi. Otasi qamalib, qishloqqa qaytishga majbur bolishgach, qirgiz maktabida ta'lim oldi. U osmir yoshidan ikkinchi jahon urushi yillari front ortida xilma-xil yumushlarni bajaradi. Erkaklarning deyarli barchasi urushga ketgani sababli qishloqdagi eng savodli erkak sifatida 1942- yilda  on tort yoshida qishloq kengashi kotibi qilib tayinlandi. Song soliq yiguvchi, traktorchilar brigadasida hisobchi bolib ishladi.
Chingiz hayot mashaqqatlariga qaramay, yaxshi ta'lim oladi. Rus va qirgiz tillaridagi adabiyotlarni oqishdan charchamaydigan yigit maktab davridayoq juda bilimdon kishiga aylangandi. Shakar qishlogidagi buvisi, ammalari uni milliy odat va unutilmas ananalardan bahramand etganlar, onasi Haima zamonaviy madaniyat bilan oshno qilgan.
Eslashlaricha, Ch. Aytmatov yosh bolaligida haydovchi bolishni orzu qilgan. Animo turmush uni ozga yollardan yurishga majbur qildi. orta maktabni bitirgan yigitcha 1945- yilda zooveterinariya texnikumiga kirib, uni 1948- yilda bitirdi. Song qishloq xojalik institutiga oqishga kirib, uni 1953- yilda tugatdi. Tajriba fermasida zootexnik bolib ishladi ham. ospirin yoshidan unda yozishga havas bor edi. U texnikum va institutda oqib yurganida ham baduy adabiyotdan uzoqlashmadi. Tinmsiz oqir, qirgiz adiblarining asarlarini ruschaga, rus yozuvchilarining bitganlarini qirgizchaga agdarar, oz sohasiga doir voqealar haqida maqola va ocherklar yozardi.
Adabiyotga ishtiyoq tufayli bora-bora u kasbini ozgartirishga majbur boldi. 19561958- yillarda Moskvada Oliy adabiyot kursida tahsil kordi. Bu yerda chinakam adabiy jarayon bilan yuzlashdi. Baduy adabiyot, adabiy qahramon haqida tushuncha paydo boldi. Oldin ham oqigan asl adabiyot namunalariga ijodkor kozi bilan qaraydigan boldi. Keyinchalik u: "Agar men bu yerda oqimaganimda oz qissalarimni yoza olmagan bolardim", deb aytadi. 1957- yilda "Yuzma-yuz", 1958- yilda "Jamila" qissalari chop etildi.
Ch. Aytmatov 19581960- yillarda "Literaturniy Kirgizstan" jurnalida muharrir, 1961- yilda "Pravda" gazetasining orta Osiyo va Qozogiston boyicha maxsus muxbiri bolib ishladi. 1962- yilda Qirgiziston kinomatografiya kengashi raisi boldi. 19881990- yillarda "Inostrannaya literatura" jurnalining Bosh muhariri boldi. 1991- yildan boshlab, Qirgiziston va Rossiya Federatsiyasining Lyuksemburg va Belgiyadagi elchisi bolib ishladi. Ulug yozuvchi 2008- yilning 10- iyunida ogir kasallikdan vafot etdi.
Yozuvchining "Birinchi muallim", "Yuzma-yuz", "Jamila" "Alvido, Gulsari", "Oq kema" singari asarlari uning nomini jahonga tanitdi. Adibning "Asrga tatigulik kun", "Qiyomat", "Kassandra tamgasi", "Toglar qulaganda (Mangu kelinchak)" romanlarida nafaqat bir millat va mamlakatga, balki bu- tun insoniyatga daxldor ma'naviy-axloqiy muammolar aks ettirildi. Shuning uchun ham Chingiz Aytmatov asarlari jahonning 165 tiliga ogirilib, 67,2 million nusxada chop etilgan. Albatta, bu raqamlar toxtovsiz kopayib boraveradi.
Ch. Aytmatovning deyarli barcha baduy asarlari ozbekchaga tarjima qilin- gan. Chunki uning qalamiga mansub obrazlar millatidan qat'i nazar har bir kishiga yaqin va tushunarli. Siz quyida tanishadigan "Asrga tatigulik kun" romanidan olingan parcha ham har birimizga bevosita tegishli ruhiy holatlarni aks ettirganligi bilan e'tiborga loyiqdir.
Hurmatli oquvchi! Mana, Siz dunyoga mashhur yozuvchining hayot yoli bilan tanishdingiz. Quyida Siz oqiydigan asarda inson boshiga tushishi mumkin bolgan eng dahshatli azob  ozligini unutish, ildizini bilmaslik ekani aks ettirtilgan.

ASRGA TATIGULIK KUN1
(romandan parcha)
Temiryolning ikkala tomonida yovshanzor bilan qoplangan hayhotday dasht- lik  Sariozak, ortachol yastanib yotadi.
Boronli bekatidan to Naymandagi xesh-ajdodlar qabristoni Ona Bayitgacha temiryoldan hisoblaganda, kamida ottiz chaqirim keladi. Sariozak dashtligi orqali toppa-togri kesib chiqilganda ham shuncha masofa. Mabodo, cholda adashib qolmayinu, yaxshisi, temiryol boylab boraveray, degan odam qabriston- ga hali ancha uzoq yurishi kerak. Shunday qilganda, Qiyshiqsoy jarligidan otib, Ona Bayitga borguncha ancha-muncha aylanishga togri keladi. Boshqa yol yoq edi. Shunday qilib, eng yaqin yoldan yurilganda ham borishi-yu kelishi oltmish chaqirim kelardi.
Bari bir Edigey oz gapida turib oldi:
 Qoysalaring-chi, yigitning shaniga togri kelmaydigan gaplarni,  deb tinchlantirdi u yoshlarni.  Bunday odamni ajdodlari yotgan joyga, Ona Bayitga qoyishimiz kerak. Rahmatli ozi shunday vasiyat qilgan. Kelinglar, gap sotib otirmay ishga otaylik, dafnga tayyorlanaylik. Yolimiz olis. Ertaga azonlab yo lga tushamiz...
Edigeyning aytgani aytgan, buni hamma tushunardi. Shuning uchun ham hanunalari rozi bolishdi. Togri, Sobitjon biroz tixirlik qildi. U shu kuni yuk poyezdida (passajir poyezdlari bu yerda toxtamay otib ketadi) yetib keldi. Sobitjon bu yoqqa kelayotganida otasining tirikligini ham, olganini ham bil- masdi. Shunga qaramay, dafn marosimiga yetib kelgani Edigeyning konglini yumshatib, quvontirib yubordi. Boshlariga tushgan ogir musibatdan ikkalasi bir lahza quchoqlashib, yigi-sigi qilib olishdi. Edigey keyinroq ozining nega bunday qilganiga ajablandi. Ikkalasi hovli sahnida  Kazangapning egasiz qolgan paxsa devorli kulbasi eshigi oldida uzoq yiglab turishdi.
Edigeynimadandirqattiqtasirlangandayboldi. Sobitjonningyoshlikchoglari esiga tushdi: u mushtday bola edi, otasining suyanchigi edi. Temiryolchilarning bolalari uchun Qumbelda ochilgan maktab-internatga olib borib joylashtirganlari yodida. Qollari boshadi deguncha, goh yolovchi poyezdda, goh tuyada korgani borishardi. Sobitjon yotoqda qanday yashayapti, birov xafa qilmadimikin, ozi biror nojoya ish qilib qoymadimikin, oqishlari qalay ekan, oqituvchilari u haq- da nima derkin, deb xavotirlanib borishardi. Ta'til tugagan paytlari oqishga kechikib qolmasin, deb ayozli kunda necha martalab postinlarga orab, tuyada qalin qor bosgan Sariozak dashtligi orqali olib borib qoyishardi.
Kozyoshi qilib olishgach, hol-ahvol sorashga otishdi, ishdan gap ochishdi. Shu lahzada ma'lum bolib qoldiki, arzanda, bilagon ogil otasini izzat-ikrom bi- lan kongildagidek dafn etishga emas, balki qarzdan qutilish uchun naridan beri ustiga tuproq tortib, tezroq qaytib ketishga kelgan ekan. U galati-galati gaplarni ayta boshladi: marhumni uzundan-uzoq Ona Bayitga olib borib nima qilamiz, shunday ulkan Sariozak cholida bir qabrga joy topilmadimi? Ostonadan bosh- lab dunyoning narigi chekkasigacha joy degan narsa tolib-toshib yotgan bolsa? Qabrni shu yaqin ortadan, ozi umr boyi ishlab kelgan temiryol boyidagi biror donglikdan qazish kerak. Marhum otgan-ketgan poyezdlarning taraqa-turuqini eshitib yotadi...
Sobitjon hatto shu xususda aytiladigan qadimiy maqolni ham eslab qoydi: oladigan odamning olgani yaxshi, ketadigan odamning ketgani yaxshi. Munchalik chozib, bosh qotirib otirishning kimga keragi bor? olgan odam- ga qayerga komilishining nima ahamiyati bor? Bunday mahalda ish qancha tez bitirilsa, shuncha yaxshi!
...Edigey, qariganimda ham ahmoq ekanman, deb ozini koyiy boshladi ichida. Mana shu laqma bilan sal avval quchoqlashib, hongrab yiglab yubor- ganidan nomus qilib, afsuslandi. Kazangapning ogli bolsa ham ablah ekan. Edigey ornidan turdi. Devor tagiga orindiq qilib yogoch shpal qoyilgan bolib, orindiqda besh kishi maslahatga yigilishgan edi. Edigey kopchilikning oldida bir nima deb yubormaslik uchun ozini arang tiyib turardi. Shunday qayguli bir kunda odamlar ichida haqorat gap aytsa, yaxshi bolmaydi. Kazangapning xoti- rasi hurmatini qildi. Shuning uchun u yotigi bilan tushuntirdi:
 Atrofda yer kop, albatta, istaganingcha topiladi. Faqat odamlar nimagadir yaqinlarini duch kelgan yerga komib ketaverishmaydi. Harholda, bejiz bolmasa kerak. Axir, olikka yer qahatmi?  U jimib qoldi, Boronli ahli ham uning gaplarini jimgina tinglashdi.  ozlaring hal qilinglar, oylab koringlar, men u yoqda nima bolayotganini bilib kelayin-chi.
Edigey avzoyi buzilib rangi-quti ochgancha, nariga odimlab ketdi, gunoh- dan uzoqroq bolayin, deb oyladi, shekilli. Qoshlari chimirilib, qansharidagi ajini bortib chiqdi. Tabiatan qorsroq, qiziqqonroq edi u  shuning uchun ham uni "Boron" deb atashadi-da. Mana, hozir ham odamlar bolmaganida Sobitjonning hayosiz kozlariga tikilib turib, aytadiganini aytib olardi-ya. Umr boyi esidan chiqmaydigan qilardi.
Edigey Sobitjon bilan bolgan suhbatdan song ta'bi xira tortib, Qoranor ol- diga bordi. Shunday bolishini u oldindan sezgan edi. Sobitjon otasining olimiga kelganini minnat qilayotgan bolsa, jini qozimay nima ham qilsin. Unga ota- ning olimi ortiqcha yukday, bu yukdan tezroq qutulishga harakat qilardi. Edigey ortiqcha gapirishni lozim kormadi, bari bir hanuna ogirlik ozining gardaniga tushardi. Harholda, qoni-qoshni ham ozlarini chetga olishmadi. Kopchilikning sadagasi ketsang arziydi. Temiryolda zarur ishi bolmagan kishilarning hammasi shu yerda, ertangi dafn marosimiga va maraka oshiga tayyorgarlik korish uchun yordamga tutinishdi. Xotin-xalaj uyma-uy yurib idish-tovoq yigishdi, samovar- larni tozalashdi, xamir qorib, non yopa boshlashdi. Erkaklar suv tashib keltirish- di, ishdan chiqqan eski shpallarni arralab, otin tayyorlashdi. Dashtda otin-chop xuddi suvday aziz.
Bu ishlarga faqat Sobitjongina halal berardi. Oblastda kim qaysi vazifada ishlaydi, kimni ishdan olib, kimning amalini oshirishgani togrisida gap sotib, odamlarni ishdan chalgitardi. Qaynotasining olimiga kelin bola kelmaganidan u zarracha ham hijolat tortmasdi.
Ajabo, deya yoqasini ushlardi Edigey, emishki, kelin allaqanday konferen- siyada qatnasharmish, ana shu yiginga qandaydir chet ellik mehmonlar tashrif buyurarmish. Cholning nevaralarini olib kelish togrisida gapirmasa ham boladi. Ular ozlashtirish va davomat uchun kurashar ekanlar, institutga kirmoqchi bolgan odamning attestati toza bolishi kerak ekan. "Odamlarga nima bolgan ozi?  deya xunob boldi Edigey.
 Ularga olimdan boshqa hanuna narsa muhim!  Bu fikr Edigeyning ich-etini tirnardi.  Modomiki, ularga olim ahamiyatsiz ekan, demak, ular hayotning ham qadr-qimmatiga yetishmaydi. Unday bolsa, yashashdan maqsad nima, ular nima uchun yashayaptilar?"
Qoranor Boronga jabduq urib bolgach, Edigey ornidan turgazdi va kel- batini korib mamnun boldi. Hatto oz ishidan gururlanib ham qoydi. Ustiga rango-rang gajimli yopiq tashlangan, orkachlari ortasiga qoyilmaqom qilib egar urilgan Qoranor salobatli va mahobatli korinardi. Ha, yoshlar korib havas qi- lishsin, ayniqsa Sobitjon korib qoysin: munosib yashab otgan odamning olimi ham hech kimga malol kelmaydi, tashvishi tushmaydi, aksincha, qayguli voqea bolsa-da, juda katta voqea ekanini, shu boisdan ham songgi manziliga izzat- hurmat bilan uzatilayotganini bilib qoyishsin. Ba'zi xalqlarda dafn marosimida muzika chalishadi, bayroq kotarib borishadi, ba'zi xalqlarda osmonga oq uzi- shadi, boshqa xalqlarda esa gulchambarlar qoyib, marhumni gulga burkashadi...
Edigey Boron bolsa, ertaga tongdayoq popukli yopiq tashlangan Qoranorda Kazangapni songgi abadiy manziliga  Ona Bayit mozoriga olib boradi... Poyonsiz, hayhotday Sariozak dashtini kesib otishar ekan, u yol boyi faqat Kazangapni oylab boradi. Xesh-ajdodlar qabristonida dostini tuproqqa uzatayot- ganida ham xayoli faqat marhumda boladi. Ha, shart shundoq bolgan. Yolning uzoqligi yoki yaqinligidan qat'i nazar, hech kim, hatto marhumning oz ogli ham uning songgi xohish-irodasini bajarishdan boyin tovlay olmaydi...
Edigey jabduq ishlari bilan ovora bolib turgan vaqtda Edilboy daroz, payt topib, Sobitjonni bir chekkaga chaqirib oldi:
	Qani, bu yoqqa soyaga kel, gaplashib olaylik.
Gap uzoqqa chozilmadi. Edilboy ortiqcha tushuntirib otirmay, gapning postkallasini aytdi-qoydi:
	Xudoga ming qatla shukr qilgin, yaxshiyamki olamda otangning Edigey Boron degan dosti bor ekan. Rasm-rusmini orniga qoyib, dafn etishga sen halal berma. Shoshilayotgan bolsang, ushlab turganimiz yoq. Men sening orningga bir hovuch tuproq tashlab qoya qolaman!
	Mening otam, nima qilsam ozim...  deb Sobitjon chaynala boshlagan edi, Edilboy gapini shartta kesdi:
	Ota-ku seniki, biroq sening ozing ozingniki bolmay qolibsan.
	Ja, unchalik emas,  Sobitjon biroz yon berganday boldi.  Bopti, shunday kunda janjal chiqarmaylik. Ona Bayit bolsa bolaqolsin, menga nima, faqat uzoqlik qilarmikin, deb oylagan edim...
Gapga nuqta qoyildi. Edigey Qoranorni hanunaga koz-koz qilib keltirib qoyib, boronliliklarga qarata: "Qoysanglar-chi, erkak kishining gapini qilay- lik, bunday odamni Ona Bayit mozoriga qoyamiz", deganida hech kim e'tiroz
bildirmadi, hamma jimgina rozi boldi... ??

Savol va topshiriqlar
1.	Ona Bayit qabristoniga borish yolini boronliliklardan faqat Edigeygina bili- shi sababi haqida oylab koring.
2.	Sobitjonning ota jasadini shu yerning oziga komib qoyaqolishga urinishi sababini izohlang. Uning ota vasiyatiga beparvoligi nimadan deb oylaysiz?
3.	Edigeyning jasadni Ona Bayit mozoriga qoyishga astoydil urinishi zamirida qanday ma'naviy axloqiy asoslar bor deb oylaysiz?
4.	Sobitjon bilan korishib yiglagan Edigeyning keyinroq ozini ahmoq deb yozgirishi sababini izohlang.
Edigeyning: "Modomiki, ularga olim ahamiyatsiz ekan, demak, ular hayot- ning ham qadr-qimmatiga yetishmaydi. Unday bolsa, yashashdan maqsad nima, ular nima uchun yashayaptilar?"  degan oylari xususida mulohaza yuriting.
Edilboy bilan Sobitjon suhbatini qayta oqib, izohlang. Suhbatdoshlar ma'naviyatini baholang.
Komish marosimida ayoli va bolalarining qatnashmayotganidan Sobitjon nega xijolat bolmayapti deb oylaysiz?
Odatda tili achchiq Edigeyning Sobitjonga qattiq gapirib yubormagani sababi haqida oylab koring.
Bekat aholisining mehru oqibati tasvirlangan orinlarni izohlang.
* * *
Bu voqea jungjanglar Sarioiak dashtlarini egallab olish va aholini qullikka so- lish maqsadida tub xalqlar bilan tinimsiz urush olib borgan zpmonlarda yuz bergan edi. O 'z yerlaridan ayrilishni istamagan mahalliy qabilalar tinimsiz kurash olib bori- shar, katta-kichik janglar orasida tinch damlar ham boIardi. Nayman ona fojiasi ayni shunday tinch kunlarning birida boshlandi...
Osoyishta damlarning birida naymanliklarning yurtiga karvonda mol ortib kelib qolgan savdogarlar choy ichib, gurunglashib otirarkan, ozlari korib shohi- di bolgan bir voqeani gapirib berishadi. Aytishlaricha, Sariozak dashtining jung- janglar tomonidagi quduqlar yonidan bamaylixotir otib borayotganlarida yolda kattakon tuyalar podasini otlatib yurgan bir navqiron choponga kozlari tushib qoladi. Savdogarlar u bilan gaplashmoqchi bolib ogiz ochganlarida choponning manqurt ekanini payqab qoladilar. Sirtdan qaraganda, chopon soglom yigitga oxshar, boshidan nimalar kechgani hech kimning xayoliga kelmas edi. Balki u ham qachonlardir boshqalar singari esli-hushli, sozamol bolgandir. on guli- dan bir guli ochilmagan, moylabi endigina sabza ura boshlagan, kelbati kelish- gan, anuno ikki ogiz gaplashmoqchi bolsang, xuddi kecha tugilganga oxshaydi, boyaqish na ozining, na ota-onasining ismini biladi: jungjanglar uni qanday koyga solishganini, urug-aymoqlari kimligini ham unutib yuborgan. Biron narsa sorasang lom-mim demaydi, faqat "ha" yoki "yoq" degan javobni beradi, doim boshiga bostirib kiyilgan telpagidan qolini tushirmaydi. Gunoh ekanini bilishsa- da, jismoniy mayib-majruhlarni ham odamlar mazax qilishadi. Shunday man- qurtlar ham bolar emishki, ularning boshiga kiydirilgan tuya terisi bazan bosh terisi bilan birga qoshilib osar emish va h.k., h.k. xususida soz yuritib kulisha- di. Bunday manqurtlarni, kel, boshingni buglab yumshatamiz, deb qorqitishsa, goyo bundan ortiq jazo yoqdek, kozlari qinidan chiqib ketar ekan. Asov ot sin- gari depsinib, birovning qolini boshiga yaqinlashtirmas ekan. Bu xil manqurtlar kun-u tun, hatto uxlaganda ham telpagini yechmas ekan... Ammo-lekin, suhbatni davom ettirishardi mehmonlar, manqurt girt ahmoq bolsa ham, ishiga puxta ekan - toki biz uning tuyalaridan uzab ketmaganimizcha koz-quloq bolib turdi.
Gurung payti otovda savdogarlarga choy quyib otirgan bir ayol ham bor edi. Bu Nayman ona edi. Sariozak afsonasida u shunday 110111 bilan qoldi.
Nayman ona yolovchi mehmonlarga sir boy bermadi. Bu xabarni eshitib, nogoh dahshatga tushganini, rangi-royi ozgarib ketganini hech kim sezmadi. U savdogarlardan yosh manqurt togrisida yana nimalarnidir sorab-surishtirgisi kelar, anuno xuddi mana shu narsa  yana ham koproq narsani bilishdan va- himaga tushardi. Nayman ona tilini tiydi. Yaralangan qushning chinqirogi sin- gari qalb tugyonini ichiga yutdi...
Savdogarlarning karvoni kop otmay oz yoliga ravona boldi. osha kecha tong otgunga qadar turli oy-xayollar ogushiga chomgan Nayman ona Sariozak dashtidagi osha manqurt-choponni topib, uning oglimi, yoqmi ekaniga ishonch hosil qilmaguncha kongli tinchimasligini angladi. Ona konglini allaqachonlardan beri jang maydonida qolgan oglining bedarak ketgani gash qilib kelar edi, endi osha sezgi, osha gumon qayta qozgalib, uni dahshatga sola boshladi... Bunday qiynoqlar-u azob-uqubatlardan bir umr gam chekib, gumonsirab, havotirlanib yurgandan kora, albatta, oglini bir emas, ikki bor komgani yaxshi emasmi?
Nayman onaning ogIi bir yil oldin halok etilgan otasining ochini olish uchun jangga otlanib, Sarioiakda jungjanglar bilan bolgan omonsiz olishuvda yarador boladi. Jang suronidan chochigan ot ustidagi chalajon yigitni chol ichkarisi  yov tomonga sudrab ketadi. Jang qizgin tus olganidan hech kim buni payqamaydi... Jangdan song naymanlar uni necha kunlab izlashadi. Jangchining oligi bolsa-da, yov qolida qolmasligi kerak edi...
Biroq na jasad, na oti, na tushirib qoldirgan qurol-yarogini, na boshqa biron belgi-alomatni topa oldilar. Uning halok bolgani hech kimda shubha qoldir- magan edi. Boringki, yarador bolgan taqdirda ham oradan otgan kunlar orasida cholda suvsizlikdan yoki bolmasa, qon ketishidan halok bolishi muqarrar. Yosh birodarlarining kimsasiz Sariozak cholida dafn etilmay qolib ketgani alamidan hasrat-nadomat chekdilar. Bu hanunaga isnod edi. Nayman ona otovida ovoz chiqarib yiglashgan xotin-xalajlar erlari va oga-inilari sha'niga ta'na toshlarini yogdirdilar:
 Uning kozlarini quzgunlar choqidi, shoqollar goshtini burdalab ketdi, endi sizlar qaysi yuz bilan el orasida bosh kotarib yurasizlar?!..
osha kundan boshlab Nayman ona uchun yer-u kok huvillab qoldi. Togri, urush qurbonsiz bolmaydi, buni ona ham yaxshi tushunadi, biroq oglining jasa- di komilmasdan jang maydonida qolib ketgani unga sira ham tinchlik bermasdi. Achchiq qaygu, poyoni yoq oy-xayollar ona qalbini poralar edi...
oy-xayollar girdobida onaning fikri chuvalgani chuvalgan. Axir, jungjanglar Sariozak dashtining biron yerida holdan toygan otni ushlab olgan bolishlari mumkin. Yaxshigina egar-jabduqli, yana buning ustiga oz oyogi bilan kelgan tulpor naqd olja-ku. Unday bolsa uzangida oyogi ilinib kelgan oglining jasa- dini ganimlar nima qilishdi  yerga komishdimi yo chol darrandalariga yemish boldimi u? Bordi-yu hali olmagan, falakning gardishi bilan tirik qolgan bolsa- chi? Chala olik yigitni ular urib halok qilishgan yoinki yaydoq dalaga quruq jasadini tashlab ketishgan bolishsa-chi? Yo... agar...
Gumon-shubhalarning cheki yoq edi. Sayyoh savdogarlar choy ichishib otirishganda, Sariozakda uchragan yosh manqurt haqida gap ochib Nayman onaning ortangan yuragini battar ortab, yarasiga tuz sepishganini ozlari ham payqashmagan edi. Ona qandaydir falokatni sezib, yuragi orqasiga tortib ket- di. osha manqurt mening oglim bolib chiqsa-ya, degan hadik borgan sari kuchayib, uning aql-u hushini, butun vujudini tobora chuqurroq, tobora kuch- liroq chirmab ola boshladi. osha manqurtni izlab topib, oz kozi bilan korib, uning oz pushti-kamaridan bolgan ogli emasligiga ishonch hosil qilmaguncha kongli tinchimasligiga kozi yetgan edi.
Nayman ona kecha oqshomdayoq safar jabduqlarini but qildi. Yegulik va ichguligini gamladi. Ayniqsa, suvni molroq oldi. Sariozakning cholida quduq topilmay qolguday bolsa deganday, har ehtimolga qarshi, ikki meshni toldirdi... Kecha oqshomdayoq urgochi tuya Oqmoyani shay qilib, qoziqqa boglab qoygan edi. Umidi-ishonchi ham, birdan-bir hamrohi ham osha. Oqmoyaning kuch-quv- vatiga-yu yorgasiga ishonmaganda Sariozakdek soqov cholga yol olishga jurat eta olarmidi?! Oqmoya ikki bor bolalagandan song osha yili qisir qolib obdan dam olgan. Uning ayni avji kuchga tolib, minishga qol kelib turgan kezlari edi. Ozgin, chayir oyoqlari uzundan kelgan, tovonlari yumshoqqina, qarilig-u ogir yukdan hali toliqmagan, qosh orkachli, kamondek egilib kelgan baquv- vat boyni-yu boshi kelishimli, kapalakning qosh qanotiday dirillab, yengil yelib, yol-yolakay havoni sipqarib borayotgan Oqmoya bebaho tuya bolib, uning bir oziga butun bir uyurni alishtirsa arzir edi.
Nayman ona erta tongda otovdan chiqdi. "Ashhadu alla ilaha illalahu",  deb pichirlagancha kalima qaytardi. Song tuyasi tomon shaxdam odimlab borib, uni choktirdi. Oqmoya jahli chiqqanidan emas, balki shunchaki, odatga kora sekin baqirib qoydi-da, bemalol kokragini yerga berib chokdi. Tuya u yon-bu yon qozgalib tura boshlaganda Nayman ona goyo qanot boglab zamindan uchib
ketganday boldi. Uzoq safarga yol olayotganlarini Oqmoya endi tushundi...
* * *
...Oqmoya necha kundan beri buyuk Sariozak dashtining qir-adirlari- yu soyliklari boylab pishqirganicha, bir maromda yortib borardi. Ular yolda duch kelib qolgan birorta quduq boshida kechalargina toxtashardi. Tong otishi bilan yana oyoqqa turib qat-qat yastanib ketgan Sariozak adirlarini kezib, katta tuyalar todasini izlashardi. Haligi savdogarlarning aytishlariga qaraganda, ular tuyachi manqurtni Sariozak cholining xuddi mana shu qismida  olis-olislarga chozilib ketgan Malaqumdichop jarligi etagida korishgan. Nayman ona xuddi mana shu manqurtni izlayotgan edi. Mana ikki kundirki, ona jungjanglarga yoliqih qolishdan qorqib, atrofga olazarak bolib qarab, Malaqumdichop jarligining u yoq-bu yogini aylanib yurar, anuno u qayoqqa koz yugurtmasin, qayerni izlamasin, faqat cheksiz dashti-biyobonlarga, aldoqchi saroblarga duch kelardi, xolos.
Yaqt otgan sari Nayman ona xavotirlana boshladi, uyurni boshqa tomon- larga haydab ketishmaganmikin, yoki jungjanglar bu tuyalarni kotarasiga so- tish uchun Xiva yoki Buxoro bozorlariga haydab ketishmaganmikin? Agar ular shunchalik olis yerga ketishgan bolsa, haligi tuyachi yana qaytib kelarmikin yoinki tuya bilan qosha sotilib nom-nishonsiz ketarmikin?..
oglimni tirik korsam, manqurt bolsa ham, aqldan ozib hech nimani eslay olmaydigan merov bolib qolgan bolsa ham mayli, osha chopon oglim ishqilib joni 0111011 bolsa, bas... Shunga ham ming qatla shukr  soginch-u gumonlar- dan joni bogziga kelgan onaning ovuldan chiqish oldidagi birgina umidi shu edi. Biroq ona Sariozak sari ichkarilab, haligi karvon tortgan savdogarlar biz tuyachi manqurtni shu yerda kordik, degan moljalga yaqinlashib borar ekan, oglimning orniga ovsar va majruh bir kimsaga duch kelib qolsam, holim ne ke- chadi, deb dili xufton bolaverdi. Shunda u yana xudodan yolvorib soradiki, agar unday bolsa, osha manqurtning oglim bob chiqmasdan boshqa bir baxtiqaro gumroh bob chiqqani maqul, oshanda men ham: "oglim endi yoq, u olgan ekan",  deb taqdirga tan bergan bolardim.
Mana shunday ming xil oy-xayollar va shubhalar ogushida borarkan, ona yassi qum tepaliklaridan oshayotib nogahon kop sonli tuyalar uyurini korib qoldi: qongir tusga kirib, semirib ketgan yuzlab tuyalar mayda butalar-u yan- toqlarning uchlarini kemirib, keng maydona bemalol otlab yurishardi. Nayman ona Oqmoyasiga qamchi bosib, choptirib ketdi. Uyurni izlab topganidan quvon- chi ichiga sigmay nafasi bogziga tiqildi. Anuno shu zahotiyoq manqurt qilib qoyilgan oglini korishni eslab, qorqqanidan azoyi badani muzlab ketdi. Song yuragi yana quvonchga toldi va shu bilan ne ahvolga tushganini ozi ham angla- may qoldi. Mana, tuyalar otlab yuribdi, anuno tuyachi qayerda ekan? Harholda, shu atrofda yurgandir. Shu payt yaylovning narigi chekkasida odamning qorasi korindi. Olisdan uning kimligini tanib bolmasdi. Tuyachi uzun tayogiga suyan- gan holda ortidagi yuk ortilgan tuyasining tizginini ushlab, qosh ustiga bostirib kiygan telpagi ostidan onaning yaqinlashib kelayotganini bamaylixotir kuzatib turdi.
Nayman ona tuyachiga yaqin kelib uni tanidi-yu tuyasidan qanday tushga- nini bilmay qoldi. Yiqilib tushdimi, surilib tushdimi  shu topda onaga buning ahamiyati yoq edi!
	ogilginam, qarogim! Seni izlamagan joyim qolmadi!  deya ogli to- 111011 talpindi.  Men sening onangman!
Biroq onaning kelgani unga goyo har doim yonida yurganday, zarracha tasir qilmadi. U hatto onadan kimsan, nega yiglayapsan, deb soramadi ham. Ma'lum lahzalardan song tuyachi onaning qolini yelkasidan surib tashlab, us- tida yuk bor tuyasini yetaklagancha odimlab ketdi: u shoxlik qilib bir-birlari bi- lan oynashayotgan botaloqlar uyurdan uzoqlashib ajralib ketmasin, deb tuyalar todasining narigi chekkasi tomon yol olgan edi.
Nayman ona bukchayib otirib qoldi, xorsinib-xorsinib yigladi va shu otirishda yuzini changallagancha bosh kotarmay uzoq qolib ketdi. Song bor kuchini toplab, ozini xotirjam korsatishga urinib, ogli tomon yura boshladi. Manqurt ogil hech nimani kormaganday-bilmaganday, pinagini buzmasdan, bostirib kiyib olgan telpagi ostidan ma'nosiz va loqaydlik bilan qarab turardi. Chol shamolida qorayib, dagallashib ketgan yuzida xiyol jilmayish paydo boldi. Anuno kozlari dunyoni tark etgan kishining kozlariday loqayd boqardi.
	otir, gaplashamiz,  dedi ogir xorsinib Nayman ona. Ular yerga chokdilar.
	Meni taniyapsanmi?  soradi ona.
Manqurt yoq deganday bosh chayqadi.
	Oting nima?
	Manqurt,  dedi u.
	Seni hozir shunday deb atashadi. Avvalgi oting esingdami? Asli ismingni eslab kor-chi.
Manqurt jim qoldi. U haqiqiy ismini eslashga harakat qilayotgani, qiy- nalganidan qanshari ustida munchoqdek ter tomchilari paydo bolib, koz ongini tuman qoplaganini ona korib turdi. Anuno qarshisida qandaydir tosiq paydo boldi-yu uni yengib otishga qurbi yetmadi...
	Otangning otini bilasanmi? ozing kimsan? Eli-yurting qayerda? Qayerda tugilganingni bilarsan, axir?
Yoq, manqurt hech nimani tushunmasdi, hech narsani eslay olmasdi.
	Hali, shunchalik ahvolga solishdimi seni!  deya pichirladi ona.
U najotsizlikdan lablari titrab, gam-gussa-yu qahr-gazabdan ozini tuta olmay yana qaytadan oksinib-oksinib yigladi, tinchlanishga behuda urinar edi, xolos. Onaning ohu-figoniga manqurt pinagini ham buzmadi.
	Yerdan mahrum etish mumkin, mol-dunyodan mahrum etish mumkin, hatto insonni yashashdan mahrum etish ham mumkin,  derdi ona oz-ozicha gapirib,  biroq odamni xotirasidan mahrum etishni kim oylab topdi ekan, bunga kimning qoli bordi ekan?! Yo rabbiy, agar olamda bor bolsang, banda- laringga bu yovuzlikni qanday ravo kording. Yer yuzida usiz ham yovuzlik kam- midi?
Shunda Nayman ona sorab-surishtirishlar bilan emas, balki aqlini kovlash, qitiqlash bilan es-hushini oziga keltirmoqchi boldi.
	Sening oting Jolomon. Eshitdingmi? Sen Jolomonsan, otangning oti  Donanboy. Otangni eslay olmaysanmi? Axir, u seni bolalik chogingdan kamon otishga orgatgan. Men sening onangman. Sen esa mening oglimsan. Sen nay- man urugidansan, tushundingmi? Sen naymansan...
Onasining hanuna gaplarini ogil avvalgiday mutlaqo loqaydlik bilan eshitdi. Ona goyo devorga gapirayotganday edi. Onaning sozlari karning qulogiga azon aytganday gap edi. Nayman ona manqurt ogildan soradi:
	Bu yerga kelganingga qadar nimalar boldi?
	Hech narsa bolgani yoq,  dedi ogil.
	Kim bilan gaplashging keladi?
	Oy bilan. Biroq, bir-birimizning gapimizni eshitmaymiz. U yerda kimdir otiribdi.
	Yana nimani istaging keladi?
	Xojayinimning boshidagi singari kokil qoyishni.
	Qani, beri kel-chi, boshingni bir korib qoyay, ular nima qilib qoyishganini  deb ona unga tomon talpindi.
Manqurt shartta tisarilib, ozini olib qochdi, boshidagi telpagini chan- gallagan boyicha qaytib onaga boqmadi. Bosh haqida hech qachon soz ochish mumkin emasligini ona endi tushundi.
Shu payt olisdan tuya mingan kishining qorasi korindi. U shu yoqqa tomon kelayotgan edi.
	Bu kelayotgan kim?  soradi ona.
	U menga ovqat olib kelyapti,  dedi ogil.
Nayman ona tashvishga tushdi. Bevaqt paydo bolib qolgan bu jungjangning koziga chalinmaslik uchun tezroq goyib bolish kerak edi. U tuyasini choktirib, darhol minib oldi.
	Sen unga hech narsa aytmagin. Men tezda qaytib kelaman,  dedi Nayman ona.
ogli lom-mim demadi. Uning parvoyi palak edi. otlab yurgan tuyalar orasidan qochib borayotgan Nayman ona xato ish qilib qoyganini tushundi. Biroq vaqt otgan edi. Oq tuyaga minib borayotgan onani jungjang korib qolishi mumkin edi. Oqmoyasini yetaklab, otlab yurgan tuyalar orasidan berkinib yayov jonagan maqul edi.
Yaylovdan xiyla olislab ketgach, Nayman ona chetlarida erman-shuvoqlar
osib yotgan chuqur jarlikka kirib bordi-da, Oqmoyani choktirib kuzata bosh- ladi. Gumoni togri chiqdi, payqab qolgan ekan.
Jungjang u yoq-bu yoqqa zir yugurib hech nimani uchratmagandan song tezda ortga, tuyalar todasi tomon qaytdi.
Nayman ona bu tunni tanho ozi bechora manqurt ogli yaqinida  dasht- da tunab otkazdi. oglining yoniga borishga chochidi, haligi xavfsirab qolgan jungjang kechasi uyur oldida qolishi ham mumkin.
oglini qullikda tashlab ketmay, bir amallab birga olib ketishga qaror qildi ona. ogli manqurt bolsa ham, mayli, hech nimani tushunib, anglab yetmasa ham mayli, kimsasiz cholda, jungjanglarning tuyasini boqib xor bolib yurgani- dan kora oz uyida, oz odamlari orasida yashagani yaxshi emasmi? Ona qalbi shuni istardi. Boshqalar taqdirga tan berib ketishi mumkin bolgan holga ona sira ham kona olmasdi. U oz qoni va jonini, koz qorachigini qullikda qoldirib ketishni sira-sira istamasdi. Balki bolasi oz yerida hushiga kelib, bolalik kezlarini eslab, barcha korgan-kechirganlarini qayta tiklab olar, deya umid qilardi.
Ertasiga ertalab Nayman ona Oqmoyaga minib yana yolga tushdi. Uyur bu yerdan xiyla uzoqlashib ketgan edi. Izlab, aylanma yollardan ehtiyotkorona otib, uzoq yol bosdi. Tuyalarni korgandan keyin ham jungjanglardan birontasi korinib qolmasin, deb uzoq vaqt kuzatib turdi. Hech kimning yoqligiga kozi yetgach, oglining otini aytib chaqirdi.
	Jolomon! Jolomon! Omonmisan?
ogli burilib qaragan edi, ona quvonchidan baqirib yubordi, anuno shu za- hotiyoq, ogli shunchaki, ovoz chiqqan tomonga qaraganini payqab qoldi.
Nayman ona oglining xotirasini tiklashga yana urinib kordi.
	Oting nima, eslab kor-chi!  deb yalinib-yolborib inontirishga harakat qilardi u.  Otangning oti Donanboy, bilmaysanmi uni? Sening isming man- qurt emas, Jolomon. Naymanlarning yayloviga kochib borayotganimizda yolda tugilgansan. Shuning uchun otingni Jolomon qoyganmiz. Sen tugilganingda biz osha yerda qolib uch kecha-kunduz toy-tomosha qilganmiz.
Bu gaplar manqurt ogilga zarracha tasir etmayotganini bilsa ham, bari bir ona uning songan xotirasida nimadir yilt etib korinib qolar, degan umidda behuda urinardi. Anuno u devorga gapirayotganday edi. Shunga qaramay, otgan- ketganlardan gapirib, hadeb ozinikini takrorlayverdi:
	Oting nima, eslab kor! Otangning oti Donanboy!
Song ona ozi bilan olib kelgan taomlaridan yedirib-ichirib bolgandan song, alla ayta boshladi. Alla manqurtga maqul kelganday boldi shekilli, quloq solib tinglab otirdi. Qorayib, uniqib ketgan yuziga qandaydir iliqlik yugurgan- day boldi. Shunda ona oglini bu yerdan  jungjanglarning izmidan oz tugilib
osgan qadrdon yeriga birga olib ketishga kondirishga kirishdi. Manqurt esa tuyalarni qoldirib, qayoqqadir bosh olib ketishni miyasiga singdira olmadi: yoq, xojayinim tuyalardan bir qadam ham jilmaysan deb buyurgan, shuning uchun uyurni tashlab biron yoqqa ketmayman...
Chiqmagan jondan umid deganlariday, Nayman ona barbod etilgan xotira eshigini ochib kirishga qayta-qayta harakat qilardi:
	Eslab kor-chi, kimning oglisan? Oting nima? Otangning oti Donanboy!
oglini hushiga keltirish uchun behuda urinayotgan ona oradan qancha vaqt otganini ham payqamay qoldi, shu mahal uyur chekkasidan yana osha jungjang tuya minib kelayotganini korib esi chiqib ketdi. Bu safar jungjang juda ya- qin kelib qolgandi, yurishi ham juda ildam. Nayman ona tezda Oqmoyaga mina solib, qochib qoldi. Biroq, yaylovning narigi tomonidan yana bir jungjang tuya yorttirib onaning yolini kesib chiqdi, shunda Nayman ona tuyasida ularning ortasiga qarab soldi. Bedov tuya olga tomon yelday uchib ketdi, ortdan taqib ostiga olgan jungjanglar baqirishib-qiyqirishib, nayzalarini siltab, dagdaga qil- gancha uni quvlab borishardi. Biroq Oqmoyaga yetmoq qayoqda?!
Gazablangan jungjanglar qaytib kelgandan song manqurtni rosa dopposlashganini ona bilmasdi. Anuno dopposlashgani bilan manqurt nimani ham bilardi. U hadeb bir gapni takrorlardi:
	U sening onang bolaman, deb aytayapti.
	Hech qanaqa onang emas u! Senda ona yoq! Bu yoqqa nima uchun kel- ganini bilasanmi? Bilasanmi?! Telpagingni sidirib olib, boshingni qaynoq suvga solgani kelgan!  deb battar qorqita boshlashdi jungjanglar shorlik manqurtni.
Bu sozlarni eshitib, manqurtning qoramtir yuzlari bozday oqarib-kokarib ketdi, qollari bilan telpagini changallab, boynini yelkalari orasiga qisib, xuddi yirtqichday ola-kula atrofga qaray boshladi.
	Sen qorqmagin! Mana buni ushla! deb jungjangning kattasi man- qurtga oq-yoy tutqazdi.
	Qani, moljalga ol-chi!  kichik jungjang qalpogini osmonga otdi. oq qalpoqni teshib otdi.
	oh-o,  ajablandi qalpoq egasi.  Qolida xotira saqlanib qolibdi!
Uyasidan chochitib uchirib yuborilgan qush kabi Nayman ona Sariozak
chollarida oyogi kuygan tovuqday yelib-yugurardi. Endi nima qilarini, nimaga umid boglashni bilmasdi. Jungjanglar endi nima qilisharkin? otovdagi tuya- larni, manqurt oglini ona yetib bora olmaydigan boshqa yerlarga, ozlarining katta ordalariga yaqin joyga haydab ketisharmikin yoki uni qolga tushirish uc- hun payt poylab yotisharmikin? Ming xil xayollarga garq bolgan ona boshi qotib, pastqam yollardan otib borib, yaylovni sinchkovlik bilan kuzatarkan, haligi ikkita jungjang uyurni tashlab ketib borayotganini kordi-da, quvonib ket- di. Ular ong-u soliga qaramasdan yonma-yon ketib borishardi. Nayman ona uzoq vaqt koz uzmay turdi, qachonki ularning qorasi korinmay qolgach, ogli tomon yol solib qanday bolmasin, uni ozi bilan birga olib ketmoqchi boldi. U kim bolsa ham mayli, taqdir boshiga shunday qora kunlarni solib, dushmanlar shunchalik tahqir etgan ekan, bu  uning aybi emas. Mayli, ovsar bolsa ham oglini qullikda, asoratda qoldirib ketmaydi. Bosqinchilar tutqun etilgan farzand- larimizni mayib-majruh qilganlarini, xorlab, aqldan ozdirib, notavon bir ahvolga solib qoyganlarini naymanlar korib qoysin-da, gazabdan, or-nomusdan qolga qurol-yarog olsin. Gap bosib olingan yerda emas. Yer hammaga yetib ortadi. Ammo-lekin, jungjanglarning yovuzligini sira ham kechirib bolmaydi, ularning xiyonatkorligi yetti yot qoshni bolib ham yashash mumkin emasligini korsatib turibdi...
Ona ogli tomon borar ekan, shu kechasiyoq bu yerdan ketish zarurligini unga qanday qilib tushuntirsam ekan, deb yol-yolakay oylar edi.
Qosh qoraya boshladi. Qanchalab otgan va otishi lozim bolgan son-sanoq- siz tunlar singari lojuvard-qizgish sholaga chulgangan tagin bir tun soyliklar-u vodiylar uzra buyuk Sariozak sahrosini bosib kela boshladi. Oqmoya katta uyur tomon bekasini yeldirib borardi. Botayotgan quyosh sholalari qosh orkach ortasida otirib olgan ona qiyofasini baralla korsatardi. U jiddiy tusda, yuzlari- ning qoni qochgan holda hushyor tortib, xavotirlanib otirardi. Sochlari oqarib ketgan, manglayini ajin bosgan, gam-gussali kozlariga esa Sariozak xuftoni singari gam-tashvish chokkan edi... Mana, u uyurga ham yetib borib, otlab yurgan tuyalar orasidan otib kuzata boshladi, biroq ogli korinmasdi. Tuyasi esa tizginini chuvalantirib sudraganicha bemalol otlab yurardi... Nima boldi ekan unga?
	Jolomon! Qulunim Jolomon, qanisan?  deb chaqira boshladi Nayman
Qilt etgan jon korinmadi, hech qanday ovoz eshitilmadi.
	Jolomon! Qayerdasan? Bu men, onang bolaman! Qayerdasan?
Ona tashvish ichida atrofga olazarak boqar ekan, manqurt ogli tuyasining soyasiga berkinib, tizzalab otirganicha kamonni tarang tortib moljalga olayot- ganini payqamay qoldi. Faqat u quyosh nuri kozini qamashtirayotgani sababli qulay vaziyatni kutayotgan edi.
	Jolomon! Bolaginam!  deb chaqirdi ona oglini, biron hodisa yuz bermadimikan deb tashvishlanib. Song egarda otirgancha ogirilib qaragan edi, ozini moljalga olib turgan ogliga kozi tushib qoldi. Shu zahotiyoq Oqmoyani burib chap bermoqchi bolgan ham ediki, vizillab kelgan oq uning chap qoltigining ostiga sanchildi. Ona: "Otma!" deyishga ulgurdi, xolos.
Bu olim zarbasi edi. Nayman ona ikki bukildi va Oqmoyaning boyniga yopishgancha shilq etib tushdi. Lekin undan oldinroq boshidan oq romol uchib ketib, havoda qushga aylanib chirqiray boshladi: "Kimning farzandisan, eslab kor! Oting nima? Otangning oti Donanboy! Donanboy! Donanboy!.."
oshandan beri Sariozak dashti tepasida har kuni kechasi Donanboy degan qush uchib yuradi, deyishadi. osha qush yolovchiga duch kelib qolsa: "Kimning farzandisan, eslab kor! Eslab kor! Oting nima? Otangning oti Donanboy, Donanboy, Donanboy!.." deb sado chiqarar ekan.
Shundan beri Nayman ona dafn etilgan osha joy Sariozak muzofotida Ona Bayit qabristoni  Onaizor makoni deb ataladi...
Oqmoya tuyasidan kop nasllar qoldi. Urgochilari oziga tortib, oq-bosh tugilib, nayman eliga ma'lum va mashhur, norlari esa, aksincha, hozirgi Qoranor Boron singari qoradan kelgan, juda baquvvat boladi.
Rahmatli Kazangap Qoranor boron oddiy tuyalardan emas, balki Nayman ona olgandan song Sariozak dashtida qolgan mashhur Oqmoyaning naslidan tarqagan, deb har doim gapirib yurardi va buni doimo isbotlab berardi. Mana, endi uning jasadini Ona Bayit qabristoniga olib borishyapti.

Savol va topshiriqlar 
1.	Jangchining oligini ham yogiy qolida qoldirmaslik odatlariga qarab, nay manlar ma'naviyatiga baho bering.
2.	Nayman ayollarining oz erlari va ogillarini koyishlariga asoslanib, ular ning ruhiy olamini tasavvur qilishga urining.
3.	Nayman onaning oglini oylab chekkan iztiroblari tasvirini sinchiklab oqing. Bagri qon ona tuygularini ilgashga intiling.
4.	"U savdogarlardan yosh manqurt togrisida yana nimalarnidir sorab-surishtir- gisi kelar, ammo xuddi mana shu narsa  yana ham koproq narsani bilishdan vahimaga tushardi" tasviri asosida onaning murakkab ruhiy holatini sharh lang.
5.	Ona oglining manqurt bolgancha, olgani maqul deb oylagani holda uni topgisi kelaverganini tushunishga urining.
6.	Otmishini eslamoqchi bolgan manqurt holati tasvirini izohlang. 
7.	Oglining xotirasini tiklash yolidagi barcha urinishlari bekor ketgan ona holatini anglatishga harakat qiling.
8.	Yovuz jungjanglardan birining: "oh-o! Qolida xotira saqlanib qolibdi!" degan gapi mazmunini tushuntiring.
9.	Matndan manqurt ogil oldiga qaytayotgan ona tasviri berilgan orinlarni oqing. Ona ruhiy holati, kechinmalarini izohlang.
10.	Mana, parchani oqib chiqdingiz. Asardan chiqargan asosiy xulosangizni ayting.

"ASRGA TATIGULIK KUN" ROMANI ToGRISIDA
Chingiz Aytmatovning "Asrga tatigulik kun" romani 1980- yilda yozil- gan. Asar chop etilishi bilan oquvchilar tafakkuri va ruhiyatini larzaga keltirdi. Chunki unda odamning insoniy qiyofasini belgilaydigan asosiy korsatkichlar: ozlikni anglash, ozgani tushunish, tarixiy ildizlarni bilish, undan faxrlanish sin- gari tushunchalar ekanligi korsatilgandi. Asarda bu masalalar konkret odamlar taqdiri misolida baduy ifoda etilgan edi. Holbuki, bunday xususiyat shoro adabi- yoti uchun tamomila begona hisoblanardi.
Ch. Aytmatov ulkan sanatkorgina emas, jasur inson ham bolgani uchun ana shunday vaqtda odamiylik odamlikdan baland ekanligini, kechagi kunini eslamaydigan, bobolarning udumlari bilan faxrlanmaydigan, ularga amal qil- maydigan kimsalar na oti va na zotini biladigan manqurtdan farq qilmasligini Jolomon va Sobitjon timsollari misolida juda tasirli aks ettirdi.
Konglining eng tubidagi yuksak ezgu tuygular ifoda etilgan bu romanga X asrda yashab otgan arman yozuvchisi Grigor Narikatsining "Musibatnoma" kitobidan "Bu kitob jism-u figonimdir mening, Bu kalom jon-u jahonimdir men- ing" satrlarining epigraf qilib olinishida ham teran ma'no bor. Ch. Aytmatov uchun ham bu roman "jon-u jahon"ning ozi edi. Asar chindan-da jahonga mash- hur yozuvchining dilidagi oh-u figoni, jonini ortagan dardlari, alamlari bay- onidir. Kitobda odam degan yaratiqning azizligi, uni tarixiy ildizlaridan, tili- dan, gururidan mahrum qilish joniga qasd etishdan ham dahshatli jinoyat ekani yovqur Nayman onaning tengsiz fojiasi tasviri asnosida aks ettirilgan.
Ch. Aytmatovning buyuk yozuvchiligi shundaki, siyosatdan tamomila chet- da turuvchi, siyosiy muammolar hal qilinadigan joylardan minglab chaqirim yiroqda umr kechiruvchi kamtargina odam ham aslida siyiosatning tasiridan xoli bololmasligini Boronli Edigey taqdiri misolida juda ishonarli aks ettir- gan. Edigey kechagi kunini unutmagan, bobolar amal qilgan yuksak udumlar asosida yashashga ozida kuch topa oladigan chin insondir. Uning ezgu insoniy sifatlari qiyinchiliklarga qaramay marhum Kazangapning vasiyatini bajarishga ozida kuch topganida, qanchalik gazablanmasin, olik bor joyda janjallash- maslikka qudrati yetganida, Sobitjonning gap-sozlariga munosabatida yaqqol korinadi.
Ezgu insoniy tuygulardan mahrum, odamning konglini his etmaydigan, bobolar qollagan udumlarni mensimaydigan, kechagi kunidan uzilgan, anuno ozini ilgor fikrli ziyoli hisoblaydigan Sobutjon Manqurtning zamonaviy va xavfli nusxasi ekanligi ham juda tasirli korsatilgan.
Kazangapni dafn etish jarayonida, marhum bilan vidolashuv onlarida, Allohga munojot qilgan orinlari tasvirida Edigey tabiatiga xos yuksak insoniy xususiyat- lar namoyon bolgan. Xullas, bu roman odamning odamligini tanunlab turadigan asosiy qadriyatlar haqida dard bilan bitilgan olmas asardir.
Nazariy ma'lumot
BADIIY ASAR PAFOSI HAQIDA
Pafos yunoncha "ehtiros", "hissiyot", "iztirob" ma'nolarini anglatuvchi "pathos" sozidan olingan. Adabiy atama sifatida esa asarga singib ketgan, un- dagi baduy tasvirning yonalishini belgilab beradigan joshqin tuygu va kotarinki ruhni anglatadi. Bu tuygu va ruh ijobiy xarakterda bolib, xayrixohlikni, salbiy tabiatga ega bolib, inkorni bildirishi ham mumkin. Pafos bilan yozilgan asarda adib oz nuqtayi nazari va qarashlarini berkitmaydi. Aksincha, ozi ilgari sur- gan va otkazmoqchi bolgan hayotiy-estetik fikrni kuchli hayajon hamda joshqin ehtiros bilan yoqlaydi. Shu tariqa, pafos bilan yozilgan asarning oquvchisi kopincha yozuvchi qarashlarining tarafdoriga aylanadi. Chunki asarning pafosi uni xolis kuzatuvchi emas, balki astoydil tarafdor bolishga undaydi.
Pafos baduy asarning ifoda tarzinigina emas, balki uning ma'no-mohi- yatini ham belgilab beradi. Chunonchi, "Asrga tatigulik kun" romanida oddiy temiryolchi Edigeyning oylari, sozlari, qilgan ishlari kuchli pafos bilan tas- virlangani uchun ham kitobxonni oziga rom etadi. Ayni paytda, Sobitjonning xatti-harakatlari, gaplari, tutumi adib tomonidan joshqinlik bilan inkor etilgani uchun oquvchi bu timsolni yomon korib qoladi. Shu tariqa asarning pafosi uning oquvchisiga oz nuqtai nazarini aniq belgilab olishda yordam beradi.
Asar pafosi, ayniqsa, Nayman ona timsoli tasvirida yaqqol boy korsatgan. Manqurt haqidagi afsonada insonning asosiy belgisi bolmish ozlikdan ayirish, odamni xotirasidan mahrum qilish cheksiz nafrat bilan tasvirlanganki, oquvchi bu asarga beixtiyor qayta-qayta murojaat qilishni istayveradi.
MUSTAQILLIK DAVRI OZBEK ADABIYOTI
Otgan asrning 90- yillaridan e'tiboran ozbek xalqi oz tarixining yangi bosqichiga kirdi. Ya millat holatining estetik ifodasi olaroq istiqlol adabiyoti deb atalmish baduy hodisa yuzaga keldi. Istiqlol davri ozbek adabiyoti kop asrlik milliy adabiyotning mantiqiy davomidir. Mustaqillik davri ozbek adabiyoti bir qa- tor oziga xos belgilarga ega bolgan baduy-estetik hodisadir.
Istiqlol davri ozbek adabiyoti tubdan ozgargan milliy ongning, tamomila yangilanayotgan estetik tafakkurning mahsulidir. Mustaqillik tufayli millat ahli oz ma'naviyatining asosi bolmish Quroni Karim bilan ozbek tilida tanishish imkoniga ega boldi. Bu hol millatning tafakkuri soglomlashuviga olib keldi. Bu muqaddas kitobning ozbekchaga agdarilishi millatning e'tiqodi, dunyoqarashi va manaviyatida oziga xos inqilob yasadi. Tabuyki, dunyoqarashi tozargan millat- ning adabiyoti ham yangilanadi. Shu tariqa, hukmron mafkura tazyiqidan qutul- gan, dunyoni har xil anglash, izohlash hamda tasvirlash samarasi sifatida istiqlol adabiyoti dunyoga keldi.
Mustaqillik davri milliy adabiyot taraqqiyoti tarixidagi oddiy xronologik bosqich emas, balki bir qator jiddiy oziga xos jihatlarga ega bolgan alohida baduy-estetik hodisadir. Istiqlol davri ozbek adabiyoti tamomila yangilanayot- gan estetik tafakkurning mahsuli olaroq tugildi. U yagona hukmron mafkura tazyiqidan qutulgan, dunyoni har xil anglash, izohlash hamda tasvirlash im- koniyatiga ega bolgan millat ijodiy dahosining samarasi sifatida dunyoga kel- di. Ijtimoiy taraqqiyot yosinlarini, muayyan shaxs ruhiyati manzaralarini sinfiy kurash va partiyaviy yondashuvsiz ham tasvirlash natijasi bolib yaratildi.
Mustaqillik davri ozbek adabiyoti tafakkur oinlari ozgacha ijodkorlarning estetik qarashlari natijasida dunyoga kelgan hodisa olaroq bir qator oziga xos xususiyatlarga ega.
Birinchidan, bu davr adabiyoti hukmron mafkura tazyiqidan qutulgan, olam va odam ruhiyatiga mansub hodisalarga xilma-xil qarashlarning mahsuli bolgan adabiyotdir. Bu davrda olamning mavjudlik yosinini turlicha izohlash imkoniyati paydo boldi. Bu hol milliy adabiyotimizning ifoda imkoniyatlarini kengaytirdi. Ilmiy-estetik qarashlar xilma-xilligini yuzaga keltira boshladi.
Ikkinchidan, mustaqil ozbek davlati baduy adabiyotni shoro zamonida bolgani kabi oz monopoliyasiga aylantirishga urinmadi. Shu bois ijod erkinli- giga ob'yektiv sharoit yaratildi. Adabiyot ijodkorning kongil ishiga aylandi va aylanmoqda.
Bugun baduy ijod bilan shugullanayotganlar shaxs sifatida ham, ijodkor sifatida ham tamomila oziga xos, xilma-xil kishilardir. Istiqloldan keyingi davrda haqiqiy adabiyot oz kongliga qarshi bormaydigan, uning royishlariga zugum otkazmaydigan kishilar tomonidan yaratilayotganligi quvonarlidir. Adabiy tan- qid, oquvchilar onunasi nima desa ham bu ijodkorlar oz bilganlaricha yozishdan qaytmaydilar. Ular ijodini ozlariga emas, aksincha, ozlarini ijodiga boysundirgan kishilardir. Shu yosinda juda yaqin otmishda ham ijtimoiy-siyosiy hodisa sanalib kelgan baduy adabiyot milliy-estetik aktga evrildi.
Uchinchidan, istiqlol davri adabiyoti odamga ishchi kuchi, ishlab chiqa- ruvchi, mehnatkash sifatida yondashish tarzidan qutuldi. Milliy adabiyot millat vakillarining mehnatinigina emas, balki ularning shaxsiyatiga daxldor jihatlar: ruhiyati, hissiyoti, konglini tasvirlashga kirishdi. Bu adabiyot uchun insonning ozi asosiy qadriyatga aylana boshladi. Shu tariqa, milliy adabiyotning qahramon- lari jugrofiyasi kengaydi, miqyosi kolam kasb etdi. Odam biror ijtimoiy qatlam- ning vakili tarzida emas, murakkab va anglash mushkul bolgan inson sifatida baduy tadqiq etiladigan boldi.
Tortinchidan, mustaqillik davri ozbek adabiyoti biror ijtimoiy tuzumning afzalligini korsatish, siyosiy tizimlarni takomillashtirishga emas, alohida inson shaxsining manaviyatini mukanunallashtirishga yonaltirildi. Bu hol baduy qah- ramonlarni turli rakurslardan turib, eng ichkin va yashirin jihatlarigacha tadqiq etish imkoniyatini berdi. Shu sababdan ham istiqlol davri adabiyoti "aholisi" sezilarli darajada nozik, ingichka, oziga xos, betakror bolib bormoqda. Bu davr adabiyotida tipik obrazlarni emas, baduy tiplarni tasvirlashga koproq in- tilinayotganligining sababi ham shunda. Shu yosin, bu davr adabiyoti onunani korsatishga emas, shaxsni tadqiq etishga yonaltirildi.
Beshinchidan, bu adabiyot inson, insonlararo munosabatlar goyat murak- kab, chigal va izohlash mushkul ekanligi chuqur anglagan va ularni butun murak- kabliklari bilan aks ettirishga harakat qilayotgan adabiyotdir. Shorolar zamonida har bir adabiy qahramonning xatti-harakati ijtimoiy jihatdan asoslangan, iqti- sodiyot qonunlaridan kelib chiqadigan bolishi shart deb qaralardi. Natijada asar- lar sxematik talablarga boysundirilardi. Holbuki, bir odamning xatti-harakatlari sababini adiblar tugul osha kishining ozi ham tola tushuntirib bera olmaydi. Ana shu holatning milliy baduyatimizga kochganligi insonga sirli xilqat tarzida yondashish, uning taqdiridagi chigalliklarni tushunishga intilishni keltirib chiqar- moqda. Shu tariqa adabiyotdagi odam hayotdagi odamga qaraganda chuqurroq, murakkabroq, oychilroq, ingichkaroq bolib bormoqda.
Oltinchidan, bu davr adabiyoti mavzu dolzarblik, hozirjavoblik, zamonaviy- lik singari sirtqi belgilardan baland turishga va lahzalik holatlarning mangu- likka suratlanishga yonaltirilmoqda. Shu yol bilan adabiyot hayotdan nusxa olishdan, ya'ni kochirmachilikdan qutulih bormoqda. U ijtimoiy hodisalar bi- lan andarmon bolish, ularning ortidan ergashish zaruriyatidan xalos boldi. Mazkur holat baduy tasvirning chuqurlashuviga, odam ruhiyati qatlamlarini nozikroq idrok etishga imkon yaratadi.
Yettinchidan, mustaqillik davri ozbek adabiyoti chinakamiga xilma-xil ada- biyotga aylandi. Unda tajriba qilish, sinab korish, ochilmagan yollardan yurish imkoniyati paydo boldi. Bu hol birovga oxshamaydigan, ozgalarni takrorlashga intilmaydigan, oziga xos iste'dodlarning kopayishiga imkon yaratadi. Xilma-xil baduy asarlarning vujudga kelishi tufayli xilma-xil oquvchilar paydo boladi. Baduy didi yuksak, sozni nozik his etadigan, sezimlardagi yengil tebranishlarni ham ilgay oladigan kitobxon shakllanishiga turtki boladi. Onunaviylik baduy adabiyot uchun asosiy maqsad, yuqori korsatkich emasligi anglab yetildi.
Sakkizinchidan, yuqorida sanab otilgan omillar tufayli bu davr adabiyo- ti jonlikdan, anchayinlikdan, toporilikdan qutildi va uning asl namunalarini hamisha ham izohlash, tushuntirish, mantiqiy qoliplarga solish mumkin bolmay qoldi. Baduy adabiyot mantiq va axlodan ham teranroq sezimlar bilan ish korishi, eng murakkab mavhumlikni moddiylashtirishga da'vat etilgan hodisa ekanligi tan olindi.
Toqqizinchidan, ijod erkinligi, xilma-xil fikrlash imkoniyati, baduy sozga davlat miqyosida xojayinlik qilishning barham topganligi ortamiyona asarlar- ning ham yaratilishi hamda chop etilishiga imkon tugdirdi.
oninchidan, bozor munosabatlari baduy ijod sohasida ham namoyon bola boshladi. Natijada xaridorgir, onunaning otkinchi talablariga mos keladigan asarlar yaratishga harakat kuchaydi. Shuning oqibati olaroq ozbek adabiyotida erotik tasvirlar, sarguzasht yonalishidagi oldi-qochdi bitiklar kopaydi.
Mustaqillik davrida milliy adabiyot millat ahlining konglini, ruhiyatini tas- virlashga e'tibor qaratmoqda. Natijada, inson asosiy baduy qadriyatga aylandi.
She'riyat bugungi kunda ham milliy adabiyotimizning yetakchi turi bolib qolmoqda. Abdulla Oripov, Rauf Parfi, Shavkat Rahmon, Azim Suyun, Usmon Azim, Ikrom Otamurod, Abduvali Qutbiddin, Farida Afroz, Aziz Said, Muhanunad Yusuf, Faxriyor, Bahrom Rozimuhammad, Rauf Subhon, Iqbol Mirzo, Zebo Mirza, Tursun Ali, Ulugbek Hamdam, Xosiyat Rustamova singari shoirlarning she'rlarida olamni poetik idrok etish yangi bosqichga kotarilgani namoyon boladi.
Bu davr she'riyatida otkir gap aytish, oquvchiga aql orgatish emas, balki inson ruhining murakkab manzaralarini aks ettirishga e'tibor kuchaydi. Odam sezimlarining qatlamlarini tadqiq qilish, tuyguning boy va rangin qiralarini poetik kashf etishga urinish kuchaydi. Bu davr she'riyati shakliy izlanishlarga boyligi bilan xarakterlanadi. Endilikda ozbek she'riyati bilan tanishish uchun
oquvchining qulogi va kozigina emas, tafakkuri va tuygulari ham bir qadar zoriqishi, she'rdan zavq olish, lazzat tuyish uchun mehnat qilishi lozim bolib qoldi.
Hissiyot qatlamlarini tadqiq etish, odam ruhiyatidagi boy va rangin iqlim- larni poetik kashf etishga urinish kuchaydi.
R. Parfining "Adashgan ruh", "Qora devor", "Munojot", "Sensiz", Sh. Rahmonning "Turkiylar", "Iqror", A. Suyunning "Istigfor", "Oq va qora", A. Qutbiddinning "Izohsiz lugat", A. Saidning "Tush", "Yol", Faxriyorning "Ayolgu", "Bogzimdan sirqirar tovush - qon...", "Oyloq kecha..." she'riy asarlari ozbek nazmining yetuk namunalaridan hisoblanadi. Bu davr she'riyati shakliy izlanishlarga boyligi, Chiqish nazmidan ham, Botish adabiyotidan ham samarali organishga intilish kuchayganligi bilan xarakterlanadi.
Endilikda she'rxonlik kongil ochar mashgulot bolmay qoldi. She'r bilan tillashadigan oquvchining tafakkuri ham, qulogi ham, kozi ham, hatto tuygulari ham bir qadar zoriqishi, she'r oqiyotganda faqat zavq va lazzat tuyibgina qol- may, mehnat qilishi ham lozim bolib qoldi. Rauf Parfining:
Yerga botgan osmonlarni kuzatdim, 
Chopilgan oyogim bilan chopdim men. 
Kesilgan qolimni sizga uzatdim, 
Bu dunyo gullarga toldi. Qotdim men.
yoki:
Shaftolirang olam nayza uchinda, 
Dunyolari yolgon, men oldim chindan
singari baduy qanoatlarini qabul qilish uchun muayyan ruhiy-intellektual hozirlik zarur bolishi tayin. oziga xos shoirlardan biri Faxriyorning mavjud imlo qoida- lariga rioya etmay bitilgan:
qobirgalar qabarar suyaklarim qadoqdir
qaboqlarim oq tugab boshab qolgan sadoqdir
kuyib kuyib kul bolgan nafratlarim adoqdir
chuchmomalar kok kiygan
namozshomgul gul gulim
hey tulugim hey tuhun
hey tulugim hey tuhun
satrlari orqali ifodalanayotgan baduy ma'noni ilgash oson kechmaydi.
Milliy poyeziyamiz tarixida ikkigina sozdan iborat she'r hech qachon bolmagan. Faxriyor shunday she'r yozdi. Quvonarlisi shundaki, bu ikki soz yor- damida atama yasalmagan yoki axborot berilmagan, balki oziga xos musiqaga ega, muayan kayfiyat ifodalay oladigan, oqiganga ozgacha ruhiyat baxshida qila- digan tugal she'r yaratilgandir:
oy
bolta
She'r bosh harf bilan yozilmaganligi, unda hech qanday tinish belgisi ishlatil- maganligi muallifning oliftaligi yoxud injiqligidan emas. E'tibor qiling, ajdodlarimiz minglab yillar davomida tinimsiz sherlar bitib kelishgan. Ular oquvchiga isho- nishgan. otmishdagi shoirlar zarur orinni belgilash, alohida e'tibor qilinadigan joyni topish ixtiyorini sherxonning oziga qoldirishgan. Faxriyorning she'ridag'i ikki soz, tabuy ravishda, oquvchining e'tiborini tortadi, uni bu sozlar ustida oylab korishga, unga turli aspektlarda yondashishga undaydi. Birov oyni boltaga, boshqa birov boltani oyga mengzaydi. Sehrli bu sozlar sabab kimdir siqilganlikni, ruhini oyning boltasi qiymalaganini, boshqasi esa sokinlikni oy bolta ruhiyatiga qoriqchi bolganini tuyadi.
B. Rozimuhammadning bir she'rida shunday misralar bor:
...bitta soz qoldirgim keladi ruh yertolasidan ogirlangan soz osmon hidi keladigan soz dunyoning ozi qadar anglab bolmas sir qadar
misralardan suratlanayotgan hissiy holat tugallanmaganligini, shoir hanuna ga- pini aytishga urinmaganligini payqash mumkin. Shu shoirning:
kozdan ichkarida yol yoq sozdan ichkarida yol yoq anuno xoroz qichqirigi ortiga shafaqrang qishlogim bekinib olgan
satrlarida musiqiylik odatdagi sherlarniki kabi sezilarli emas. Anuno unda ijod- korning chigal kayfiyati bor. Xoroz qichqirigi tongning belgisi. Xoroz qichqirsa, shafaqrang qishloq namoyon boladi. Qishloqning shafaqrangligi ham bejiz emas. Ehtimol, qishloq endigina kotarilayotgan quyosh nuriga komilganligi uchun ham shunday tariflanadi.
Shoir sheriyatning odatiy tartibini inkor qiladigan uslubga murojaat et- gan. Uni oddiy mantiqning qoliplari bilan izohlab bolmaydi. Ushbu she'r faqat shu ijodkorgagina taalluqli bolgan baduy mantiq qonuniga muvofiq yaratilgan. Odatda, chinakam baduy hodisa oziga xos olam va u ozining qoidalarigagina muvofiq keladi. Shu bois asl baduy hodisa bir bor yaraladi, unda takror yoq. Qonuniyat esa takrorni taqozo qiladi. Yuqoridagi parchada shoirning alohida ruhi, ozigagina xos nuqtai nazari sezilib turadi. Ayni vaqtda she'r oquvchini jalb etadi, uning e'tiborini tortadi, oyga toldiradi. Uning tafakkuriga-da nimadir yangilik yetkazadi, kongliga-da qandaydir yengillik bagishlaydi. Dunyoni shu tarzda korgan, olam ranglarini shu taxlit tuygan shoirga e'tiroz qilib, tayyor qo- liplarni tiqishtirib bolmaydi. Bahrom Rozimuhanunad boshqa bir sherida bejiz yozmagan:
men qanday yashashim lozim qanday bolsam sizga yoqaman qaysi usulda yozsam she'rlarimni oqiysiz aruzdami barmoqdami sarbastdami yo
Mazkur misralarni darak, soroq yoki undov ohangida oqish she'rxonga havola etilgan. Ularning ohangini belgilash izni ham oquvchining ozida. ozbek oquvchisi shoirni, she'riy sozni boricha qabul etishga odatlanib bormoqdaki, bu hol milliy she'rxonlik saviyasi sezilarli yuksalayotganidan dalolatdir.
Poyeziyaning oz asl manbasiga qaytganligi, kongil rozlarini, ruhiy tovla- nishlarni nozik ishoralar, nazokatli obrazli ifodalar orqali tasvirlashga otilganligi istiqlol davri ozbek she'riyatiga xos asosiy xususiyatlardan boldi deyish mumkin. Bu davr milliy she'riyatida onunaviylikdan, hanunaboplikdan qochishga urinish kuchaydi. Sheriyat hanuna uchun, onuna uchun emas, balki, avvalo, muallifning ozi uchun, qolaversa, ijodkorga tuygudosh shaxslar uchun yaratiladigan boldi. Shu bois, sherxonlarning poetik sozni, obrazli ifodani anglash darajasi ortdi. Chunki baland she'riyat yuksak didli she'rxonni talab qiladi va uni shakllanti- radi. Mustaqillik davrida ozbek poyeziyasi oquvchi darajasiga tushish bosqichini inkor etib, sherxonni oz darajasiga kotarish pallasiga kirdi. Shu tariqa azaldan she'rparast bolgan millatning baduy zavqi ingichkalashib, soz jozibasini anglash qudrati sezilarli darajada oshib bormoqda.
ozbek she'rxonlarida birorta tinish belgisi ishlatilmagan tizmadan ham, murakkab mavhum obrazlilikka tola she'riyatdan ham, tasavvufiy ilhom samarasi olaroq dunyoga kelgan munojotlardan ham, poetik mim deyish mumkin bolgan ramziy ifodalardan ham, meditativ nazm (hissiyot jilvalari aks etgan she'riyat) namunalaridan ham tasirlanish, ularni baholay olish konikmasi shakllanib bor- moqdaki, bundan bir qadar qanoat tuyish mumkin.
Nasr bugungi adabiy jarayonning salmoqli va ogirkarvon turidir. Hozirgi ada- biy jarayonda Shukur Xolmirzaev, otkir Hoshimov, Omon Muxtor, Muhanunad Ali, Tohir Malik, Togay Murod, Murod Muhanunad Dost, Asad Dilmurod, Xayriddin Sultonov, Xurshid Dostmuhanunad, Nazar Eshonqul, Normurod Norqobilov, Ulugbek Abdulvahob, Luqmon Borixon, Zulfiya Qurolboy qizi singari ijodkorlar oziga xos yosinda qalam tebratib, milliy nasr taraqqiyotini ta'minladilar.
Ijodiy tajribalar qilish, kutilmagan tasvir yosinlarini qollash, baduy ifo- daning tutilmagan, yangi tamoyillaridan foydalanish ozbek nasrining bu bos- qichi uchun yetakchi xususiyatlardir. Omon Muxtorning tamomila yangicha ifoda usullarida yaratilgan "Ming bir qiyofa", "Kozgu oldidagi odam", "Tepalikdagi xaroba", "Ffu", "Ayollar saltanati va mamlakati", "Maydon" romanlari, Nazar Eshonqulning jahon prozasining eng ilgor tajribalari asosida sof milliy obrazlar yarata olgan "Qora kitob" qissasi, "Shamolni tutib bolmaydi", "Tobut sha- har", "Quyun" hikoyalari, Xurshid Dostmuhammadning "Bozor", Luqmon Borixonning "Jaziramadagi odamlar", Salomat Yafoning "Tilsim saltanati" ro- manlari insonga yondashuvning yangichaligi, tasvirning quyuqligi, inson ruhiyati qatlamlarini aks ettirish miqyosining kengligi va ifoda tarzining favquloddaligiga kora milliy adabiyotimiz uchun yangi baduy hodisalar boldi.
N. Eshonqul  milliy istiqlol davri ozbek nasriga yangi ohang olib kira oldi. Uning "Shamolni tutib bolmaydi" hikoyasi ifodaning qabariqligi, tas- vir markaziga olingan shaxs tabiatining mutlaqo kutilmagan va yangiligidan tashqari, ohangning ozgachaligi bilan ham kishini hayratga soladi. Shu vaqtga qadar bu taxlit kop qatlamli, zalvorli, hikoya maromining ozi bilan baduy kayfiyat hosil qila biladigan nasr namunasi milliy adabiyotimizda yoq edi hi- sob. N. Eshonqul nasrimizni shunday ohang bilan boyitdiki, bu ohang ozbek millatiga xos bolgan jihatlarni aks ettirish imkoniyati jihatidan tengsizdir. "Qishloqdoshlari bahor kelishi bilan eski yaylovlarga kochib chiqishar va yer shudgorlar, har kim oz tashvishiga berilib ketardi. Qishloqda qolgan Bayna momo esa bu paytda yolgizlik dashtini shudgorlar, u yerga har yili Zamon otboqar hukumat odamlari bilan kelib, eri va oglini otib tashlagan oqshomni ekar va song yolgiz ozi hosilini ham yigib olardi. Bayna momo har kecha koz yoshlari bilan tolgan qayiqda yillar qoyalari orasida qolib ketgan eri bilan oglining ilma-teshik bolgan murdasi va Zamon otboqarning muzaffar qamchisi yotgan qonli halqob bilan tolgan ayvonga suzib borar, ertalablari hol bolib ket- gan yostigini xuddi qadim ajdodlarning unut bolgan yaloviday... baland tolga osib oftobda quritardi".
Ifodadagi zalvor, serqatlam estetik bosim, ruhiy holat manzaralari tas- virining ayni shu tarzda zanjirsimon va boloxonador qilib berilishining ozi hikoyada oziga xos ohang paydo qilgan. Bu ohang momoning yolgizligi va baxtsizligi miqyoslarini tuyish va tushinish imkonini bergan.
Ulugbek Abdulvahobning "Yolgizlik" qissasi, qator hikoyalari qahramon- lar ruhiy olamini tadqiq etish kolami va yosinlari jihatidan adabiyotimiz uchun tamomila yangilik boldi. Ularda bayon, ifoda etish, korsatish, tasvirlash singari baduy usullar bir narsaga  tadqiqqa oz ornini boshatib bergan deyish mumkin. Yozuvchi uchun qahramonlarining hatti-harakatlarini korsatish emas, balki sezimlaridagi, oylaridagi tovlanishlarni aks ettirish muhim. Arastu zamonlari- dan buyon adabiyotning mohiyati hayotdagi xaosni baduyatning kosmosiga aylan- tirishdan iborat deb tushunib kelingan. Voqelikdagi "tartibsizlik"lar muayyan muntazamlik kasb etishi, tartibga tushirilishi bilan baduy asar yuzaga keladi deb qaralgan.
"Yolgizlik" qissasida esa aynan shu tartibsizlikning ozi, bolganda ham, voqelikdagi emas, inson xayolotidagi, kechinmalaridagi tartibsizlik tasvir ob'yektiga aylangan. Qissada muallif qahramon oyu xayollarini uning xarakteri- ni ochish vositasiga aylantirmaydi. Bilaks, oy-xayollarning tartibsiz va noizchil oqimini berishning ozi uning baduy maqsadiga aylanadi. Ma'lumki, inson xayo- lotida izchillik, muntazamlik bolmaydi. Kop hollarda, odam xayolni emas, xayol odamni yetaklaydi. Shu tariqa milliy adabiyotimizda, sirtdan qaraganda, baduy maqsadga boysunmaganday taassurot qoldiruvchi, aslida esa, oychil inson tafak- kuri va hissiyoti manzaralarini namoyon etuvchi asar dunyoga kelgan.
Risoladagi har qanday odam singari qissa qahramonining oylarida ham tizgin yoq, muallif bu xayollarni saralamaydi. oydan oyga, xayoldan xayolga kochish jarayoni tasvirining ozi qahramon tabiatiga xos xususiyatlarni saralan- gan baduy muntazamlikdan kora yorqinroq namoyon etadi. Odamning ichi bilan sirti, tili bilan dili bir bolgan holatlari nihoyatda kam. U faqat oylaridagina ozi bola oladi. Odam tizginsiz oy oqimlari bilan yolgiz qolgandagina oziga qay- tadi. Shunday holatni aks ettiruvchi usuldagina odamni bir qadar tolaroq ilgash mumkin boladi. Ulugbek Abdulvahobning asarlari milliy nasrning personajlar psixologiyasini chuqur taftish etishga qaratilgan dastlabki namunalaridir.
Shukur Xolmirzayev "Olaboji", "Dinozavr" romanlari, "Bulut tosgan oy", "Ozodlik", "Navroz, navroz" hikoyalarida, Normurod Norqobilov "Oqboyin", "Qoyalar ham yiglaydi", "Tog odami" qissalari, "Oriyat", "Quvonchli kun" hikoyalarida, Shoyim Botayev "Shorodan qolgan odamlar" qissasi, "Darvesh" hikoyasida, Togay Murod "Otamdan qolgan dalalar" romanida nasrning ananaviy tasvir yosinidan mahorat bilan foydalana bildilar. Bu asarlarda mil- lat vakillarining goyat oziga xos hamda jonli baduy timsollari yaratildi. Ularda ananaviy tasvir yonalishi oziga xos baduy izlanishlar hamda dunyo adabiyotidagi eng songgi ifoda usullarini dadil qollash bilan uygunlashib ketgan. Mustaqillik davri ozbek nasrida inson shaxsini xilma-xil rakurslarda aks ettirish, uning xat- ti-harakatlari va oy-xayollari ruhiy asosini tadqiq etishga alohida e'tibor qaratil- moqda. Natijada, nasrda tasvirlanayotgan qahramonlarning geografiyasi kengayib bormoqda. Zamonaviy nasrda millatdoshlarimizni pasportiga qarab emas, balki fikr tarzi, axloqiy qanoatlariga qarab payqab olish mumkin.
Milliy adabiyotimiz aholisi qisqagina vaqt orasida Bayna 11101110, Ulton, Gulsara, Tavakkal, Husan polvon, Ernazar polvon, Zuhra, osar, Koklam sin- gari yirik, oziga xos, boshqa adabiy qahramonlar orasida yoqolib ketmaydigan qabariq obrazlar hisobiga boyidi.
Milliy tafakkurda yalpi yangilanish boshlangandan beri kopchilik tomoni- dan anglab yetilgan va tan olingan haqiqatlardan biri shu boldiki, odamning eng kichigi, eng korimsizi, eng zabuni, eng noshudi ham odamdir, Yaratganning xalifasidir va shu bois mukarramdir. Binobarin, baduy adabiyot kichik odamning katta va chigal ichki dunyosidagi behudud poyonsizlikni, turfalikni tadqiq etishi lozim. Bir qator asarlarda sirtdan qaraganda, kozga tashlanib turadigan jihati yoq, hanuna qatori, anuno botinida ulkan iztiroblar, ruhiy portanalar mavjud bolgan "kichik" odamlarning ichki dunyosi ham mahorat bilan aks ettirilgan.
Nosirlarimizda ma'naviy dunyosi quruqshagan, risoladagi odamlarday fikr- lash va ozgalarni tuyish saodatidan mahrum bolgan ma'naviyatsiz kimsalarni tasvirlash mahorati shakllanayotganligi ham quvonarli holdir. Sh. Botayevning "Shorodan qolgan odamlar", qissasi, A. Yoldoshevning "Soqir" hikoyasida ayni shu xildagi qahramonlar tasvir etilgan.
Bu asarlarda manaviyatdan mahrum, shaxsligi sindirilgan, shu bois ozligi yitgan kishilarning garoyib qismati aks ettirilgan. Ular hamisha ham ojiz, no- tavon, noshud emaslar. Bazan juda ishchan, olgir, uddaburron bolishlari ham mumkin. Lekin bunday kimsalarning umumiy jihati olami kabir  ichki olam- ning omonatligi, quruqshaganligidadir. Yevropaning Peter Biksel, Maks Frish, Karl Maksi singari adiblari ham bugungi kunda "kichik" odamlarning katta hissiyotlarini aks ettirishlari bilan mashhur bolganlar.
ozbek nasri qahramonlar tasvirida sxematizmdan qutulib bormoqda. Baduy asarda odamga ijobiy-salbiy yoki tipik-notipik singari qoliplar orqali emas, balki mavjudligining ozi bilan adadsiz siru sinoatlarga tola tirik inson tarzida yon- dashish qaror topib borayotganligi bu davr nasrining umid tugdiradigan jihatlari- dandir. Bu fazilatlar barcha ijodkorlar uchun ham yoppasiga xos deb bolmaydi, albatta. Lekin odamga yondashishda jonlikdan, qolipdan voz kechilganligining oziyoq nasrimiz taraqqiyotida soglom tamoyillar qaror topayotganligidan bel- gidir.
ozbek milliy tafakkuri, estetik qarashlari tizimida sodir bolgan yangila- nishlar bugungi dramaturgiya taraqqiyotiga ham jiddiy tasir korsatdi. Usmon Azimning "Bir qadam yol", Erkin Samandarning "Arabmuhanunad Bahodirxon", Ilhom Hasanning "Bir kam dunyo", Abdulla Azamning "Dugohi Husayniy", "Jek London hikoyasidan song", O. Yoqubovning "Bir koshona sirlari" kabi asarlari hozirgi ozbek dramaturgiyasida erishilgan yutuqlardan boldi.
"Bir qadam yol" dramasida inson kongli mayllariga e'tiborsizlik, vaqtida odamni qadrlamaslik singari jihatlar keksa kishining murakkab taqdiri misoli- da aks ettirilgan. Samarqandni korish, uni ziyorat etishni bir umr orzu qilib yashagan, anuno vaqtida oz qolining kaltaligi, keyinchalik turmush tashvishlari bilan ovora farzandlarining e'tiborsizligi sabab yonginasidagi shaharni kormay otib ketgan qariya va uning atrofidagilar ruhiyati asarda katta mahorat bilan korsatilgan.
Dramaturgiyada shakliy izlanishlar qilish, ijodiy tajribalar otkazish yonalishidagi izlanishlar toxtagan emas. U. Azim va A. A'zam qalamiga mansub dramalar sahna asarlari yaratishdagi dadil tajribalarning mahsu- lidir. Dramaturglar hayotiy holatlar son-sanoqsiz bolishi mumkinligi va undagi ozgarishlar ana shu vaziyatda harakat qilayotgan qahramonlar tabiatida ham jid- diy evrilishlar yasashi mumkinligini nozik his etgan holda drama-versiya, drama- vaziyat singari ifoda shakllarni oylab topganlarki, bu hol asarlarning bir qadar muvaffaqiyatli chiqishini ta'minlagan.
E. Samandarning "Arabmuhanunad Bahodirxon" tragediyasida esa, insoni- yat paydo bolgandan beri hal bolmay kelayotgan yaxshilik va yovuzlik, nafs va qanoat, hokimiyat va farzandlik burchi singari qarama-qarshi qadriyatlar ortasidagi toqnashuv bobolarimiz taqdirlari misolida tasirli tasvilab berilgan. Harbiy qudrati bolishiga qaramay, ozining yovuz farzandlariga qarshi qoshin tortishni istamagan Arabmuhammadxon shaxsiyatidagi yuksak sifatlar va oz ota- larining kozlariga mil tortish darajasida yirtqich bolgan Habash va Elbars tim- sollaridagi tubanliklar asarda juda tasirli yosinda korsatib berilgan.
Ayni vaqtda milliy dramaturgiyaning tilga olishga loyiq baduy yutuqlar qolga kiritilishi ogir kechayotgan soha bolib qolayotganligini ta'kidlash kerak. Dramaturgiya bozor iqtisodi talablariga eng kop berilgan adabiy tur boldi. Bu hol sahna asarlarining sifatiga salbiy tasir korsatmay qolmadi, albatta. Aytish kerakki, miqdor jihatidan dramachilik taraqqiyotiga e'tiroz bildirih bolmaydi. Keyingi yillarda dunyoga kelgan dramalar uchdan biri turli yubileylar munosa- bati bilan yozilganligi aniqlandi. Komediya degan nomga davogar sahna asarlari- ning esa deyarli barchasi teatrlarning buyurtmasi bilan yaratilgan.
Albatta, ijtimoiy buyurtma yoli bilan ham yetuk baduy asarlar dunyoga kelishi mumkin. Bunga milliy va jahon adabiyoti tajribasidan istagancha misol- lar topsa boladi. Anuno butun boshli milliy dramaturgiyani faqat buyurtma yoli bilan taraqqiy ettirishga urinishni baduyat nuqtai nazaridan soglom hol deb bolmaydi.
Komediyalarning saviyasi kishida haqli e'tiroz va jiddiy xavotir uygotadi. Negaki, ozbek komediyachiligining dastlabki qadamlariyoq juda zalvorli va esda qolarli bolgan. Hamza, Qahhor, Sh. Boshbekovlarning teran ma'noli kulgi asar- larini eslashning ozi daVomizning nechogliq haq ekanligini korsatadi. Bugungi komediyalarning baduyati na ijrochilarga, na tomoshabinlarga va na oquvchilarga biror estetik ozuqa bera oladigan darajada nochordir. Sahnaviy ijodning komediya deb atalmish bir turiga kocha sozlari, hissiyoti, tiyiqsiz chuchmallik, pardasizlik ota surlik bilan kirib kelmoqda.
Mualliflar toqnashuvlar tarangligi haqida emas, sozlarning pardasizligi haqida koproq bosh qotirishmoqda. Bu xildagi bitiklar toxtovsiz sahnalashtirilayotganligi, boz ustiga, koplab tomoshabinlarga ega bolayotganligi esa jiddiy estetik xavfdir. Chunki millatning baduy didi shakllanishiga togri yonalish bermay turib, uning manaviyatini yuksaltirish, komil shaxsni tarbiyalash haqida gapirish behudadir.
Davr ahli ruhiyatidagi oshkoralik, sezimlar nozikligi, munosabatlar drama- tizmidagi taranglik hali-hanuz pyesalarga kochganicha, sahna realligiga aylan- ganicha yoq. Ehtimol, milliy tafakkurdagi toxtamlarning, estetik qarashlardagi qanoatlarning qat'iylashmaganligi, hozirgi voqelikning ijodkorlardan yetarlicha uzoqlashmaganligi, shu hayot tufayli yuzaga kelgan hissiyotlar junbushining tiniq- maganligi, ijtimoiy toqinishlar ruhiyatlarda bergan aks-sadoni sahnabop shaklda moddiylashtirish qiyinligi bunday holning roy berishiga sababdir. Holbuki, har qanday keskin ijtimoiy ozgarish va yangicha hayotiy vaziyat dramatik turdagi asar- lar yaratilishi uchun mol-kol material bera oladi.
Ma'lumki, milliy adabiyotimiz uchun haq gapni aytish baduy ijodning un- chalar muhim bolmagan oddiy talabiga aylandi. Milliy dramaturgiyamiz esa hanuzgacha zarur gapni keskinroq yosinda aytishni fazilat sanab kelmoqda.
Har bir alohida odamda bolgani kabi har bir millatning va har bir davrning ham oz moljallari, egallanishi orzu etiladigan marralari boladi. Mustaqillikka erishilganidan keyingi davr ozbek adabiyoti uchun inson manaviyati qirralarini tekshirish, odam ruhiyatidagi koz ilgamas sezimlarni tadqiq etishga erishish ana shunday haland marradirki, milliy adabiyotimiz uni egallash sari ogishmay bo- rayotir.
Xullas, mustaqillik davri adabiyoti soglom tamoyillar asosida rivojlanmoqda. Hozir yaratilayotgan turli janrlardagi asarlarda zamondoshlar ruhiyatini tasvirlash- ning eng tasirchan usullarini kashf etishga jiddiy e'tibor berilyapti.
7 f Savol va topshiriqlar
m m
1.	Hozirgi adabiy jarayonga xos xususiyatlarni korsating.
2.	Bugungi ozbek sheYiyatining yetakchi xususiyatlariga toxtaling.
3.	Bugungi ozbek romanchiligining asosiy belgilarini ayting.
4.	Zamonaviy ozbek qissachiligidagi yetakchi yonalishlarni sharhlang.
5.	Zamonaviy ozbek hikoyachiligining taraqqiyot tamoyillarini korsating. Bugungi ozbek dramaturgiyasining xususiyatlarini sharhlang.

MUNDARIJA
